Rudaali

Dimple Kapadia — Şanişari

Rakhee — Bhikni / Peewli

Raj Babbar — Laxman Singh

Amjad Khan — Thakur Ramavtar Singh

Raghubir Yadav — Budhua

Suşmita Mukherjee — Mungri (Budhuaning xotini)

Filmni ommaviy axborot vositalari magnati janob R. V. Pandit işlab çiqargan, u öşa paytda maşhur «Business Press» naşriyoti egasi va «Gladrags» kabi taniqli jurnallar egasi ham edi. Film Mahaşweta Devining 1979-yilda çop etilgan «Nairetey Megh» kitobidagi hikoyasiga asoslangan. Muallif Priya Kapurning fikriça, Lajmi tomonidan maşhur aktrisa Kapadianing tanlanişi strategik qaror bölgan, çunki u odatda «Rudaali» kabi feministik, eksperimental filmlarni tomoşa qilmaydigan tomoşabinni jalb qilişga qaratilgan edi. Bhikni rolida Raakhee suratga tuşgan. Amjad Khan özining sönggi rollaridan birida iştirok etgan, u ölimidan keyin çiqqan filmning oçiliş titrlarida unga bağişlangan. Filmni Hindistonning Milliy kinofilm rivojlantiriş korporatsiyasi işlab çiqargan, bu jarayon Lajmini bu korporatsiya bilan boşqa heç qaçon film suratga olmasligini eʼlon qilişga majbur qilgan. Lajmi aytişiça, suratga oliş tugagaç, Kapadia juda çarçagan.

Filmning vizual jozibasini oşiriş maqsadida Lajmi voqea joyini Bengaliyadan Rajastxonga özgartirgan, u yerda çöl manzarasi va katta havelilardan foydalanmoqçi bölgan. Film asosan Barna qişloğida, ğarbiy Rajastxondagi Jaysalmer hududidan 40 km uzoqlikda suratga olingan, şuningdek, Jaysalmer qalʼasi, Xuri çöli va Kuldxara xarobalarida. Filmdagi matn ğarbiy hind şevasida aytilgan, ammo keng şahar tomoşabinlariga tuşunarli bölişi uçun u biroz silliqlangan.

Filmning musiqasini xalq musiqaçisi Bhupen Hazarika yaratgan. Saundtrek albomi 1993-yil yanvarida çiqqan va katta muvaffaqiyat qozongan. «Business India» jurnali yozgan: «Rudaali — sanʼatdan bozorga, tinglovçilar yuragi orqali ötgan birinçi haqiqiy krossover albom». Şuningdek, bu Hindistonda kompakt-diskda çiqarilgan dastlabki Bollivud saundtrek albomlaridan biri bölgan.

«Dil Hoom Hoom Kare» qöşiği Hazarikaning ön yillar oldin assam tilidagi «Maniram Dewan» (1964) filmida «Buku Ham Ham Kore» qöşiğida işlatilgan oldingi bastasiga asoslangan. Rudaali uçun matn yozgan Gulzar assamça «Ham Ham» iborasini yoqtirgan, bu hayajonda yurak urişini bildiradi, va hind qöşiğida odatiy hind muqobili «Dhak Dhak» örniga aynan şu iborani işlatişni talab qilgan.

Film kasta, sinfiy tabaqalaniş, gender tengsizligi va qaşşoqlik mavzularini örganadi, bularning barçasi feodal tizim va kambağal qişloq aholisining ijtimoiy-iqtisodiy çetga surilişi orqali körsatilgan. Kino tanqidçisi Namrata Joşi aytişiça, film «gender va patriarxat masalasini sinfiy va kastaviy bölinişlar keng kontekstiga joylaştirgan». Sumita S. Çakravarti uni «quyi tabaqa ruhini uyğotişga intilayotgan film» deb taʼriflagan. Radha Subramanyam yozadiki, film «past kastali, kambağal ayolning duç keladigan oppressiyaning köp qatlamlarini örganadi». U filmning aralaş uslubini qayd etadi: u Hindistondagi kinematografiyaning ikki yönalişini birlaştiradi — «sanʼat» kinosining ijtimoiy taşvişlarini Bombey filmlarining ommaviy jozibasi bilan uyğunlaştiradi. «India Transitions: Culture and Society during Contemporary Viral Times» kitobida Priya Kapur uni «kastaviy çetlaştirişga qarşi birdamlik va zamindorlar qölidagi quyi tabaqa ayolining ahvoli haqida feministik risola» deb ataydi. U yana şuni taʼkidlaydiki, film «kasta va sinf siyosati Hindiston siyosati va fuqarolik hayotida xavotirli qayta tiklaniş davrida» paydo bölgan. Boşqa kitobda, «Intercultural Communication and Creative Practice: Music, Dance, and Womenʼs Cultural Identity», Kapur şunday yozgan: «Rudaali mustamlaka va feodal davrda kastaviy örnida mahkamlangan qişloq jamoasini örganiş imkonini beradi».

