Red Sorghum

1980-yillarning boşida Xitoy kinematografiyasida özgarişlar yuz berdi. Ular «madaniy inqilob»dan keyin taʼlim olgan yoş kinematografçilar avlodining paydo bölişi bilan boğliq edi. Ularning asarlari yangiligi nafaqat mavzular va badiiy tilni yangilaşda, balki eng muhim yangilik sifatida insonning içki dunyosiga — uning hissiyotlari, intilişlari va istaklariga murojaat qilişda namoyon böldi. Bu avlodning (\"Xitoy kinematografiyasining beşinçi avlodi\" deb ataladigan) birinçi diqqatga sazovor asarlari «One and Eight» (1983), «Yellow Earth» (1984) va «The Old Well» (1986) filmlari böldi. Bu filmlarning muvaffaqiyatida Pekin kinoakademiyasining bitiruvçisi Zhang Yimouning operatorlik ishi muhim rol öynadi; u «The Old Well» filmida aktyor sifatida ham iştirok etgan. Biroq Yimouning özi, öşa paytga kelib öttiz yoşdan oşgan bölsa-da, özida aktyorlik isteʼdodini sezmas, öz salohiyatini operatorlik bilan çeklaşni istamas edi. U öz ijodiy rejalarini amalga oşira oladigan, özining mustaqil asarini yaratişni orzu qilardi. Hamkasblari rahbarligida işlar ekan, u şu bilan birga öz filmi uçun adabiy asos izlardi.

1986-yilning bahorida, Zhang Yimou hali «The Old Well» filmida suratga tuşayotgan paytda, uning xotini Xiao Hua unga Xitoyning yetakçi adabiy jurnali «Renmin wenxue»ning uçinçi sonini körsatdi. Unda yoş, ammo allaqaçon tanilgan nosir Mo Yanning yangi qissasi — «Red Sorghum» bosilgan edi. Bu asar Yimouni maftun etdi. Keyinçalik u esladi:

Mo Yanning qissasini birinçi marta öqiganimda, özimni gaolyan dalasi örtasida turgandek his qildim, atrofimni öşa barça afsonalar-hikoyalar, erkaklar-ayollar, oçiq yurak, qaynoq hayajon va tuğilişdan to ölimgaça hayotni töldiruvçi hayotiy kuç, kör-körona öz istaklariga ergaşişdan tarqalib, insonni his qilişga imkon beruvçi quvonç va erkinlik örab oldi. <…> Çeksiz gaolyanning kutilmagan hayotiy kuçi va gaolyan dalasidagi olovli muhabbat meni butunlay öziga tortib oldi.

1986-yilning avgust oyida, töğridan-töğri «The Old Well» filmining suratga oliş maydonçasidan, Zhang Yimou yozuvçi bilan uçraşuvga yöl oldi. Qoraygunça kuygan, yirtiq köylak va eskirgan sandalda, paypoqsiz kelgan yigit yozuvçini hayratga soldi. Mo Yanga yoş kinematografçining ijodiy salohiyatiga işoniş uçun ön daqiqa kifoya qildi; qissani ekranlaştiriş uçun barça daʼvogarlarni rad etib, u nafaqat Yimouga ekranlaştiriş huquqini berdi, balki zarur badiiy özgartirişlar uçun erkinlik ham berdi.

Zhang Yimou boş va ikkinçi darajali rollar uçun aktyorlarni ança tez tasdiqladi; faqat boş ayol rol uçun nomzodni tanlaşda töxtaliş yuz berdi. Rejissyor filmda yoş, heç kimga taniş bölmagan aktrisani iştirok ettirmoqçi edi, ammo mos nomzodni topa olmasdi. Boş rol uçun daʼvogarlarni izlab, rejissyor yordamçisi Yang Fenglyang (xitoyça 杨凤良) Markaziy drama akademiyasiga bordi va u yerda akademiya talabalari orasida kasting ötkazdi. Yang allaqaçon rejissyor Li Venxuaning qizini tanlagan edi va uyiga qaytişga tayyorlanayotgan edi, şu payt talabalardan biri Li Tong (xitoyça 李彤) kastingda Gong Li iştirok etganida bu rol uçun ideal bölişini aytib qoldi. Öşa paytda qiz Guançjouda özining debyut ishi — «Summer Vacation Incident» telespektaklini suratga olayotgan edi va obʼektiv sabablarga köra kastingda qatnaşa olmadi. Biroq Yang Fenglyang talabaning fikrini eʼtiborsiz qoldirmadi, uni diqqat bilan tingladi va qizning fotosuratlarini körsatişni söradi. Yagona fotosuratda Gong Li orqasidan suratga olingan edi, şuning uçun Yang heç narsani aniqlay olmadi. Gong Li safardan qaytgaç, Yang yana akademiyaga keldi, bu safar Zhang Yimou bilan birga, va öşa kuni ular Gong Lini boş rol ijroçisi sifatida tasdiqladilar.

