RoboCop

# RoboCop

«RoboCop» (ingl. RoboCop; boşqa tarjimada «Robot-politsiyaçi») — Pol Verhoeven rejissyorligida 1987-yilda suratga olingan, Edvard Neumeier ssenariysi asosidagi amerikan ilmiy-fantastik jangari film. Asosiy rollarni Piter Ueller, Nensi Allen, Ronni Koks va Kurtvud Smit ijro etgan. Film voqealari jinoyatçilik bilan qoplangan Detroytda, yaqin kelajakda röy beradi. Syujet Aleks Myorfi haqida: u xizmat vaqtida halok böladi va keyinçalik Omni Consumer Products korporatsiyasi muhandislari uni RoboCop nomli kiborg sifatida tiklaydi. Dastlab ötmişi haqidagi xotiralarini yöqotgan RoboCop şahar jinoyatçilariga qarşi şafqatsiz kampaniya olib boradi. Vaqt ötişi bilan u xotirasini tiklay boşlaydi va özining inson şaxsini qayta tiklaşga harakat qiladi.

Filmning ğoyasi Edvard Neumeierda «Qirğiç yuguruvçi» (1982) filmi ustida işlaş vaqtida paydo bölgan va u uni Maykl Miner bilan birgalikda tölaqonli ssenariyga aylantirgan. 1985-yil boşida ularning ssenariysini Orion Pictures prodyuseri Jon Devison sotib olgan. Rejissyor topiş oson keçmagan: Verhoeven ssenariyni ikki marta rad etgan, çunki uning satirik mazmunini tuşunmagan, keyin esa xotini uni yozilgan asarning potentsial kuçiga işontirgan. Suratga oliş 1986-yilning avgust–oktyabr oylari orasida, asosan Texasning Dallas şahrida olib borilgan, qöşimça sahnalar Las-Kolinas va Pitsburgda suratga olingan. Rob Bottin maxsus effektlar böyiça mutaxassislar guruhiga rahbarlik qilgan, amaliy effektlar, zöravonlik sahnalari va RoboCop kostyumi dizaynini yaratgan.

Verhoeven filmda oçiq brutallik va zöravonlikka urğu bergan, baʼzan uni şu darajaga olib borganki, zöravonlik kulgili tusga kirgan. Senzura komissiyalari filmni juda ekstremal deb topgan va kinoteatrlarda namoyiş etiş uçun maqbul reyting oliş maqsadida bir qança sahnalar qisqartirilgan yoki özgartirilgan. «RoboCop» 13,6 million dollarlik byudjetga ega bölib, 1987-yil iyulida çiqqandan keyin moliyaviy muvaffaqiyat qozongan va prokatda 53,4 million dollar daromad keltirgan. Tanqidçilar uni çuqur falsafiy ğoyalar va satiraga ega aqlli jangari film sifatida maqtagan, ammo ortiqça zöravonlik masalasida fikrlari turliça bölgan. Film beşta «Saturn» mukofotiga, ikkita nominatsiyaga va bitta «Oskar» mukofotiga sazovor bölgan, şuningdek, yana bir qator mukofotlarni olgan.

«RoboCop» kasbiy tanqidçilar tomonidan öz inson şaxsini yöqotişdan azob çekayotgan robotni tasvirlagani uçun yuqori baho olgan; bu öşa davrdagi bardoşli va hissiz robotlaşgan qahramonlardan farq qilgan. Filmning şiori şunday edi: «Part man. Part machine. All cop. The future of law enforcement» (ingliz tilidan: «Qisman inson. Qisman maşina. Töliq politsiyaçi. Huquq-tartibot organlarining kelajagi»). Keyinçalik u 1980-yillarning eng yaxşi filmlaridan biri, şuningdek, barça davrlarning eng buyuk ilmiy-fantastik va jangari filmlaridan biri deb tan olingan. «RoboCop»da insoniylik tabiati, şaxsiy identifikatsiya, korporativ oçközlik va korruptsiya kabi mavzular kötarilgan va tahlil qilingan; umuman olganda, film öşa davrdagi reyganomikaga qarşi siyosiy tanqid sifatida qaralgan. Filmning tijorat muvaffaqiyati va keyingi yuqori maşhurligi bir neça davomlar yaratilişiga olib keldi; hozir şu nomdagi franşiza 4 ta töliq metrajli film, bir neçta multserial va teleserial, komikslar, video öyinlar va boşqa mahsulotlarni öz içiga oladi.

