Red Heat

Venger aktyori Norbert Nyeveni — avval yunon-rim kuraşi böyiça kuraşçi bölgan, Rosta tödasi bandit rolini ijro etgan, rus tomoşabinlar esda saqlab qolgan jumla bilan: «Sizning dalilingiz qani?»

Filmda ikki nafar maşhur sovet aktyori iştirok etgani bilan ajralib turadi, ular 1980-yillarning birinçi yarmida SSSRdan AQŞga köçib ketişgan. Savely Kramarov oldin ham Gollivud filmlarida, jumladan «2010: Kosmik odisseya»da suratga tuşgan bölsa, Oleg Vidov, Ivan Danko hamkori Yuriy Ogarkov rolini ijro etgan, bu esa uning çet eldagi karyerasida ekrandagi debyuti böldi. Bundan taşqari, epizodik rolda Yosip Boroda sifatida yana bir muhojir — Tengiz Borisov ham suratga tuşgan.

Filmning boşida janjal sahnasida «mongol xippi» (titrlarda şunday körsatilgan) rolini yapon-koreys kuraşçisi Masanori Togoguçi ijro etadi, sportda u koreysça ismi Kim Duk va Tiger Chung Lee taxallusi bilan maşhur.

Titrlar dizayneri Wayne Fitzgerald uşbu film uçun kirillça yozuvga taqlid qiluvçi maxsus şrift yaratgan: u A harfining köndalang çiziğini olib taşlagan (rus L harfiga öxşab qolgan) va N va R harflarini oynaga aks ettirgan (mos ravişda rus И va Я harflariga öxşab qolgan).

1980-yillar oxiriga kelib Arnold Sçwarzenegger boevik janrining tan olingan supersuperstariga aylandi. «Kompromisssiz» filmi bilan kiçik xatodan taşqari, u ssenariy va rejissyor tanlaşda yanada qatʼiyroq böldi va bir hit ketidan boşqasi keldi: «Komando», «Yirtqiç», «Yuguruvçi odam». 1987-yilda Gollivud «Şuhrat xiyoboni»da Sçwarzeneggerning ismi bilan 1847-yulduz paydo böldi. Şu yili u Walter Hill taklifini bahsiz qabul qildi, kelajakdagi filmning muvaffaqiyatini töğri hisoblab. Ivan Danko rolidagi «Qizil jazirama» uning gonorarlarida ham yangi bosqiç böldi: Sçwarzenegger karyerasida birinçi marta öşa paytlar uçun ulkan bölgan 10 million dollar oldi.

Film ekranga çiqqandan keyin bergan intervyusida Sçwarzenegger rolga kirişişda unga paradoksal tarzda «Noçka» filmida Greta Garbo ijro etgan partiya xodimi Nina Yakuşova obrazi yordam berganini aytdi. Uning sözlariga köra, bu «men „Qizil jazirama“da ijro etgan xarakter bilan bir xil tip. U rus, Parijga juda hissiyotsiz sovuq holda kelgan. Film davomida u fransuzga (Melvyn Douglas) oşiq böladi va özi ham bilmagan ehtiros namoyon böladi. Men filmni diqqat bilan örgandim, „Qizil jazirama“ suratga olinayotganda esa uni har kuni körardim».

Film ustida işlaş paytida trukçi va ikkinçi suratga oliş guruhi rejissyori Benny Dobbins vafot etdi: u Arnold Sçwarzenegger iştirokidagi trukka tayyorgarlik körayotganda yurak xurujiga uçradi. Dobbins oyoqda turib oğir zotiljamni ötkazgan, yurak xuruji esa suratga oliş tugaşidan oz oldin unga yetgan. Yakuniy titrlarda uning xotirasiga bağişlov berilgan.

James Beluşi ham öşa paytda tanilgan edi, biroq uning şuhrati va gonorarlari Sçwarzeneggernikidan bir neça marta past edi. Rejalaştirilgan «buddy movie» çiziğida uning energik, hissiy qahramoni Ivan Dankoning monumental xotirjamligini taʼkidlab, qöşimça komik taʼsir yaratişi kerak edi.

