Rashomon

= Kiriş =

«Raşomon» (yap. 羅生門 Raşōmon) — Akira Kurosava rejissyorligidagi yapon qora-oq badiiy filmi. Filmni operator Kazuo Miyagava bilan birga, jidaigeki janrida suratga olgan. Filmda Toşiro Mifune, Matiko Kyo, Masayuki Mori va Takaşi Şimura kabi yapon kinosining yulduzlari rol öynagan. Film Ryunosuke Akutagavaning «Botqoqda» hikoyasi asosida yaratilgan, nomi va voqea joyi esa şu yozuvçining boşqa hikoyasi — «Raşomon darvozasi»dan olingan. Bu kartinada birinçi marta kinematografiyada bitta voqea turli qahramonlar nuqtai nazaridan körsatilgan. Filmning paydo bölişi yapon kinematografining jahon maydoniga çiqişini belgilab berdi. «Raşomon» köplab mukofotlarga sazovor bölgan, jumladan Venetsiya kinofestivalidagi «Oltin şer» va çet tilidagi eng yaxşi film uçun «Oskar».

Film, şuningdek, ommaviy madaniyatda va hayotda «Raşomon effekti» — voqealarni subʼektiv idrok etiş va talqin qiliş tamoyilining paydo bölişiga taʼsir körsatgan.

Voqea XI asrda Yaponiyada sodir böladi. Toş darvozasi xarobalarida yomğirdan panohlanib, ötin kesuvçi (Takaşi Şimura) va sayohatçi rohib (Minoru Çiaki) turişadi. Ular samuray Takehiro Kanazava (Masayuki Mori) öldirilişi va uning xotini Masako (Matiko Kyo) zörlangani haqidagi ish böyiça sudda guvohlik berişgan edi, voqea örmon yölida sodir bölgan. Ularga dehqon-yölovçi (Kitidziro Ueda) qöşiladi, va ular unga bu hikoyani aytib berişadi. Rohib ham, ötin kesuvçi ham iştirokçilarning hikoyalari bir-biriga mos kelmasligidan hayratga tuşadi.

Ötin kesuvçi örmonda samuray jasadini topganini va darhol yaqin atrofdagi sud amaldoriga xabar beriş uçun qoçib ketganini aytib beradi. Keyin işning iştirokçilari sud söroq paytida aytgan, sodir bölgan voqeaning törtta versiyasi taklif etiladi.

Tutilgan qaroqçi Tadzomaru (Toşiro Mifune) zörlaş va qotillikda ayblanib, öz aybini inkor etmaydi. Uning sözlariga köra, örmonda juftlikni körib, samurayning xotinini istab qolgan. Qaroqçi samurayni qadimiy qabrni qazib, u yerdan qimmatbaho qurol topganiga işontirgan. U samurayga boylikni körib çiqişni va xazinani bölişib olişni taklif qilgan. Samuray otini, xotinini va yukini qoldirib, çakalakzorga kirişga majbur bölgan. Tadzomaru samurayni butazorga boşlab kelib, unga hujum qiladi va uni daraxt ildizlariga boğlaydi. Söng u xotinini ham öşa yerga olib kelib, eri köz öngida uni zörlaydi. Şundan keyin u ketmoqçi böladi, lekin ayol eridan sönğ bilan duelga çaqirişni iltijo qiladi, toki şarmandalikdan qutulsin. U erini öldirgandan keyin u bilan ketişga va‘da beradi.

Qiliçlar bilan duel böladi, samuray jasorat va mahorat bilan jang qiladi, lekin ğolib qaroqçi çiqadi, keyinroq esa tasodifan adolat qöliga tuşadi. Ayol qoçib ketadi. Söroq oxirida sudya samuray xotinining qimmatbaho toşli xanjari qayerga yöqolganini söraydi, qaroqçi esa taşvişda hamma narsani unutib qöyganini va bunday qimmat buyumni qoldirişi ahmoqlik bölganini javob beradi.