Piter Ueller — Aleks Myorfi / RoboCop rolida, Detroyt politsiyasi ofitseri, xizmat vazifasini bajariş vaqtida öldirilgan va kiborg körinişida tiklangan

Nensi Allen — Enn Lyuis rolida, professional va pora olmaydigan politsiya xodimi, Aleks Myorfining şerigi

Dan ÖHerlihi — «Keksa» rolida, OCP korporatsiyasining boş direktori

Ronni Koks — Dik Jons rolida, OCP korporatsiyasining yuqori darajali menejeri

Kurtvud Smit — Klarens Boddiker rolida, Dik Jons uçun işlaydigan töda yetakçisi

Migel Ferrer — Bob Morton rolida, OCP korporatsiyasining örta böğin rahbari, «RoboCop» loyihasi uçun masʼul

«RoboCop»da asosiy aktyorlar tarkibidan taşqari, Emil Antonovski rolida Pol MakKreyn, Leon Neş rolida Rey Uayz, Boddiker tödasining aʼzolari Jo Koks rolida Jessi Goyns va Stiv Min rolida Kelvin Yang ham suratga tuşgan. Aktyorlar tarkibiga, şuningdek, serjant Uorren Rid rolida Robert De Ki, leytenant Xedjkok rolida Maykl Gregori, OCP xodimi Donald Jonson rolida Felton Peri, OCP kiçik rahbari janob Kinni rolida (uni ED-209 otib öldiradi) Kevin Peyj va kokain fabrikasi bölgan ombor egasi Sal rolida Li de Bruks kirgan.

Mario Maçado va Liza Gibbons mos ravişda yangiliklar yetakçilari Keysi Vong va Jess Perkins rollarini, teleboşlovçi Biksbi Snayder rolini esa S. D. Nemec ijro etgan. Enji Boling va Jeyson Levin Myorfining xotini va öğli rollarida körinadi. «RoboCop» rejissyori Pol Verhoeven raqsga tuşayotgan tungi klub mehmoni epizodik rolida körinadi, prodyuser Jon Devison ED-209 ovozini ijro etadi, rejissyor Jon Landis esa film reklamasida çiqadi. Smitning qiz dösti Joan Pirkl Dik Jonsning kotibasi rolini öynaydi. Ekranga ilk bor çiqqan Bill Farmer intervyu beruvçilardan birini ijro etgan.

Filmning dastlabki konsepsiyasi 1980-yillarning boşida Universal Pictures kompaniyasida kino muharriri bölib işlagan yoş ssenariyçi Edvard Neumeier tomonidan öylab topilgan. Robotlar haqidagi ilmiy-fantastik filmlar, «Yulduzlar uruşi» va jangari filmlarning muxlisi bölgan u kattalar uçun komikslarga qiziqib, ularni ekranlaştiriş imkoniyatlari haqida öylagan. Neumeier işlagan Universal ofisi Warner Bros.ning suratga oliş maydonçasi yonida joylaşgan bölib, öşa paytda u yerda «Qirğiç yuguruvçi» ilmiy-fantastik jangari filmi suratga olinayotgan edi. Neumeier bu imkoniyatdan foydalanib, filmni suratga olişda qatnaşa boşlagan, jamoaga yordam bergan va amalda kinoişlab çiqarişni örgangan. U yerdagi ish unga «RoboCop» ğoyasini bergan: «Menda «Qirğiç yuguruvçi» dunyosiga öxşaş uzoq dunyo haqida tasavvur bor edi, unda töliq mexanik politsiyaçi mavjud bölib, u özini inson sifatida anglay boşlaydi». U keyingi bir neça keçani kelajak ssenariysining 40 sahifali rejasini işlab çiqişga bağişlagan.

Universalʼda muharrir bölib işlaganda Neumeier yoş rejissyor Maykl Minerning talabalik videoroligiga ham duç kelgan: ilmiy-fantastik syujetli musiqiy klip. 2014-yildagi intervyusida Miner, uning «Superkop» (ingl. SuperCop) nomli ğoyasi ham bölganini aytgan. Ular uçraşib, hamkorlik qilişga kelişgan. Ğoyani muhokama qilişga taxminan ikki oy, syujetni işlab çiqişga yana ikki-uç oy ketgan. Ssenariy keçalari va dam oliş kunlari yozilgan: ikkala muallif ham loyihani asosiy ishi bilan birga olib borgan. Dastlab hamkorlik qiyin keçgan. Miner va Neumeier bir-birini yaxşi bilişmagan va öz ğoyalari haqidagi tanqidni har doim ham konstruktiv şakllantira va qabul qila olişmagan.