SSSRdagi perestroyka Moskvada, Qizil maydonda tabiiy suratga olişning bir qismini ötkaziş imkoniyatini berdi. Bu Sçwarzeneggerning öz istagiga ham mos keldi: u filmlarida iştirok etgan holda reklama uçun dunyo böylab sayohat qilişni yaxşi körardi, bu boşqa birinçi darajali amerikalik yulduzlardan kam kişi qiladigan ish edi. Studiya Goskinodan masştabli işlarga rasmiy töliq ruxsat ololmadi va suratga oliş «partizança» tartibda olib borildi. Sçwarzenegger Moskvaga atigi uç kunga — 1988-yil 18 dan 20 fevralgaça uçib keldi. Moskvada suratga olingan yagona «moskvaça» sahna — Sçwarzenegger şinel kiyib Qizil maydon böylab yurişi: bir neça soniyalik sahnani suratga oliş uçun rejissyorga sovet rahbarlari bilan muzokaralar uçun olti oy kerak böldi, biroq ular natija bermadi, Qizil maydondagi kadrlar amalda noqonuniy ravişda, qöl köçma kamera bilan, uni havaskor texnika sifatida yaşirib suratga olindi. Suratga oliş guruhi turistlar sifatida niqoblandi, professional oğir 35-millimetrli Ultracam 35 kinokamerasi Ultranon optikasi bilan avtobusda qoldirildi, uning örniga esa ular qöl köçma reportaj uçun möljallangan 16-mm Arriflex 16SR II kamerasini olişdi, uni operator katta yöl sumkasiga yaşirdi (keyinçalik, postprodaksion bosqiçda Moskvada olingan 16-millimetrli plyonka blow-up usulida standart 35-millimetrli kinoteatr negativi formatiga ehtiyotkorlik bilan konvertatsiya qilindi, şunda Qizil maydon kadrlari yakuniy montajda tabiiy körinsin). Maydonning özida kamera ehtiyotkorlik bilan çiqarilib, xuddi ğarbiy turistlar Arnold Sçwarzeneggerni xotira uçun suratga olayotgandek qilib körsatildi. Muammo şunda ediki, aktyor atrofida darhol katta sovet fuqarolari va militsionerlar töplandi, ular «Terminator»dan avtograf olişni xohlaşdi. Sçwarzenegger avtograf berib, militsiya bilan muloqot qilayotgan paytda, operator Matthew Leonetti qulay lahzani ilğab, niqoblangan kamerani tezda sozladi va keyinçalik filmga kirgan kadrlarni suratga oldi. Sovet maxsus xizmatlari professional suratga oliş sodir bölayotganini faqat eng oxirgi lahzada tuşunişdi. Ijodkorlar oldiga huquqni saqlaş xodimlari yaqinlaşdi, lekin hibsga oliş yoki plyonkani musodara qiliş örniga, xalqaro janjal çiqmasligi uçun, ular boşqa har kimga bölgani kabi, «turistlar»dan suratga olişni töxtatib, kamerani olib qöyişni söraşdi, tomoşabinlarni esa tarqatib yuborişdi.

«Qizil jazirama» suratga oliş guruhiga SSSRda töliq suratga olişga ruxsat berilmagani uçun, Moskva «roli»da Budapeşt suratga tuşdi, u yerda boşqa barça «moskvaça» sahnalar, şu jumladan barça quvğinlar va otişmalar suratga olindi. Masalan, filmdagi «Moskva Içki işlar boş boşqarmasi» binosi bu Buda qalʼasidir. Xuddi şunday, Çikago politsiya departamenti binosi, bu yerda qattiqqöl Çikago politsiyasi boşliği Donnelly (Peter Boyle) qahramonlarni koyiydi, Budapeşt pavilyonlarida qurilgan. «Sovet hammomi»dagi sahna va jinoyatçilar bilan janjal Budapeştning «Rudaş» va «Lukács» hammomlarida suratga olingan. Sçwarzeneggerning özi saunani eslatuvçi hammomdagi sahnani filmning eng yorqin sahnalaridan biri deb hisoblagan, uni suratga oliş boşidanoq rejalaştirilgan edi. Uning sözlariga köra, «sahna yalanğoçlikni talab qilib, bu filmga töğri kelsa, menga qarşi emasman. Agar bu ğoyadan foydalaniş bölsa va sababsiz qöşilsa, bu meni xafa qiladi va men bunday narsalardan çetda turaman». Öşa yerda, Budapeştda «Amerika» mehmonxonasidagi sahnalar va bir qator maişiy epizodlar suratga olindi. Öşa yili Budapeşt va Moskvada anomal iliq, qorsiz qiş bölgani uçun «qattiq sovet qor uyumlari»ni suratga oliş uçun suratga oliş guruhi şoşilinç ravişda Avstriyaning qorli toğlariga borişga majbur böldi — yakuniy suratga oliş blokini qorli alp şaharçasi Ramsau am Daçsteinʼda ötkazdi. U yerga Sçwarzenegger va Beluşi ham olib kelindi. Avstriyada nafaqat filmning boşidagi «moskvaça» qor uyumlari, balki yakuniy ekşn-sahnalar ham suratga olindi.

