Powaqqatsi

Filmning asosida insonparvarlik ğoyalari yotadi, bu Reggio uçun tabiiy hol, çunki u xayriya faoliyati bilan ham tanilgan. Rejissyorning qiziqişlari zamonaviy jamiyatning tabiatga vayron qiluvçi taʼsiri bilan çeklanmaydi, bu mavzu trilogiyaning birinçi qismi «Koyaanisqatsi»da taʼkidlangan, balki inson, ayniqsa aholining kambağal qatlamlari vakillari ham uning diqqat markazida.

«Powaqqatsi» «hayot transformatsiyada» degan maʼnoni anglatadi. Hopi tilidagi «Powaqa» sözi «boşqalar hisobiga yaşovçi» kişini bildiradi, «qatsi» esa «hayot» demakdir. Reggio texnologik taraqqiyot qadimiy madaniyatlarga, ularning yöqolib borayotgan uluğvorligiga qanday iz qoldirganini ilğaşga harakat qiladi. 1985 yildan 1987 yilgaça davom etgan suratga oliş jarayonida fokus globallaşuv jarayonlariga va «uçinçi dunyo» deb ataladigan hududlarning yöqolib borayotgan qadimiy madaniy xususiyatlariga qaratilgan: Osiyo, Hindiston, Afrika, Yaqin Şarq va Janubiy Amerika madaniyatlari. Olti oy davomida rejissyor öz syomka guruhi bilan 12 ta mamlakatda böldi, jumladan Hindiston, Misr, Braziliya, Peru, Keniya, Nepal va Nigeriyada. U u yerda oddiy odamlarni ish paytida va dam olayotganda suratga oldi, ularning anʼanaviy hayotga kirib kelayotgan texnologiyalar bilan munosabatlarini kuzatişga urindi.

Turli hayot tarzlarining qarama-qarşiligi alohida yorqinlik bilan körsatilgan, bu tarzlar mexanizatsiya va texnologiyalarni joriy etiş natijasida qanday özgarayotgani ham aks ettirilgan. Reggioning fikriça, mahalliy aholi punktlari megapolislarga aylanib bormoqda va bu salbiy taʼsir körsatmoqda. Baʼzi kadrlarda kiçik qişloqlarning mahalliy aholisi tasvirlangan, ularning soni yöqoliş arafasida turibdi, ular taşuvçisi bölgan ulkan madaniy qatlam ham şu bilan birga yöqolmoqda; ularning közlarida taşviş aks etadi. Şunga qaramay, Reggioning sözlariga köra, «Powaqqatsi» nimaning mavjud bölişi kerak-u, nimaning yöqligi haqidagi film emas. Uning maqsadi özgarişlarni ularning xilma-xilligida ilğaş, heç narsani tuşuntirmaslikdir. Yöqolib borayotgan va sanoat tufayli yoki uning nomidan gullab-yaşnayotgan madaniyatlar bir simfoniyaga qöşiladi. Şu ğoyaga ergaşib, filmning maxsus uçun yozilgan Glass musiqasi milliy, klassik va elektron asboblarni uyğunlaştiradi, butun musiqiy partiyani qamrab oluvçi qabilaviy ritmga alohida eʼtibor qaratiladi.

«Powaqqatsi»ning kalit kadri filmda ikki marta paydo böladi: ekspozitsiyada va finalda. Film Braziliyadagi Serra-Pelada oltin konining kadrlari bilan oçiladi, u inson çumolilar uyasiga öxşatiladi, unda odamlar pastdan yuqoriga va orqaga monoton tarzda yurib, yelkalarida tuproq solingan xaltalarni taşiydi. Reggioning eʼtiborini yaralangan işçi tortib oldi, uni yelkada olib ketişayotgan edi, bu kadr Masihning motamiga bağişlangan rasmiy syujetni eslatadi. Boşqa inson uçun qurbon qilingan inson — bu «Powaqqatsi» nomini oçib beruvçi obraz: boşqa mavjudotlar hayotini yutiş evaziga yaşovçi yirtqiçona mavjudlik. Film asosiy tayanç kadr bilan yakunlanadi, unda inson Xudoga kötarilmagan, öz jinslari tomonidan yiğlab kuzatilmagan, balki işlatilgan tuproq xaltalari bilan birga olib çiqib ketilgan.

