Purple Noon

Dastlab Filipp rolini Alain Delon, Tom Ripli rolini esa Jacques Çarrier ijro etişi kerak edi. Çarrier 1958-yilgi «Les Triçeurs» filmi muvaffaqiyatidan keyin şuhrat çöqqisida edi. U prodyuser kompaniya bilan şartnoma imzolagan va tanaffus paytida «Babette sʼen va-t-en guerre» filmida suratga tuşgan. Suratga oliş vaqtida uning Brigitte Bardot bilan munosabati boşlandi va u tez orada jahon OAV diqqat markazida bölgan holda unga uylandi. Bu film ekranga çiqqanda Brigitte Bardot homilador ekan. Onalik yukidan ezilgan Bardot Çarrierning rejalarini buzdi, Çarrier esa «Plein Soleil» suratga olinişidan bir neça kun oldin apandisit böyiça operatsiya qilişga va özini xotini hamda bolasiga bağişlaşga qaror qildi. Uning iştiroki bekor qilindi va prodyuser kompaniya ğazabga minib, uni sudga berdi. Bu favqulodda vaziyatda Maurice Ronet yordamga çaqirildi. U «Lift to the Scaffold» filmidan keyin tan olingan edi. Jacques Çarrier özining fojiali xatosini tuşungan bölsa, Maurice Ronet esa unga bu film orqali butun dunyoga maşhur böliş imkoniyatini bergani uçun chin dildan minnatdorçilik bildirgan. Rollar örin almaşdi: Alain Delon Klementni Tom va «bolakay» rolini ijro etişga köndirdi, bunda rejissyorning xotini ham uni qöllab-quvvatladi.

Suratga oliş guvohlaridan biri Delon yoş tulporday paydo bölganini aytgan. 23 yoşli aktyor faqat çiroyli taşqi körinişi bilan tanilgan edi. U iştirok etgan filmlar yoqimli, baʼzan yaxşi bölsa-da, unga çuqur bölmagan qahramonlarni taklif qilardi. Klement Delonni «Faibles Femmes» komediyasida körgan va yoş romantik yulduzga boş rolning butun yukini işonib topşirişga jurʼat etgan. Bu rol uning çiroyini yanada oçib bergan va, kelgusida maʼlum bölganidek, uning keyingi kino faoliyati uçun hal qiluvçi bölgan. Klement unga özining keyingi filmida rol taklif qildi, xuddi şunday taklif Luçino Visconti tomonidan ham kelib tuşdi va Delon ularning ikkalasini ham qabul qildi.

2013-yilda Delon Rene Klement tuğilganiga yuz yil tölişi munosabati bilan Kann kinofestivaliga kelib, rejissyorga ehtirom bildirdi:

Rene Klement — mening ustozim, meni hamma narsaga örgatgan aynan şu odam. U men bilgan rejissyorlarning eng buyugi, eng buyuk operator-rejissyor, eng buyuk kinooperator edi.

Şunday qilib, Filipp rolini tajribali 32 yoşli aktyor Maurice Ronet oldi. U bu qahramonning sovuqqon, muzdek ohangini öziga xos uslubiga aylantirdi. Ikki aktyor suratga oliş jarayonida döst bölib qoldi va keyinçalik yana bir neça marta birga suratga tuşdi. Ronet va Delon qahramonlarining xarakterlari hamda ruhiy qarama-qarşiligi Jacques Deray ning «La Piscine» (1969) filmida davom etdi.

20 yoşli Maiténe Marie Doumenaç Filippning kelini Marj rolini oldi. Mari Lafore nomi ostida suratga tuşgan birinçi filmida u burnining şakli özgartirilişidan oldin rol ijro etgan. Uning ğayrioddiy rangdagi közlari bir yildan keyin eri Jean-Gabriel Albicocco ning «La fille aux yeux dʼor» filmida kuylangan. Keyinçalik u «Plein Soleil» suratga olinişi vaqtida juda zerikkanini aytgan.

Delonning öşa paytdagi rasmiy nomzodi Romy Sçneider filmda Fredди Maylsning döstining epizodik rolini ijro etgan.

«Plein Soleil» muvaffaqiyati tez kelmadi: film triller sifatida taqdim etildi, faqat ikkita kinoteatrda namoyiş etildi va rekord körsatkiçlarga erişmadi. Biroq uning haqidagi gaplar tarqaldi va bir neça hafta içida Parijda 521 015 kişi, butun Fransiyada premyera vaqtida esa 2 437 874 kişi uni tomoşa qildi. Keyin film butun dunyo böylab, jumladan, Delonga juda qoyil qolgan Yaponiyada ham namoyiş etildi. Köp yillar davomida kartina loyiq obrö qozonib, klassikaga aylandi. Alain Delonning barqaror maşhurligi tufayli 1968 va 1989-yillarda Parijda filmning qayta premyeralari nisbatan muvaffaqiyatli ötdi — katta tantana bilan va «şedevr» yorliği ostida.