Ssenariyning boşida asosiy qahramonni öldiriş qarori Neumeierga «Psixo» psixologik qörqinçli filmi ilhom bergan, unda ham asosiy qahramonlardan biri filmning boşida halok bölgan. Komikslar va özining yirik korporatsiyadagi ish tajribasidan ilhomlangan Neumeier 1980-yillarning biznes madaniyatini masxara qilmoqçi bölgan. U Amerika moliyaviy kompaniyalarining ortib borayotgan tajovuzkorligini kuzatgan, bu yapon taʼsirining kuçayişiga javob sifatida paydo bölgan, şuningdek, Uoll-strit moliyaçilari orasida XVII asrdagi samuraylar traktati «Beş halqa kitobi» maşhurligini taʼkidlagan. Neumeier, şuningdek, Detroyt avtomobil sanoatining tanazzulini Amerikadagi byurokratiyaning kuçayişi bilan boğlagan.

ED-209 jangovar robotining OCP korporatsiyasi majlis zalidagi taqdimot vaqtida işdan çiqib, iştirokçilardan birini öldirgan sahnasi Neumeierning Universal ofisida işlaş vaqtida öylagan fantaziyalarining timsoli edi. U majlisga robot bostirib kirib, hozir bölganlarning barçasini öldirişini tasavvur qilgan. Miner kelajakdagi filmni Ronald Reygan prezidentligining «tanazzulli davrlari» uçun zarur bölgan «komediya yengillik»i sifatida taʼriflagan: «[iqtisodçi] Milton Fridman va Çikago yigitlari dunyoni vayron qilişgan, Reygan va MDH ularga kömaklaşgan. Va mana, sizda korporatsiya uçun işlaydigan politsiyaçi bor, korporatsiya unga aytadi: «Sen mening qaraşlarimdasan», lekin u baribir töğri ish qiladi — filmning mohiyati ham şu». Neumeier va Miner «RoboCop» davomida butun film böylab paydo böladigan syujet içidagi yangiliklar va reklama «media-qöşimçalar»ni ham öylab topişgan. Spek-ssenariy 1984-yil dekabriga kelib yakunlangan.

«RoboCop: Huquq-tartibot organlarining kelajagi» deb nomlangan ssenariyning birinçi varianti 1985-yil boşida döstlar va hamkasblarga tarqatilgan. Bir oy ötgaç, Neumeier va Miner ikkita taklif oldi: biri Atlantic Releasinğdan, ikkinçisi esa Orion Picturesʼdan rejissyor Jonathan Kaplan va prodyuser Jon Devisondan. Devison «Aeroplan!» (1980) kabi ekspluatatsion va kam byudjetli filmlarning tajribali prodyuseri edi. Keyinçalik Devison öqigan ssenariyda satira elementlari uni jalb qilganini eslagan. Maslahatçi sifatida u Neumeier va Minerga «Madigan» (1968), «Dirty Harry» (1971) va «Mad Max 2: Yöl jangçisi» (1981) filmlarini körsatgan. Orion loyihani tasdiqlagandan söng, Neumeier va Miner ssenariyning ikkinçi variantini ustida işlay boşlaşgan.

Devison loyihani özining Tobor Pictures kompaniyasi orqali işlab çiqqan. Neumeier va Miner ssenariy huquqlari uçun bir neça ming dollar, şuningdek, uni qayta işlaş uçun ikkovlariga 25 000 dollar avans olişgan. Ularga filmdan keyingi prokatdan tuşgan prodyuser foydasining sakkiz foizi ham tegişli bölgan. Devisonning qöğirçoqbozlar, animatorlar va maxsus effektlar dizaynerlari bilan aloqalari keyinçalik Verhoeven uçun ham juda muhim bölgan, çunki uning bunday loyihalar bilan heç qanday tajribasi yöq edi. Prodyuserlar Detroytdan boşqa joyga, syujet joyini özgartiriş haqida ham muhokama qilişgan, ammo Neumeier şahar avtomobil sanoatining tanazzulida muhim ekanini taʼkidlab, uni saqlab qolişni talab qilgan. Klarens Boddiker va Dik Jons örtasidagi boğliqlik Orion kompaniyasining taklifi bilan qöşilgan.