Gollivud yulduzining kelişi moskvalik jurnalistlar orasida hayajon uyğotdi va 1988-yil 18-fevralda «Sovetskaya» mehmonxonasida bölib ötgan matbuot anjumaniga köp odam keldi. Matbuot anjumani öziga xos böldi, çunki asosan savollarni jurnalistlar emas, balki Sçwarzeneggerning özi berdi. Uning rafiqasi Maria Şriver, uning Moskvaga safari haqida bilib, qunduz möynasidan palto buyurtma qildi. Şu sababli u avval dollarlarni rublga qanday almaştiriş va buyurtma qilingan narsani qayerdan yaxşiroq sotib oliş mumkinligini tuşunmoqçi böldi. Jurnalistlar kino yulduziga «Beryozka» dökonlari işlaş tamoyili va mohiyatini tuşuntirişdi.

Şuningdek, maʼlum böldiki, Sçwarzenegger albatta bolaligidagi idollaridan biri bölgan oğir atletika çempioni Yuriy Vlasov bilan uçraşişni xohlagan. 1961-yilda Venada bölib ötgan oğir atletika jahon çempionatida Vlasov oğir vaznda oltin medal sohibi bölgan. Bir tanaffusda unga yengil atletikaga yangi kelgan 14 yoşli yigitni olib kelib, bir-ikki rağbatlantiruvçi söz aytişni söraşgan. Bu ozğin yangi kelgan yigit Sçwarzenegger edi. Suriştirgandan keyin maʼlum böldiki, katta sportdan ketgan Vlasov Aviamotornaya köçasidagi yarim yertöladagi kiçik «Atletika» sport klubini boşqaradi. Ularning uçraşuvi 1988-yil 20-fevralda şu yerda bölib ötdi.

Taşrifi davomida Sçwarzenegger yangi oçilgan «Stas Namin markazi»ga ham taşrif buyurdi, u yerda Moskva «Gorkiy boği» rok guruhi musiqaçilari bilan tanişdi. Şuningdek, Namin bilan birga aktyor «Fontan yonida» (xalq orasida — «Sut») yoşlar kafe-klubiga ham kirdi, u yerda öşa paytda «Naşr» filmi suratga olinayotgan edi.

Ivan Danko «Podbyrin tizimidagi dunyodagi eng yaxşi sovet pistoleti, kalibri 9,2 mm» ega. Filmning rejissyori Walter Hill Arnold Sçwarzeneggerda katta, «zör» va yomon körinişli qurol bölişini xohlardi, u öynayotgan qahramonga mos keladigan: şu bilan birga, amerikalik tomoşabin uçun notaniş va sovet kinematografik militsioneriga mos keladigan. Bu esa amerikalik politsiyaçilarning tipik qurollari bölgan revolverlarni istisno qilardi. Umuman olganda, rejissyor juda katta «Walther P38» pistoletiga öxşaş, aniq çet el koloritiga ega narsani tasavvur qilardi.

Asosiy qahramon uçun qurolni San-Diegodagi Tim LaFrance xususiy qurol ustaxonasiga buyurtma berişdi. Bu ustaxona 1980-yillarda köpinça «Gollivud arsenali» vazifasini bajargan, yaʼni buyurtma asosida dizayni noyob, suratga oliş uçun otadigan va xavfsiz bölgan qurollarni yasaşi bilan şuhrat qozongan. Tim LaFrance asos qilib isroillik 9 mm kalibrli «Desert Eagle» pistoletini oldi, uni jiddiy qayta işladi va stvolini sezilarli darajada uzaytirdi. Şunday qilib, «9.2mm Podbyrin pistol», yoki studiyada aytilganidek, «Hollywood Eagle» paydo böldi.

AQŞ Konstitutsiyasiga ikkinçi tuzatiş qurol sotib oliş va saqlaş huquqini beradi, şuning uçun har bir yangi film çiqqandan keyin köpinça sevimli qahramon kabi qurol sotib oliş taklif qilinadi. Şu holatda 1988-yil yozida film ekranga çiqqan bilan bir vaqtda mavzuli jurnallarda filmdagi qurolga öxşaş eksklyuziv pistolet modeli reklamasi paydo böldi. Aholiga sotiladigan variant «Pobyrin pistol» deb atalgan, çunki asl nom huquqi kinostudiyaga tegişli edi.