2015-yilda «Plein Soleil» kino tarixidagi eng yaxşi yuzta fransuz filmi qatoriga kiritildi. Ularni rejissyorlar, aktyorlar, prodyuserlar, texniklar va jurnalistlardan iborat bir neça önlab mutaxassislardan taşkil topgan hakamlar hayʼati tanlagan.

«Plein Soleil» tanqidçilardan asosan maqtovga sazovor böldi, bugungaça sodiq muxlislari bor, ular orasida rejissyor Martin Scorsese ham bor.

Fransuzça «Le Monde» gazetasi xulosa qildi:

«Plein Soleil» — Rene Klementning juda gözal filmi, garçi hamma ham uni bir ovozdan qabul qilmagan: hasadgöylar uni aktyorlar magnetizmiga haddan taşqari tayanişda va romandan çetga çiqişda ayblaydi. Menimça, filmga köproq yaxlit asar sifatida qaraş kerak, juda gözal yaxlitlik sifatida.

Patricia Highsmithning filmga munosabati aralaş böldi. U Delonning Tom Ripli rolidagi ijrosi «ajoyib» ekanini aytdi, filmni umuman «közga juda çiroyli va aqlga qiziqarli» deb baholadi, lekin Riplining politsiya tomonidan qölga olinişi bilan tugaşini tanqid qildi:

Bu «deb atalmiş jamoat axloqi»ga dahşatli boş egiş edi — jinoyatçi albatta qölga tuşişi kerak.

Amerikalik kino tanqidçisi va teleboşlovçi Roger Ebert 1999-yilgi «The Talented Mr. Ripley» versiyasiga beş «yulduz» qöydi, «Purple Noon» ekranlaştirişiga esa uç «yulduz» berdi. U şunday fikr bildirdi: «filmning eng yaxşi tomoni — bu syujet Ripli uçun mukammal niqob yaratiş usulini qanday öylab topişi», lekin «kamroq qoniqtiradigan tugaşi»ni tanqid qildi: «Purple Noon» şunday tugaydi, çunki Klementda Highsmithning temir nervlari yöq.

Amerikalik yozuvçi va tanqidçi James Berardinelli «Purple Noon» filmiga tört «yulduz» qöydi, «The Talented Mr. Ripley» ga esa atigi ikki yarim «yulduz» berdi. U Delonning öyinini maqtab, «Tom jozibali, çunki Delon uni şunday qiladi» deb yozdi, şuningdek filmni «professional kinosuratga oliş va aniq rejissura» uçun maqtadi. Berardinelli «Purple Noon» ni butun tarix davomidagi eng yaxşi filmlar röyxatiga kiritdi va uni 1999-yilgi film bilan soliştirdi:

Remeyk Patricia Highsmithning «The Talented Mr. Ripley» asariga qaytdi. Bu natija, ehtimol, Highsmith kitobidagi voqealarga yaqinroq, lekin ança yomonroq. «Purple Noon» bilan soliştirganda u yutqazadi, deyiş kifoya emas. Deyarli barça jihatdan, Rene Klementning 1960-yildagi kinofilmi Minghella versiyasidan — operator işidan va aktyorlik öyinidan tortib to ssenariygaça — ustun turadi. Matt Damon Riplini işonarli ijro etişi mumkin, lekin faqat Alain Delonning talqinini heç qaçon körmaganlar uçun.

Buyuk Britaniyalik jurnalist va kino tanqidçisi Rich Cline filmga beş «yulduz» qöydi va uni tomoşa qilişni tavsiya etdi:

Nouvelle Vague avjida suspens ustasi Klement Patricia Highsmithning «The Talented Mr. Ripley» romanini kultga aylangan, sekin avj oladigan triller uçun moslaştirgan. Özining asl holatida tiklangan bu mohirlik bilan yaratilgan film juda hayratlanarli. Uning şafqatsiz ambitsiyani tadqiq etişi hamon ötkir va dolzarb.

Hind kino tanqidçisi va yozuvçisi Nandini Ramnath «Scroll.in» naşrida şunday fikr bildirdi:

Damon va Hopper Tom Riplining şafqatsizligi va ambitsiyasini yetkazişda yaqinroq kelişdi, lekin Delon uning sirliligini zör berib emas, oson ilğab oladi.

