¡Que viva México!

1929-yilning kuzida Eyzenşteyn boşçiligidagi sovet kinematografistlari guruhi Gollivudga yöl oldi. U yerda ular tovuşli kino texnikasi bilan tanişişi va Paramount Pictures kompaniyasi uçun film suratga olişi kerak edi. Biroq Eyzenşteyn va Paramount prodyuserlari ssenariy böyiça kelişa olmadi.

Şu paytda amerikalik va meksikalik döstlari, jumladan Diyego Rivera va Devid Sikeyros, yozuvçilar Teodor Drayzer va Epton Sinkler Eyzenşteyn guruhiga qiziqarli ğoya va moliyaviy yordam taklif qildilar. Ğoya Meksika hayoti haqida töliq metrajli film suratga oliş edi. Moliyaviy tomonni asosan Sinkler oilasi öz zimmasiga oldi. Jami 25 ming dollar yiğildi. Guruhda Eduard Tisse va Grigoriy Aleksandrov ham bor edi.

Film Meksika hayotining turli davrlarda, turli ijtimoiy tuzumlar şaroitida körsatilgan keng tasviri sifatida öylangan edi. Kartina «Yaşasin, Meksika!» nomini oldi.

Eyzenşteyn filmning ğoyasini şunday taʼriflagan: «Que viva Mexico! — bu madaniyat almaşinuvi tarixi, uni yillar va asrlar böyiça vertikal emas, balki gorizontal ravişda, yaʼni turli bosqiçdagi madaniyatlarning geografik yonma-yon yaşaşi tartibida berilgan. Meksika aynan şu bilan ajoyib: unda matriarxat hukmron bölgan viloyatlar (Tehuantepek) öttizinçi yillar inqilobida deyarli erişilgan kommunizm viloyatlari (Yukatan, Sapata dasturi va hokazo) bilan yonma-yon mavjud».

1930-yilda Moskvada Eyzenşteyn Trotskiy haqida film suratga olmoqçi, degan miş-miş tarqaldi. Soyuzkino boşqaruvi raisi Boris Şumyatskiy, ehtimol, bu gapni özi tarqatgan bölib, rejissyorni darhol SSSRga qaytişga köndirişga urindi. Biroq Eyzenşteyn «Yaşasin, Meksika!» filmini tugatişga harakat qilib, şoşilmadi. 1931-yil 1-dekabrda ARRK masʼul kotibi Konstantin Yukov unga darhol qaytişni talab qilgan xat yölladi:

Bizning hammamizning Sizni amerikalik kapitalistlar xizmatiga ötgan dezertir deb hisoblamasligimiz uçun SSSRga şoşilinç kelişingiz kerak. Kartinani tugatiş va Sizning yangi işingiz yuzasidan barça muzokaralarni, menimça, aynan şu yerda olib boriş yaxşiroq.

Şu kuni Boris Şumyatskiy Eyzenşteynning xizmat safarini nazorat qilgan Amtorg rahbarlariga şoşilinç telegramma yubordi:

Sizni şaxsan xabardor qilaman: köp marta çaqiruvlarga javob berilmagani sababli, idora butun Eyzenşteyn guruhini Soyuzkino tomonidan qaytmaganlar deb tan oldi. Şumyatskiy.

Köp ötmay VKP(b) MK Siyosiy byurosi Eyzenşteynning xorijiy xizmat safarini moliyalaştirgan mansabdor şaxslarni jazolaş töğrisida qaror qabul qildi. Film ustida ish töliq yakunlanişiga juda oz qolgan edi. Lekin amerikaliklar pul berişmadi. Moskva uni qaytmagan deb eʼlon qilib, aslida unga uyga qaytiş yölini tösdi. Şu bilan birga, qöli böş holda vatanga qaytiş yaxşi narsaga vaʼda bermasdi. SSSRda rejissyorning onasi qolgan edi. Eyzenşteyn qaytişga qaror qildi, ehtimol, ham onasini, ham filmni saqlab qoliş umidida. U sovet hokimiyati uni tark etmaydi va amerikaliklardan suratga olingan materialni sotib oladi, deb umid qilgan edi, u unga şunçalik sadoqat bilan va isteʼdodli xizmat qilgan edi. Guruh qaytgan kuni «Veçernyaya Moskva» gazetasida çop etilgan birinçi intervyu «Moskvada yakuniy montaj» deb nomlandi.

