Seven Samurai

Film Akira Kurosavaning Yaponiyada maşhur bölgan «dzidaygeki» janrida (samuraylarning jangovar sarguzaştlari haqidagi tarixiy film) özini sinab körişga qattiq intilgani tufayli paydo böldi. U bu filmni ham mazmunan çuqur, ham şaklan qiziqarli qilmoqçi edi. Dastlab u bir kun içidagi samuray hayoti haqida ibratli hikoya suratga olişni rejalaştirgan edi. Qahramonning öşa kun davomida qilgan barça harakatlari kuzatilişi, kun oxirida esa qahramon kun davomida yöl qöyilgan kiçik xato uçun marosim asosida öz joniga qasd qilişi kerak edi. Biroq ssenariy yiğilmadi. Şunda Kurosava yordamçilaridan qadimgi Yaponiya davridan tarixiy syujet topişni söradi va şunday syujet paydo böldi: ovqat va turar joy evaziga dehqonlarni talonçilardan himoya qilişga yollangan samuray haqida.

Kurosava har bir muhim qahramon uçun batafsil tarjimai hol va tavsif yozdi: u qanday kiyinadi, qanday gapiradi, qanday ovqatni afzal köradi va hokazo. Voqea sodir böladigan vaqt va joy — Sengoku davri, fuqarolar uruşlari bilan larzaga kelgan örta asr Yaponiyasi.

Yetti samuray filmining asl versiyasi 203 daqiqa davom etgan. Hatto Yaponiyada prokat uçun ham film deyarli ikki barobar qisqartirilgan (asl versiya faqat eng yirik şaharlarda namoyiş etilgan). Yana bir qisqartirilgan variant — 141 daqiqagaça — maxsus eksport uçun yaratilgan. Bu versiya Yevropa va AQŞda namoyiş etilgan. Faqat 1975-yilda tomoşabinlar «Yetti samuray»ning muallif versiyasini kördilar.

Filmning Yaponiyadagi premyerasi 1954-yil 26-aprelda bölib ötdi. «Yetti samuray» tez orada ham mamlakatda, ham çet elda maşhurlikka erişdi va köplab taqlidlarga sabab böldi. Ulardan eng maşhuri Jon Sturjesning «Ajoyib yetovlon» filmidir. Filmning sovet prokatidagi premyerasi 1988-yil aprelida bölib ötdi.

Yaponiya, 1587-yil. Adzuti-Momoyama davri. Mamlakat fuqarolar uruşlari bilan larzaga kelgan, xiroj va vayronagarçilik xalq yelkasiga oğir yuk bölib tuşgan paytlar. Qaroqçilar tödasining boşliqlari qişloqqa hujumni keçiktirişga qaror qilişadi: ular arpa ösib, yiğib olinişini kutişadi. Şox-şabbaga yaşirinib olgan bir dehqon ularning suhbatini beixtiyor eşitib qoladi. Qişloq yiğilişida bandalar uning xotinini olib ketganidan umidsizlikka tuşgan Rikiti bambuk nayzalar yasab, qaroqçilarni qirib taşlaşni taklif qiladi. Boşqalar esa uruş dehqonlarning ishi emasligini, yaxşi qurollangan va harbiy işni biladigan duşmanni yenga olmasliklarini aytib, bandalardan hosilning bir qismini qoldirişni söraş kerakligini taʼkidlaydi. Qişloq oqsoqoli Gisaku, sel­çanlar undan maslahat söraganda, bir qişloq aholisi samuraylarni yollab, öz qişloqlarini qutqarganini eslaydi. Şundan söng tört dehqon faqat ovqat evaziga xizmat qilişga rozi böladigan röyxatdan ötmagan ronin izlab şaharga boradi. Ular keksa samuray Simada Kambeyning boşini qiriqtirayotganini köradi. U bolani garovga olgan öğrini yöqotiş uçun rohib libosini kiyib oladi. Bu jasoratning guvohlari bölib aristokratik oiladan çiqqan yigit Okamoto Kacusiro va şubhali körinişdagi bir sarson bölişadi. Kacusiro Kambeydan öziga ustoz bölişni söraydi va unga ergaşadi. Sarson ham Kambeyga ergaşadi, lekin samuray bilan gaplaşişga jurʼat etolmaydi. Dehqonlar Kambeyga öz dardlarini aytişadi va u bir neça mulohazadan söng ularga yordam berişga rozi böladi.