Köp yillar ötgaç, Zhang Yimou Gong Li bilan birinçi uçraşuvini şunday esladi: «Birinçi körişdanoq u menga körkam va aqlli, ifodali nigohli [qiz] taassurotini qoldirdi. Öşa payt u keng etakli kiyim kiygan edi, uning ölçami mening tasavvurimda «Red Sorghum»dagi boş qahramonga mos kelmasdi. Şu bilan birga, men boş qahramonni kuçli hissiyotli qiz deb tasavvur qilgan edim. Keyinroq, yaqinroq tanişganimda, men uning qahramonga aynan kerakli xarakterga ega ekanini aniqladim».

Filmda ikki boş qahramondan taşqari yana bir markaziy personaj bor edi — gaolyan, makkajöxoriga qarindoş texnik ekin, uni inson ovqat sifatida isteʼmol qilmaydi, faqat aroq tayyorlaş va çorva uçun ozuqa sifatida işlatiladi. Rejissyor Mo Yan asl qissada tasvirlagandek çeksiz gaolyan dalasini qayta yaratmoqçi edi, ammo öşa paytga kelib Xitoyda gaolyan isteʼmoldan çiqqan edi va kerakli ölçamdagi ekilgan dalani topiş imkonsiz edi. Yovvoyi gaolyanning kerakli estetik körinişi yöq edi. Mo Yanning özi rejissyorga oçiqçasiga tan olgan ediki, u qizil gaolyanni heç qaçon körmagan, uni faqat bobosining hikoyalaridan biladi: «Men tasvirlagan gaolyan bobom yaşagan davrda mavjud edi. Men uni heç qaçon körmaganman. Olovli, töla bargli gaolyan — bu mening afsonam, mening tuşim, ruhimning uluğvor maqbarasi».

1987-yilning boşida rejissyor Şandun provinsiyasining Gaomi tumaniga keldi va 200 mu maydonga gaolyan ekiş uçun dehqonlarni yolladi. Tört oydan söng rejissyor va suratga oliş guruhi joyga yetib kelganda, ular körganlaridan hayratda qolişdi. 200 mudan faqat 100 mu ekilgan edi va unib çiqqan köçatlar kuçli issiqdan tizzagaça ham yetmagan edi, holbuki rejalaştirilgan sahnaga köra boş qahramonlar gaolyan orasiga yaşirinişi kerak edi. Mo Yan esladi: «Yetib keldik, — deb öyladim men. — Zhang Yimouning birinçi filmi, körinişidan, oxirgi filmi ham bölib qolar». Oxir-oqibat, suratga oliş guruhi mahalliy partiya hokimiyatining yordami bilan bir neça tonna öğit sotib olişga muvaffaq böldi va bu öğit yomğir mavsumining boşlanişi bilan birga, 1987-yilning avgustiga kelib gaolyanning odam böyi ösişiga imkon berdi.

Zhang Yimou ham şu fikrda edi.

Çiqqanidan söng darhol film Xitoyda ham, butun dunyoda ham eʼtiborni tortdi va muvaffaqiyat qozondi: Xitoy tomoşabinlari uçun u mamlakat kinematografiyasi rivojidagi yangi bosqiçni belgiladi, bu «beşinçi avlod» deb ataladigan Xitoy kinematografçilarining paydo bölişi bilan boğliq edi. Xorijlik tomoşabin uçun esa lenta Xitoyni madaniy inqilob davrida örab olgan izolyatsiyani buzgan birinçi asarlardan biri böldi. Şunga qaramay, filmni qabul qiliş noaniq edi: maʼlumki, rejissyor davlatga xiyonatda ayblovçi minglab xatlarni olgan.

«Red Sorghum» AQŞda tijorat prokatiga çiqqan birinçi zamonaviy xitoy filmi böldi. Kino tanqidçisi Roger Ebert filmning vizual hissiyligini, Ğarbda foydalanişdan çiqqan Technicolor tizimi yordamida erişilganini taʼkidlab, yozdi: «Bu hikoyaning soddaligida, uning tasvirlarining deyarli ertak sifatidagi xususiyatida va zöravonligining kutilmagan dahşatida kuç bor, Gollivud özining tajribakorligi bilan allaqaçon yöqotgan kuç».