Xuddi şu qurol ustaxonasiga filmdagi asosiy yovuz odam Viktor «Rosta» Rustaveli uçun ham qurol buyurtma qilindi. Bu yerda taşqi körinişga bölgan talablar kamroq aniq edi: qurolni istalgan vaqtda ayyorlik bilan otiş mumkin bölişi va u «mafiozi körinişi»ga ega bölişi kerak edi. Tim LaFrance 45-kalibrli ikki stvolli derringerga töxtadi, unga qölga örnatiladigan prujinali çiqariş mexanizmini işlab çiqdi. Maxsus harakat bilan yengga yaşirilgan pistolet bevosita kaftga çiqib keladi. Klassik derringerda tetik skobasi yöqligi sababli, barmoqni bukilgan holda tayyor tutiş yetarli böladi, şunda pistolet yengdan çiqqan zahoti otiş sodir böladi. Şu tarzda Viktor filmning boşida Dankoning hamkori Yuriy Ogarkovni öldiradi.

Kiriş va yakuniy titrlar uçun Sergey Prokofyevning «Oktyabr yigirma yilligiga kantata» asaridan parçalar tanlandi (2-qism, «Faylasuflar»).

Militsioner dafn marosimida orkestr inqilobiy motam marşi «Siz oğir kuraşda qurbon böldingiz»ni çalinadi.

Şuningdek, filmda turli guruhlarning quyidagi kompozitsiyalari eşitiladi:

Disko Yuk

New age again

Jackin' national anthem

Stranger on the şore

Arnold Sçwarzeneggerning boş rol uçun 10 million dollarlik gonorari bilan birga, filmning umumiy byudjeti 29 million dollarni taşkil etdi.

AQŞ kinoteatrlarida namoyiş 19-iyunda boşlandi va dastlabki ikki haftada 24,5 million dollar keltirdi. AQŞdagi namoyişlardan jami 34,9 million dollar işlab topildi. Yana 3,3 million dollarni Ğarbiy Yevropada (Fransiya, GFR va Ispaniya) filmning tarjima qilingan versiyalari prokati keltirdi. Umumiy foyda xarajatlardan 27 % ga oşdi — Carolco Pictures prodyuserlari uçun bu natija moliyaviy muvaffaqiyatsizlik hisoblandi va sekvel haqidagi fikrlarni (masalan, «48 soat» va «Ölim quroli» kabi) butunlay barbod qildi, unda Çikago detektivi Art Ridzik Moskvaga borib, sovet turmuş tarzi bilan töqnaş kelişi kerak edi. Taqqoslaş uçun, «Yuguruvçi odam» (1987) xarajatlardan 34 % ga yuqori foyda keltirgan (mos ravişda 38 million va 27 million).

Ekranga çiqiş bilan bir vaqtda Nyu-Yorkdagi «Avon Books» naşriyotida şu nomli film novellaştirilişi çop etildi. Biroq kitobda barça qahramonlarning replikalari faqat inglizça.

Film asosida 1989-yilda turli kompyuter platformalari uçun video öyin çiqarildi.

Tim Skorenkoning 2011-yilgi «Iyeronim Bosç boği» romanida film amerikaliklarning Rossiyani qabul qilişi namunasi va şu bilan birga undan maʼlumot manbai sifatida keltiriladi. «„Sizning dalilingiz qani?“ jumlasi bandit talaffuzi bilan buzilgan. <…> Rusларни öynovçi amerikalik aktyorlar özlarini özlari dublyaj qilişadi, dahşatli aksent va jiddiy xatolar bilan…».

Chicago Sun-Times gazetasidan Roger Ebert filmga 4 balldan 3 ball qöydi va yozdi: «Film juda zöravonlikka töla, lekin uning katta qismi komikslar uslubida, haqiqatda dahşatli emas. Bu nozik çiziqda muvozanatni saqlaş — Hillning öz ustaxonasi».

2020-yilda Maxim jurnali filmni «Rossiya haqidagi 12 ta eng telba film» röyxatiga kiritdi: «„Qizil jazirama“da Rossiya taxminan Sçwarzeneggerning keyingi boevigi — „Eslab qol“dagi Mars kabi körinadi. Yaʼni begona. Agar rostini aytsak, Mars hatto realroq».