1932-yil 20-mayda Eyzenşteyn va Aleksandrov Stalinga xat yöllab, bir qator takliflarni, jumladan, AQŞ uçun SSSRda maxsus kinoişlab çiqariş yaratiş maqsadga muvofiqligini muhokama qiliş uçun ularni qabul qilişni söradilar. Lekin Stalin band ekanligini bahona qilib, uçraşuvdan boş tortdi. Şunda Soyuzkino boşqaruvi raisining örinbosari Konstantin Şvedçikov Stalinga Meksika materialini sotib oliş taklifi bilan xizmat xatini yubordi. Çet elda film ustidagi işlarni yakunlaş uçun valyuta sarflamasdan, buni Moskvada bajarib, Soyuzkino filmning hamkori bölişi va uning prokatidan barça valyuta tuşumining 50 foizini olişi mumkin edi. Işlarni yakunlaş uçun esa atigi 100 ming rubl kerak edi. Xizmat xatiga Eyzenşteynning özi Soyuzkino boşqaruviga yöllagan murojaat ham ilova qilingan edi; unda masalaning tez hal etilişi şarti bilan yanada foydali variantlar keltirilgan edi. Biroq filmning taqdiri, körinişidan, allaqaçon hal qilingan edi.

Keyinçalik sarflangan mablağni qoplaş uçun Epton Sinkler materialdan pulga foydalanişga ruxsat berdi. Turli vaqtlarda Eyzenşteyn guruhi suratga olgan 80 ming metr materialdan «Meksika ustidagi böron» (1933) va «Quyoş ostidagi vaqt» (1939) töliq metrajli filmlar montaj qilindi. Alohida kadrlar boşqa kartinalarda, masalan, «Viva, Villa!»da işlatilgan. 1955-yilda Sinkler butun negativni Nyu-Yorkdagi Zamonaviy sanʼat muzeyi fonotekasiga topşirdi.

Sovet tomoşabinlari filmni faqat 1979-yilda kördilar. Materiallar SSSR Davlat kinofonditsiga kelib tuşgaç, Eyzenşteynning hamrejissyori Grigoriy Aleksandrov dastlabki rejaga yaqin variantni montaj qildi.

1998-yilda rus kinoşunosi Oleg Kovalov Eyzenşteyn materiallaridan öz versiyasini montaj qildi; u Aleksandrov versiyasidan sezilarli darajada farq qilardi. Film «Sergey Eyzenşteyn. Meksika fantaziyasi» nomini oldi.

1933 — Eyzenşteyn Meksikada / Eisenstein in Mexico, prod. Sol Lesser

1933 — Meksika ustidagi böron / Thunder Over Mexico, prod. Sol Lesser

1934 — Öliklar kuni / Death Day, qisqametrajli, prod. Sol Lesser

1939 — Quyoş ostidagi vaqt / Time in The Sun, prod. Mariya Seton

1941 — Meksika simfoniyasi / Mexican Symphony (oltita novelladan iborat film: Mexico Marçes, Conquering of Cross, Idol of Hope, Land and Freedom, Spaniard and Indian, Zapotec Village), prod. Bell and Howell

1955 — Eyzenşteynning Meksika filmi: örganiş uçun epizodlar / Eisensteinʼs Mexican Film: Episodes for Study, prod. MoMA

1968 — Eyzenşteyn, Meksika, 1931, qisqametrajli, rej. Yakov Mirimov

1979 — Yaşasin, Meksika! rej. Grigoriy Aleksandrov

1996 — Meksikada Eyzenşteyn: Abadiy doira / Eisenstein en Mexico: El circulo eterno, rej. Alehandra Islas

1998 — Sergey Eyzenşteyn. Meksika fantaziyasi, rej. Oleg Kovalov

2006 — Sergey Eyzenşteyn: meksika kasalligi, rej. Igor Romanovskiy