Kaplan «Loyiha X» (1987) filmini suratga oliş uçun loyihani tark etdi va uning örnini topiş olti oy davom etdi; köplab nomzodlar faqat film nomi tufayli rad etişdi. Loyiha David Kronenberg, Aleks Koks va Monte Xellmanga taklif qilingan; Xellman keyinçalik filmning ikkinçi suratga oliş guruhi rejissyori sifatida qöşilgan. Miner ham filmni mustaqil ravişda rejissyorlik qilişni söragan, ammo Orion 7 million dollarlik loyihani tajribasiz rejissyorga işonib topşirişdan boş tortgan. Keyinçalik u «Qurolli ölim» (1989) filmini suratga oliş uçun ikkinçi suratga oliş guruhi rejissyori lavozimidan voz keçgan. Orionning ijroçi direktori Barbara Boyl «RoboCop» filmiga rejissyor sifatida Pol Verhoevenni taklif qilgan — uni «Apelsin askari» (1977) va ingliz tilidagi birinçi filmi «Göşt va qon» (1985) uçun maqtaşgan. Verhoeven ssenariyni yuzaki öqib, uni «dahşatli» deb atab rad etgan, bu esa loyihani töxtatib qöygan. Boyl Verhoevenga yana bir nusxa yuborib, ğoyani diqqat bilan öqib çiqişni taklif qilgan. Verhoeven xotini Martina ssenariyni öqib, unga yana bir imkoniyat berişni maslahat berguniça, baribir qiziqiş bildirmagan: uning fikriça, rejissyor şaxsini yöqotayotgan odam haqidagi hikoyada «ruh»ni payqamagan edi. Verhoevenning ingliz tilini bilişi çeklangan edi va u ssenariydagi ayrim nozikliklarni tuşunmaganini tan olişga majbur bölgan. Şunga qaramay, bitta sahna uning eʼtiborini tortgan: RoboCop Myorfi oilasining tark etilgan uyiga qaytib, ötmişdagi hayoti xotiralarini boşdan keçiradigan epizod.

Devison, Neumeier va Verhoeven loyihani Culver Studios studiyasining haşamatli uyida muhokama qilişgan. Verhoeven filmni jiddiy, naturalistik ruhda suratga olişni xohlagan. Unga qarşi Neumeier 2000 AD jurnalida çiqqan «Sudya Dredd» seriyasi kabi komikslarni namuna sifatida taklif qilgan. Muhokama natijasida Neumeier va Miner — tunda va dam oliş kunlarisiz işlab — Verhoevenning talablari asosida uçinçi variant ssenariyni yozişgan. 92 sahifali hujjatga Myorfi va Lyuis örtasidagi romantik çiziq ham kiritilgan. Qilingan işning natijasi bilan tanişgaç, Verhoeven öz xatosini tan olgan va «komikslarga öxşaş» ohang izlab, ikkinçi variantga qaytgan.

Aleks Myorfi / RoboCop rolini ijro etuvçi aktyorni topiş olti-sakkiz oy davom etgan. Boş rol uçun nomzodlar sifatida Arnold Şvartsenegger, Maykl Ayronsayd, Rutger Xauer, Tom Berenger, Armand Assante, Kit Kerradin va Jeyms Remar körib çiqilgan. Orion kompaniyasi ularning yaqinda çiqqan «Terminator» (1984) filmi yulduzi Şvartseneggerni afzal körgan, ammo u va röyxatdagi baʼzi boşqa aktyorlar kostyumda işonçli köriniş uçun juda muşakdor edi. Film mualliflarining fikriça, Şvartsenegger kostyumda «Miçelin» kompaniyasi maskotiga yoki «Pillsbury» reklamasidagi xamir odamçasiga öxşab qolardi. Boşqa nomzodlar esa RoboCop rolini öynaşga özlari ham unçalik iştiyoq bildirmagan, çunki filmning katta qismida qahramonning yuzi şlem bilan yaşiringan edi. Prodyuser Jon Devisonning sözlariga köra, Piter Ueller nomzodlar orasida bu rolda haqiqatan ham suratga tuşişni xohlagan yagona aktyor edi. Uning kiçik haqqi unga mos keldi, şuningdek, jang sanʼati va marafon yugurişidagi tajribasi suratga oliş guruhi uçun foydali böldi, bu esa Uellerga mos plastikani berdi. Uning foydasiga «Bakaru Banzayning sarguzaştlari: Sakkizinçi ölçov orqali» (1984) filmidagi roli orqali ilmiy-fantastika janrida tanilgani ham taʼsir qildi. Rejissyor Pol Verhoevenning sözlariga köra, asosiy dalil şu böldi: «uning juda yaxşi iyagi bor edi». Ueller bir neça oy davomida pantomima ustasi Moni Yakim bilan maşq qilib, silliq harakatlarni qattiq yakun bilan maşq qilgan, şu bilan birga tayyor kostyumga taxminan öxşaş bölişi uçun amerikan futbol formasini kiygan. Uellerning özi esa, «RoboCop»da suratga tuşişdagi asosiy motivatsiya Pol Verhoeven bilan işlaş imkoniyati bölganini taʼkidlagan. U «RoboCop» roli uçun hatto «Kingkong tirik» (1986) filmida suratga tuşişdan ham voz keçgan.