Agar «Koyaanisqatsi» trilogiyasining birinçi filmi Şimolning umumlaştirilgan obrazi bölsa, ikkinçisi insoniyatning Janubidir, ular bir-biriga qarama-qarşi olamlardir. Bu xalq hunarmandçiligi, öziga xos turmuş tarzi bölgan anʼanaviy madaniyatlardir, ularni Şimolning hayoti uçun yöq qilişmoqda. Reggioning fikriça, Şimol halokatga mahkum va Janubni ham halokatga mahkum qilmoqda. Şunga qaramay, aynan öşa yerda zamonaviy yuqori rivojlangan jamiyatning sivilizatsion tiqilinçdan qutuliş potensiali bölişi mumkin. «Men ibtidoiy tillardan tez-tez foydalanişim tasodif emas. „Ibtidoiy“ degani „yovvoyi“, „sivilizatsiya tomonidan buzilmagan“, „tabiiy“ demakdir. Bunday sözlarning ijtimoiy vazifasi heç narsa bilan çeklanmagan, demak, ular hayotimizni haqiqiy, yaʼni soxta bölmagan his-tuyğular bilan boyitişi mumkin.

Ibtidoiy odamlar umuman eʼtiqodsiz, madaniyatsiz yaşagan, degan fikr bor. Yöq, aksinça, hammasi teskari. Aynan ibtidoiy ong va dunyoqaraş — zulmatdagi öşa nur, u insoniy tabiatga keng yöl oçadi va şu tabiatni sözda jamlaydi. Şunday gap bor: „Bir surat ming sözga teng“. Men öz filmlarimda buni rad etişga harakat qilaman. Men ming surat suratga olmoqçiman, şunda bitta Sözning hissiy kuçiga erişiş uçun.»

«Powaqqatsi»da Reggio 60 dan 130 kadrgaça sekundli texnikadan foydalanadi (kinosyomkaning odatiy tezligi sekundiga 24 kadr). Bunday tezlaştirilgan syomka filmni körsatişda teskari taʼsir beradi — ekranda hamma narsa sekinlaşadi. Bu effekt Reggio uçun «Koyaanisqatsi»dagidan farqli, «Powaqqatsi» olamining öziga xosligini taʼkidlaydigan boşqa kino tilini yaratiş, butunlay yangi obrazlarni işlab çiqiş uçun zarur edi.

«Aslida, kinoda biz işlatadigan texnologik tabiatga ega til dunyoda mavjud muammolarni hatto oddiy tasvirlab berişga qodir emas. Bugungi kundagi kundalik leksikonimiz ham zamonaviy hayotda sodir bölayotgan narsalarni tuşuntira olmaydi, çunki u ham texnologik. Men uçun bu fojia. Şuning uçun men va mening tomoşabinlarim örtasidagi boşqaça muloqot menga juda muhim: men ularga eng umumlaştirilgan, ramziy obrazlar orqali murojaat qilişga, odamlarga nimani yöqotayotganini tuşuntirişga harakat qilaman. Faqat bitta misol: XX asr boşida dunyoda öttiz ming atrofida til va dialekt bor edi, asr oxiriga kelib ularning taxminan tört mingtasi qoldi. Köplab xalqlarning qadimiy nutq madaniyati zamonaviy texnologiyalar tomonidan yutib yuborilgan. Va ehtimol, biz ularning qöşimçasi bölmagan qandaydir yangi til topişimiz kerak. Yoki eskisiga qaytişimiz kerak.»