Samuray xotinining versiyasi qaroqçinikidan keskin farq qiladi. Zörlaşdan keyin qaroqçi ketib qoladi. U erini böşatadi, uni keçirişni iltijo qiladi, lekin u unga nafrat va jirkanç nazar bilan qaraydi. Keyin ayol erdan uni öldirişni söraydi, çunki şarmandalikka çiday olmaydi. Erining sovuq nigohi va sukuti uni qattiq larzaga soladi, u xanjar qölida huşidan ketadi. Huşiga kelganda erining kökragida xanjar bilan yotganini köradi, söng özini öldirişga behuda urinadi va şundan keyin umidsizlikda qoçib ketadi.

Sudga ruhoniy ayol (Noriko Homma) çaqiriladi, u öldirilgan samurayning ruhini çaqirişi kerak. Ruh keladi va ruhoniyning oğzi orqali hikoya qiladi. Uning versiyasiga köra, ayol zörlangandan keyin Tadzomaru uni erini taşlab, unga xotin bölişga köndiradi. Ayol faqat u erini öldirsa, rozi böladi. Ayolning ikkiyuzlamaçiligidan hayratga tuşgan qaroqçi samurayga tanlov taklif qiladi: xotinini öldiriş yoki uni keçiriş. Ayol qoçib ketadi. Qaroqçi uni quvib yeta olmaydi, samurayni böşatadi va ketib qoladi. Samuray özini xotinining xanjari bilan piçoqlaydi. Keyin kimdir xanjarni yarasidan suğurib olgan.

Harakat yana Raşomon darvozasiga qaytadi. Ötin kesuvçi sudda aytganidan köra köproq narsani körganini tan oladi. Uning sözlariga köra, u ham zörlaşni, ham qotillikni körgan. U qaroqçi ayolni unga turmuşga çiqib, u bilan ketişga köndirganini taʼkidlaydi. Ayol esa u heç narsani hal qilmasligini aytadi va erini böşatadi. Erkaklar qaysi biri bilan qolişini duel orqali hal qilişlari kerak. Samuray şarmandalikni körib va xotinini özini öldirmaganda, özini öldirişi mumkin bölganda öldirmaganlikda ayblab, jang qilişni xohlamaydi. Qaroqçi ham befoyda qotillikka qarşi va ketmoqçi böladi. Lekin ayol ikkalasini ham qörqoq deb ataydi va ularni tahqirlaydi. Natijada qiliçlar bilan duel böladi, lekin u qaroqçining hikoyasidagi kabi emas: Tadzomaru va samuray qörqoqlarça va noqobil jang qilişadi, oxirida Tadzomaru tasodifiy ğalaba qozonadi. Ozgina ikkilanib, u pastkaşlik bilan omon söragan samurayni öldiradi. Xotin dahşat içida qoçib ketadi. Qaroqçi ikkala qiliçni olib ketadi.

Ötin kesuvçining hikoyasi bola yiğisi bilan uzilib qoladi. Qahramonlar buzilgan darvoza yoniga kelişadi va u yerda kimono va muska solingan savatdagi gödakni topişadi. Dehqon darhol ularni öziga oladi. Ötin kesuvçi uni himoyasiz çaqaloqdan öğirlaganlikda ayblaydi. Dehqon javoban, endi ötin kesuvçi nega sudda hamma narsani töğri aytmaganini tuşunganini aytadi: aniqki, qimmatbaho xanjarni aynan u olgan, demak, u ham öğri hisoblanadi. Dehqon ötin kesuvçiga: «Jinoyatçi jinoyatçini öğri dedi», — deydi va heç narsa qilolmagan, haqoratlangan ötin kesuvçini urib, ketib qoladi. Rohib dunyoning hammasi yolğonligidan hayratda qoladi. U gödakni qöliga oladi. Ötin kesuvçi qölini bolaga çözganda, rohib hayratda qoladi: «Oxirgi kiyimingni ham yeçib olmoqçimisan?!» Ötin kesuvçi oilasida allaqaçon oltita farzand borligini, şuning uçun yana bittasi katta yuk bölmasligini tuşuntiradi. Endi ötin kesuvçining xanjarni olişi butunlay boşqa nuqtai nazardan körinadi. Rohib gödakni berib, ötin kesuvçiga insonga bölgan işonçini qaytarganidan minnatdorçilik bildiradi. Yomğir töxtaydi va yana quyoş çaraqlaydi.