Vaziyatni baholagan tajribali Kambey unga yana olti samuray kerakligini tuşunadi. Unga mehribon kuçli odam Katayama Gorobey qöşiladi. Keyin Kambey eski jangovar dösti Sitiroji bilan uçraşadi. Sitiroji uçraşuvdan samimiy xursand bölib, guruhga qöşilişga rozi böladi. Şu orada Gorobey ötin yoriş bilan kun köradigan, zukko va xuşçaqçaq ronin Hayasida Heyhatini topadi. Şundan söng Kambey va Kacusiro qiliçbozlikda tajribali Kyudzoning özini duelga çaqirgan roninni öldirişini kuzatadilar. Şundan keyin Kyudzo ham Kambey guruhiga qöşiladi.

Keçqurun yuqorida tilga olingan sarson mast holda samuraylar oldiga keladi. Kuçini sinab köriş paytida unga tayoq bilan boşiga urişadi. U özini Kikutiyo deb ataydi va samuraylarga qayerdandir öğirlangan nasabnomasini körsatadi, lekin ular uni masxara qilişadi: hujjatlarga köra, bu firibgar 1574-yilda tuğilgan va demak, hali atigi 13 yoşda. Maʼlum böladiki, Kikutiyo hatto öqişni ham bilmaydi. Şunga qaramay, u hamma joyda samuraylarga ergaşadi va ular asta-sekin unga örganib qolişadi, oxir-oqibat esa uni guruhga qabul qilişadi.

Işonçsiz qişloq aholisi bandalardan ham, roninlardan ham qaysi birini köproq xavf deb bilişni bilmaydi. Ular ayollari va qizlarini yaşirişadi. Biroq dehqonlarning hayoti va qörquvlarini yaxşi biladigan ğayratli Kikutiyo tufayli roninlar dehqonlar bilan til topişişga muvaffaq bölişadi. Ular oqsoqol bilan tanişadilar va öğillarini bandalar öldirgan yolğiz kampirni ziyorat qilişadi. Bir payt Kikutiyo dehqon uyining orqasida yaşirilgan, samuraylarga tegişli zirh va qurollarni topadi. Kambey dehqonlar samuraylarni bambuk nayzalar bilan qirib, söng ularni talaganlarini taxmin qiladi. Sitiroji qurol kötarib samuraylarga qarşi çiqqan dehqonlarga yordam berişga vaʼda berganidan açinadi va qişloq aholisini öldirişni taklif qiladi. Kikutiyo dehqonlar tomonida turadi: u dehqonlar behuda şafqatsiz bölib qolmaganini, bu qişloq orqali ötgan samuraylar uylarni yoqib, oziq-ovqatni tortib olgani, ayollarni zörlagani va erkaklarni qulликka haydagani sababli ularda boşqa tanlov qolmaganini aytadi. Kambey va boşqa jangçilar jim qolib, Kikutiyo bilan rozi bölişadi va qolişga qaror qilişadi. Samuraylar dehqonlarga harbiy işning asoslarini örgatadilar, mudofaani rejalaştiradilar, qişloqni tösiqlar bilan örab oladilar va öz bayroqlarini çizadilar. Bu bayroqda özboşimçalik bilan özini samuray deb atagan Kikutiyo uçburçak bilan belgilangan. Oltita qonuniy tuğilgan samuray esa doiralar bilan belgilangan.