Myorfining şerigi Enn Lyuis rolini dastlab Stefani Zimbalist ijro etişi kerak edi, ammo aktrisa «RoboCop»dan voz keçib, «Remington Steele» seriali (1986-yilda bekor qilingan, ammo maşhurligi tufayli kutilmaganda qayta tiklangan) foydasiga ish tanladi. Uning örniga Nensi Allen keldi. Allen filmning nomini dahşatli deb hisoblagan, ammo öqigan ssenariy uni öziga jalb qilgan. Allen uzun sariq soçlari bilan tanilgan edi, ammo Verhoeven uning qahramoni qisqa soç turmagiga ega bölişini va haddan taşqari jinsiy jozibali bölmasligini xohlagan. Rejissyor maʼqul körgan obrazdan oldin sakkizta turli soç turmagi sinab körilgan. Allen politsiya akademiyasida öqigan va rol böyiça politsiya leytenanti bölgan otasi bilan maslahatlaşgan. Verhoeven aktrisaga köproq erkaklarça xatti-harakat qilişni va muşak massasini oşirişni maslahat bergan, buning uçun u çekişni taşlaşga majbur bölgan.

Kurtvud Smit ikki rol uçun sinovdan ötgan: Boddiker töda boşliği va Jonsning yuqori darajali menejeri. U asosan televideniyedagi ishi bilan tanilgan, ammo kinoda sezilarli muvaffaqiyatga erişmagan. U «RoboCop»ni dastlab B kategoriyali film deb körgan. Asl ssenariyda uning qahramoni közoynak taqişi kerak edi, bu uni Genrix Gimmlerga öxşatardi. Smit bu xususiyatni boşqaça talqin qilgan, uning fikriça, qahramon aslida «masxaraomuz, şafqatsiz giyohvand moddalar baroni» bölsa-da, özini intellektual va militarist sifatida körsatmoqçi böladi. Boddiker rolini Maykl Ayronsaydga ham taklif qilişgan, ammo u «Barça ehtiyot çoralari» (1987) filmidan keyin yana bir effektlarga boy film yoki yana bir «psixopat» rolini öynaşni xohlamagan. Bu rol uçun Robert Pikardo ham sinovdan ötgan.

Ronni Kokes öşa paytda asosan yoqimli qahramonlarni öynaydigan aktyor sifatida tanilgan edi va uning sözlariga köra, bu unga yanada hukmron, erkaklik xususiyatiga ega rollarni öynay olmaslik taassurotini berar edi. Şu sababli Verhoeven uni filmning boş antagonisti Dik Jons rolini öynaşga taklif qilgan. Keyinçalik Koks yomon odam rolini öynaş yaxşi odamlar rolini öynaşdan «taxminan milliard marta qiziqroq» ekanini taʼkidlagan. Aktyorning fikriça, Jons hamdardlikka qodir emas va «yovuz [kaltak öğli]».

Migel Ferrer filmning muvaffaqiyatiga işonç hosil qila olmagan, ammo qandaydir yirik işga juda muhtoj bölgan va sinov vaqtida har qanday taklifni qabul qilişga tayyor edi.

Dan ÖHerlihi ijro etgan «Keksa» obrazi MCA Inc. boş direktori Lyu Vassermanga asoslangan bölib, Neumeier uni taʼsirçan va qörqinçli şaxs deb hisoblagan.

Biksbi Snayder rolini ijro etgan teleboşlovçi S. D. Nemec Britaniyalik komik Benni Xillning amerikalaştirilgan, yanada ekstremal versiyasi sifatida yozilgan. Bu rolni radioboşlovçi Govard Şternga ham taklif qilişgan, ammo u film ğoyasini ahmoqona deb hisoblab rad etgan — garçi keyinçalik öz xatosini tan olib, tayyor filmni yoqqanini taʼkidlagan.