Kurosavaning jim kino va zamonaviy sanʼatga bölgan qiziqişi filmning minimalizmida aks etgan: «Men doim jim kinoni yaxşi körganman, uning gözalligini tiklamoqçi edim. Men bu haqda, eslaşimça, quyidagiça öyladim: zamonaviy sanʼat texnikalaridan biri — soddalaştiriş, şuning uçun bu filmni ham soddalaştirişim kerak». Şu sababli filmda faqat uçta joy bor: darvoza, örmon va içki hovli. Örmon haqiqiy, hovli va darvoza esa eng oddiy dekoratsiyalar. Bu qisman Kurosavaga «Daiei» kompaniyasi bergan kiçik byudjet bilan ham boğliq.

Operator Kazuo Miyagava kinoga öz baʼzi ğoyalarini olib kirgan. Şunday qilib, filmning bir qismida ketma-ket uç yirik plan — qaroqçi, xotin va er körsatiladi, söng ular takrorlanadi. Bu ularning munosabatlarining uç tomonlamaligini körsatiş uçun qilingan. Yapon madaniyati bilimdoni Donald Ritçining fikriça, xotin va qaroqçi bilan bölgan planlarning davomiyligi qaroqçi vahşiylarça harakat qilganda va xotin isterikada aqldan ozganda bir xil. «Raşomon»da kamera töğridan-töğri quyoşga qaratilgan kadrlar bor. Kurosava tabiiy yoruğlikdan foydalanmoqçi edi, lekin u juda kuçsiz edi, şuning uçun uni aks ettiriş uçun közgulardan foydalanişga qaror qilindi. Natijada şoxlar orasidan qahramonlarga kirib keladigan yorqin quyoş nuri hosil böldi. Raşomon darvozasi sahnasida Kurosava yomğirning nafaqat old planda, balki çuqurlikda ham körinişiga erişa olmadi, u yerda kulrang dekoratsiyalar bilan qöşilib ketardi. Şu sababli yomğir maşinalarining suviga siyoh aralaştirildi, bu yomğirni kontrastli qildi.

Tadao Sato filmdagi quyoş nurini yovuzlik va gunohning ramzi deb hisoblaydi, çunki xotin quyoş nurini körganda qaroqçiga taslim böladi. Biroq professor Keiko I. Makdonald Satoga öz qaraşini qarşi qöyadi: yoruğlik — «yaxşilik» yoki «sabab», zulmat esa — «yomonlik» yoki «turtki». U Sato körsatgan sahnani boşqaça talqin qiladi — xotin qaroqçiga taslim böladi, çunki quyoş botişni boşlaydi. Şuningdek, Makdonald Kurosava Raşomon darvozasidagi sönggi sahna uçun katta bulutni uzoq kutganini taʼkidlaydi, ötin kesuvçi taşlab ketilgan gödakni olib uyiga olib ketadi. Kurosava istagan narsa şu ediki, hozir osmon musaffo bölsa ham, istalgan vaqtda qora yomğir yoğişi mumkin. Afsuski, yakuniy sahna juda optimistik çiqdi, çunki rejani amalga oşiriş uçun juda quyoşli va musaffo edi.

Stenli Kauffman yozişiça, Kurosava köpinça bir xil sahnani turli kameralar bilan bir vaqtda suratga olgan, bu unga filmni erkin montaj qiliş va turli kameralar bilan olingan parçalarni birlaştiriş imkonini bergan, ular birgalikda bir predmetdan boşqasiga silliq harakat effektini yaratgan. Şuningdek, u köpinça qisqa planlarni bittaga birlaştirgan va tomoşabinlar buni sezmagan. Donald Ritçi yozgan: «Filmda 407 ta ulaniş bor, bu öşa davrdagi oddiy filmga nisbatan ikki barobar köp, ammo ulanişlarning yarmi eʼtiborni tortmaydi».