Arpa nihoyat yiğib olinadi va uçta bandit razvedkaçi paydo böladi. Kikutiyoning ehtiyotsizligi tufayli ular samuraylarni payqab qolişadi. Kyudzo, Kikutiyo va Kacusiro ikkitasini öldirişadi, uçinçisini asir olişadi. U bandalar masofasi bir kunlik yöl bölgan joyda lager qurganlarini aytadi. Samuraylar uni ğazabli dehqonlar olomonidan himoya qilişga harakat qilişadi, lekin paydo bölgan yolğiz kampir asirni ketmon bilan urib öldiradi. Samuraylar bandalarga hujum qilişga qaror qilişadi. Heyhati, Kikutiyo, Kyudzo va yölboşçi Rikiti razvedkaçilardan olingan otlarda bandit lageriga yöl olişadi. Ular bandalar uxlayotgan binoni öt qöyib yoqişadi va vahimaga tuşib taşqariga çiqqan qaroqçilarni öldirişadi. Rikiti xotinini köradi, lekin u erini körib, orqasiga qaytib olov içidagi binoga kirib ketadi. Heyhati dovdiragan Rikitini olovdan tortib çiqarişga harakat qiladi, lekin öq tegib yiqiladi va qaytiş yölida vafot etadi. Samuraylar va dehqonlar halok bölgan jangçini qişloq qabristonida tantanavor tarzda dafn etişadi. Ufqda bandalarning otliq qöşini paydo böladi. Dehqonlar va samuraylar mudofaani egallaşga şoşiladilar.

Bandalar otryadlari ğarbdan tösiqqa, janubdan suv bosgan dalaga va şarqdan buzib taşlangan daryo köprigiga duç kelişadi. Sitiroji ularda mudofaaçilar uçun katta xavf tuğdiradigan uçta miltiq borligini payqaydi. Bandalar şarqiy tomondagi, himoya qilinmaslikka qaror qilingan bir neça uyni va Gisakuning tegirmonini öt qöyib yoqişadi. Oqsoqol tegirmonda yonib ketadi, uning ortidan borgan qarindoşi esa nayza bilan orqasidan urib yuboriladi. Kikutiyo köz yoşlarini tökib, uning bolasini kötarib oladi: «Bu bola — men!» U yöldoşlariga dehqon öğli ekanligini tan oladi. Tunda bandalar tösiqlarni uç tomondan yaşirinça yengib ötişga urinadilar, lekin dehqonlar jasur hujumçilarni nayzalar bilan ğazab bilan sançib taşlaşadi. Kambey mudofaani şunday rejalaştiradiki, bandalarning asosiy hujumi şimoliy örmon orqali ötsin. U şunday deydi: «Yaxşi qalʼa tuzoq bölişi kerak». Uning rejasiga köra, mudofaaçilar qişloqqa bir-ikki oldindan kelgan otliqni ötkazib yuborişadi, şundan söng nayzaçilar safi darhol yopiladi. Yorib ötgan bandalar halok bölişadi: qişloq içida ularga boşqa nayzaçilar va samuraylar otryadi hujum qiladi.

Rikiti miltiq olişni taklif qiladi, lekin Kyudzo uni töxtatadi va özi tungi örmonga ğoyib böladi. Ertalab u Kambeyga olib kelgan miltiqni topşiradi va ikki bandit öldirilganini xabar qiladi. Kacusiro Kyudzoning kamtarligi va jasoratiga qoyil qolib, uning qahramonligi haqida Kikutiyoga gapirib beradi. Xafa bölgan Kikutiyo postini taşlab, örmonga kirib boradi va u yerda bandalar yetakçisi ikki dezertirni qatl qilayotganini köradi. Kikutiyo öldirilgan bandaning kiyimini kiyib oladi. «Öz odam» bölib körinib, miltiq bilan qöriqçi bilan suhbat boşlaydi va uni öldiradi. Qaroqçilar Kikutiyoni quvib ketişadi. Şu vaqtda bandalar piyodalari u taşlab ketgan post orqali ötib, qöriqçilarni yöq qilişadi. Kambey Gorobey va Kyudzoga örmonni tutib turişni, heç kimni ötkazmaslikni buyuradi. Kambey otryadi yorib ötgan bandalarga hujum qiladi. Tirik qolgan bandalar Kikutiyo posti orqali qoçib ketişadi. Ikki otliq bandit şimoldan yorib ötadi, ulardan biri, mohir kamonçi, bir neça dehqonni, jumladan Yohayni öqlar bilan urib taşlaydi. Ğazablangan Kikutiyo ikkala banditni ham öldiradi. Şimoldan öq ovozlari eşitiladi, dehqonlar öldirilgan Gorobeyni olib kelişadi.