Rejissyor fransuz «Yangi tölqin»ning organi bölgan Cahiers du cinéma jurnalining agressiv tanqidi nişoniga aylandi, xususan, François Truffaut tomonidan. U Klementni uning asarlari ança eskirganlikda ayblagan. Şu bilan birga, Klement doimiy ravişda yangiliklardan foydalangan, ular uning bir qator asarlariga haqiqiy hujjatlilik baxş etgan: harakatlanuvçi kamera bilan suratga oliş, sunʼiy yoritişning minimal işlatilişi, şaharlarda (London, Genuya) voqea joylarida suratga oliş, bunda aktyorlar yaşirin kameralar oldida öynagan.

«Plein Soleil» ssenariysi Klement tomonidan «Yangi tölqin» bilan çambarças boğliq Paul Gégauff bilan hamkorlikda yaratilgan va uning taʼsiri kartinada juda aniq seziladi, ayniqsa köçada, köpinça in situ suratga olingan sahnalarda. Bu filmda bir marta olingan köplab sahnalarni ham topiş mumkin, masalan, syujet boşida Tom va Filippning Rim böylab sayrini.

Barça kadrlar Rene Klement tomonidan millimetrigaça ölçangan: rejissyor filmni özi montaj qilgan. U Italiyadagi suratga oliş joylarini tanlaşga juda ehtiyotkorlik bilan yondaşgan, şunda ular Patricia Highsmith tasvirlagan joylarga yetarliça mos kelsin. Şuningdek, u Nino Rota musiqasiga alohida eʼtibor bergan, unda neapol mandolinasining kulgili darajada baxtli ohangi yangraydi.

Henri Decaë ning ajoyib operator ishi Janubiy Italiya yoruğligini, uylarning oqligini, osmon va dengizning moviyligini ajoyib tarzda yetkazgan. Issiqlik deyarli jismoniy his etiladi. Şaharning arxitekturasi, uning uylari alohida tarzda berilgan. Xonalarni bezovçi buyumlarni aynan Decaë tanlagan. Sekin harakatlanuvçi kadr va tovuşning tezlaştirilişi ğalati taassurot uyğotadi va kadrlarga içki tarang hissini qöşadi.

Filmni 4K raqamli formatda tiklaş fransuz «StudioCanal» kinokompaniyasi tomonidan «Cinémathèque Française» bilan hamkorlikda, Fransuz-Amerika madaniy jamğarmasi qöllab-quvvatlaşi bilan amalga oşirildi. Restavratsiya işlari Bolonyadagi «LʼImmagine Ritrovata» laboratoriyasiga topşirildi, u bu buyuk kinoning tasviri va tovuşiga butun gözalligini qaytardi.

«Plein Soleil» ning tiklangan versiyasidagi qayta premyerasi Fransiyada 2013-yil 2-iyulda DVD va Blu-ray formatlarida, «StudioCanal» tahriri ostidagi kollektsion naşrda, kinoteatrlarda esa 2013-yil 10-iyulda bölib ötdi (taqsimotçi «Carlotta Films»). Şuningdek, «StudioCanal» tahriri ostida DVD va Blu-ray Germaniyada va Buyuk Britaniyada öşa yili çiqdi.

Filmning tiklangan versiyasi 66-Kann kinofestivalida namoyiş etildi.

2007: Bonedagi (fr. Beaune) 25-xalqaro detektiv kino festivalining «Retrospektiva» (fr. Rétrospective) bölimida, Fransiya

2013: Parij kino festivalining 11-«Kinoklassika» (fr. CinéClassics) bölimida

1962: «Edgar» (ingl. Edgar) — çet el filmining eng yaxşi ssenariysi uçun — Edgar Allan Poe mukofoti

2013: Les incontournables TMC Cinéma — «Çamps-Élysées» kinofestivali (fr. Çamps-Élysées Film Festival)

2013: «Cannes classics» (ingl. Cannes classics) — 66-Kann kinofestivali

2014: Classics selection — CoLCoA French Film Festival, AQŞ

2015: Tanlov taşqarisidagi namoyiş — 5-My French Film Festival, Fransiya

Alain Delon — Tom Ripli

Maurice Ronet — Filipp Grinlif

Mari Lafore — Marj Duval

Romy Sçneider — epizodik rol (filmning boşida: Fredди Mayls döstini Rim köçasida kuzatib borayotgan ikki qizdan biri).

Rejissyor — Rene Clément

Ssenariy va dialoglar: Rene Clément, Paul Gégauff — Patricia Highsmithning «The Talented Mr. Ripley» romani asosida

Prodyuserlar: Raymond Hakim, Robert Hakim, Goffredo Lombardo

Operator-postanovşik — Henri Decaë

Kompozitor — Nino Rota