Filmga musiqani maşhur yapon bastakori Fumio Hayasaka yozgan. Aynan şu film uçun u Moris Ravelning «Bolero»sini yapon moslaşuvida yaratdi: u ötin kesuvçining örmon çakalakzoriga kirişi va samuray bilan xotinning sahnasida yangraydi.

Film Yaponiyada ikkita mukofotga sazovor bölgan, ammo yapon prokatida muvaffaqiyatga erişmagan. Mahalliy kinotanqidçilar Kurosavani adabiy manbalarga juda erkin munosabatda bölganlikda ayblaşgan.

«Raşomon» 1951-yilda italiyalik yaponşunos Juliana Stramiciolining tavsiyasi bilan Venetsiya kinofestivalida namoyiş etilgan, u filmni festivalda körsatiş uçun «Unitalia Film» agentligiga tavsiya qilgan. Stramidjolining tanlovi dastlab «Daiei» kinokompaniyasi va yapon hukumati tomonidan qabul qilinmagan, ular yapon kinosi yutuqlarining namunasi sifatida maşhurroq rejissyor Yasujiro Ozuning asarlaridan birini taklif qilişgan. Bu kelişmovçiliklarga qaramay, film baribir namoyiş etilgan va triumfal muvaffaqiyatga erişgan, italiyalik kinotanqidçilar mukofotini va festivalning asosiy mukofoti — «Oltin şer»ni olgan.

AQŞda filmning premyerasi 1951-yil 26-dekabrda bölib ötgan va keyingi yili u Kinoakademiyaning «1951-yilda AQŞ ekranlariga çiqqan eng ajoyib çet tilidagi film» uçun «Faxriy mukofot»iga sazovor bölgan.

1951 — Venetsiya kinofestivalining ikkita mukofoti: «Oltin şer» va italiyalik kinotanqidçilar mukofoti (ikkalasi ham — Akira Kurosava).

1951 — AQŞ Milliy kinotanqidçilar kengaşining ikkita mukofoti: eng yaxşi rejissyor (Akira Kurosava) va eng yaxşi çet el filmi.

1951 — eng yaxşi aktrisa uçun «Mainiti» mukofoti (Matiko Kyo).

1951 — eng yaxşi ssenariy uçun «Kök lenta» mukofoti (Akira Kurosava va Sinobu Haşimoto).

1952 — çet tilidagi eng yaxşi film uçun faxriy «Oskar» mukofoti.

1953 — eng yaxşi rassom va dekorator ishi uçun «Oskar» mukofotiga nomzodlik (Takaşi Matsuyama, X. Motsumoto).

1953 — eng yaxşi film uçun BAFTA mukofotiga nomzodlik.

1953 — AQŞ Rejissyorlar gildiyasining eng yaxşi rejissura — Badiiy film uçun mukofotiga nomzodlik (Akira Kurosava).

Haqiqatni izlaş haqidagi inqilobiy lenta, u doim qayerdadir yaqin bölib turadi, Yevropaliklarga yapon kinosining mavjudligi faktini oçib berdi. Tarixiy nuqtai nazardan esa u alohida janrni — bitta voqeani turli nuqtai nazardan takrorlaydigan filmlarni, yaʼni «Raşomon effekti»ni vujudga keltirdi.

Film yapon «Kadokawa Pictures» kompaniyasi tomonidan Amerika Kinoakademiyasi iştirokida tiklangan va raqamlaştirilgan. Premyera namoyişi 2008-yil 18-sentabrda Los-Anjelesda, Kurosava retrospektivasi doirasida «Samuel Goldwyn Theater» kinoteatrida bölib ötgan.