Kambeyning hisob-kitobiga köra, tödada faqat 13 qaroqçi qolgan. Kambey keyingi jang oxirgisi bölişini va hujum ertaga ertalab boşlanişini oldindan biladi. Bu haqda dehqonlarga xabar beriladi. Xursand bölgan dehqonlar samuraylarga sake va Kikutiyo aytgan yaşirilgan zaxiralardan tayyorlangan gazak olib kelişadi. Dehqon qiz Sino Kacusironi yöldan ozdiradi. Ularni körib qolgan Sinoning otasi qizini şafqatsizlarça kaltaklaydi. Kuçli yomğir yoğa boşlaydi.

Kambeyning rejasiga köra, ertalab qişloqqa barça bandalar kiritiladi. Kikutiyo otryadi qişloq markazida bandalarni kutib oladi. Kikutiyo bir neça bandani öldiradi, uning katta qiliçi sinadi, u jang oldidan yerga sançilgan oltita qiliçdan birini oladi. Kambey otryadi jang joyiga şoşiladi, markazdagi zarbadan keyin bandalar qişloq çetlarida tartibsiz aylanib yuradi. Kambey kamon topadi va aniq öqlar bilan bandalarni yiqitadi. Tartibsiz qolgan bandalar tarqalib ketadi, ğazablangan dehqonlar ularni otlaridan tortib tuşirib öldirişadi. Kacusiro birinçi banditini sançadi. Dehqonlar qolgan uç otliqni örab olişadi, Kyudzo qaroqçilar boşliğini — bir közli sardorni öldiradi. Ayollar yaşiringan uyda ikki bandit ötirgan bölib, ular Kyudzoni öq bilan urib yiqitadi. Kambeyning buyruğiga quloq solmay, ğazablangan Kikutiyo uyga yugurib boradi, ölimga olib keladigan yarador böladi, uyga kirib oxirgi qaroqçini qiliç bilan sançadi.

Tirik qolgan uç samuray: otryad boşliği Kambey, eski dösti Sitiroji va yoş Kacusiro. Qanoatlangan dehqonlar heç narsa bölmagandek şoli ekişadi. Sino Kacusiro yonidan ötadi, u uning ortidan yuguradi, lekin köprikda töxtaydi. Samuraylar qabriston yonida turib, hayot bayramida endi ortiqça ekanliklarini anglaydilar. Kambey eʼlon qiladi: ğalaba qozonganlar samuraylar emas, balki dehqonlardir. Qabristonning eng yuqori qismidagi törtta qabrga qiliçlar sançilgan, ustunlardagi bayroqçalar şamolda titraydi. Öng çetdagi qabrga sançilgan qiliç boşqalardan boşqaça tomonga burilgan. Şamol çangni haydaydi…

Takaşi Şimura — Simada Kambey (島田勘兵衛), guruh rahbari

Yoşio Inaba — Katayama Gorobey (片山五郎兵衛), Kambey yollagan ikkinçi samuray

Daysuke Kato — Sitiroji (七郎次), guruhdagi uçinçi

Minoru Tiaki — Hayasida Heyhati (林田平八), Gorobey yollagan samuray

Isao Kimura — Okamoto Kacusiro (岡本勝四郎), aristokratik oiladan çiqqan yigit

Seydzi Miyaguti — Kyudzo (久蔵), qiliç ustasi

Toşiro Mifune — Kikutiyo (菊千代), guruhning yettinçi aʼzosi

Kokuten Kodo — Gisaku, qişloq oqsoqoli

Kamatari Fujivara — Manzo

Keyko Tsusima — Sino, Manzoning qizi

Yoşio Tsutiya — Rikiti

Yukiko Şimadzaki — Rikitining xotini

Bokudzen Hidari — Yohay

Haruo Nakadzima — Bandit

Eydziro Tono — öğri

Tatsuya Nakadai — şaharda sayr qilayotgan samuray (epizod; titrlarda körsatilmagan)

Empire jurnali tomonidan 2010-yilda tuzilgan «Jahon kinematografining eng yaxşi 100 filmi» röyxatida film birinçi örinni egalladi.

Filmda Kurosavaning ijodida birinçi marta anʼanaviy samuray sovuq qurolining öt qurollari bilan qarama-qarşiligi paydo böladi. Bu qarama-qarşilik jangçi şaʼni bilan mos kelmaydigan deb qaraladi. Filmda miltiqlar faqat bandalarda bor, samuraylar orasida esa faqat «yarim samuray» Kikutiyo bir marta miltiqdan öq uzadi. Tört samuray aynan öt qurolidan olingan yaralardan halok böladi. Keyinçalik Kurosavaning boşqa filmlarida bu motiv kuçaytirildi va taʼkidlandi, masalan, «Qöriqçi» filmida, va «Jangçi soyasi» filmida çöqqisiga yetdi: u yerda avvaliga Takeda Singen miltiq öqidan ölik darajada yaralanadi, filmning oxirida esa Takeda klanining butun qöşini miltiq otişmalari bilan yöq qilinadi.

«Yetti samuray»ning syujet tugunidan köp filmlarda foydalanilgan. Ulardan birinçi navbatda uning amerikaça remeyki — 1960-yilda rejissyor Jon Sturjes suratga olgan «Ajoyib yetovlon» (ingl. The Magnificent Seven) filmini eslatiş kerak. Pixar studiyasining «Flikning sarguzaştlari» multfilmining syujeti ham filmning birinçi yarmida deyarli töliq «Yetti samuray»ni takrorlaydi. Bu yerda dehqonlar çumolilar, bandalar esa çigirtkalar rolini öynaydi. Bir epizodda «Yetti samuray»dagi epizod deyarli sözma-söz keltirilgan: ğam-alamga botgan dehqonlar, agar qişloq bandalarga tölov tölab qutulsa ham, uning aholisini baribir oç ölim kutayotganini tuşunadigan payt. 2004-yilda harakati kelajakka köçirilgan «7 samuray» animesi suratga olindi. «Klon uruşlari» animatsion serialining 2-mavsumidagi 17-epizod Akira Kurosavaga bağişlangan. Bu epizod syujetining asosida ham xuddi şunday voqea yotadi, ammo harakat xayoliy olamning sayyoralaridan birida sodir böladi. Epizod oldidan Akira Kurosava xotirasiga bağişlangan titr çiqadi (ingl. in memory of Akira Kurosawa). 2019-yilda «Mandalorets» teleserial çiqdi, uning 4-qismi («4-bob: Panoh» ingl. «Chapter 4: Sanctuary») syujeti deyarli töliq «Yetti samuray» filmidan olingan.

Venetsiya kinofestivali (1954)

Ğolib — Kumuş şer — Akira Kurosava

Mainiçi mukofoti (1955)

Ğolib — Eng yaxşi ikkinçi plan aktyori — Seydzi Miyaguti

Britaniya akademiyasi (1956)

Nomzod — Eng yaxşi film

Nomzod — Eng yaxşi xorijiy aktyor — Toşiro Mifune

Nomzod — Eng yaxşi xorijiy aktyor — Takaşi Şimura

Oskar (1956)

Nomzod — Eng yaxşi rassom ishi (qora-oq filmlar)

Nomzod — Eng yaxşi kostyumer ishi (qora-oq filmlar)

Yussi mukofoti (1959)

Ğolib — Eng yaxşi xorijiy rejissyor — Akira Kurosava

Ğolib — Eng yaxşi xorijiy aktyor — Takaşi Şimura

Satellite Awards (2006)

Ğolib — Best Overall DVD