Filmning ssenariysi Devining asl hikoyasidan bir qança çetga çiqişlarga ega bölgan: voqea joyi, hikoyaning şaxsiy voqeaga eʼtibor qaratişi, şuningdek, Şanişari va zamindor örtasidagi romantik keskinlik, bu filmda yangi qöşilgan element. Şoma Çatterji taʼkidlaydiki, film asl manbadan şunçalik uzoqki, uni öqigan kişilar filmdan xafa bölişi mumkin. U yana qöşimça qiladiki, Devi yoki asl hikoyadan xabarsiz tomoşabinlar «Rudaali»ni adabiy manbasidan mustaqil ravişda tomoşa qilişlari mumkin. Çatterjining fikriça, film Şanişariga oid fojiali hikoyani romantiklaştiradi. Olim Tutun Mukherjee Şanişari va Raj Babbar ijro etgan mahalliy zamindor örtasida paydo bölgan jozibadan yozgan va filmning madaniy va ijtimoiy muhiti sababli bu munosabatlar faqat bir şaklda bölişi mumkinligini taʼkidlagan: «Ikkalasi uçun ham aniqki, romantikaga qaramay, boylar kambağallar ustidan va erkaklar ayollar ustidan qiladigan ekspluatatsiyadan boşqa heç qanday munosabat ularning örtasida rivojlanişiga ruxsat berilmaydi».

Şanişari obrazi bir qança yozuvçilar tomonidan muhokama qilingan. Muallif Çandra Bhuşan yozgan: «Şanişari çöldek quruq, ammo uning ham taʼmi, mehri, zamindorning (yer egasining) vasvasasini rad etiş jasorati bor». «Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change» kitobiga köra, Şanişari «turli zulmlarga juda zaif. U ularning köpçiligiga qarşi turadi, ammo hukmron diskurslarga böysunadi». Kino olimlari Reetamoni Das va Debarşi Prasad Nath Şanişarini hayotining köp qismida erkak yöqligiga qaramay, qattiq haqiqatlar bilan kuraşib omon qolgan ayol sifatida taʼriflaydi. Ular uni yana «öz tarixini yozuvçi» ayol deb ataydi, çunki u na gender böyiça jamiyat qoliplariga, na ierarxik jamoaviy hayotga mos keladi. Şreerekha Subramanianning fikriça, Şanişari obrazi erkaklar qölida azob çekkan hind maʼbudasi Sita yoki uning onasi Bhumining timsolidir.

Yuqori kastadagi ayollar tasviri Das va Nath tomonidan muhokama qilingan. Ular Devining hikoyasida ayollar özlarining imtiyozli erkak hamkasblariga «manmanlik, soxtalik va sinfiy mavqeini saqlaşda» juda öxşaş ekanini daʼvo qilişadi. Filmda esa ularning haşamatli turmuşi va yuqori ijtimoiy-iqtisodiy mavqeiga qaramay, ular öz muhitidagi erkaklardan hali ham pastroq turişadi va şu maʼnoda bu ayollar Şanişari kabi ayollardan imtiyozliroq emas. Bundan taşqari, mualliflar filmning Şanişarining yiğlay olmasligi orqali ayollarning anʼanaviy tarzda tasvirlanişidan farqli tasvirini qayd etadilar, bu filmni «ayol köz yoşlarining omboridir» degan keng tarqalgan qaraşga «antitezis» sifatida joylaştiradi. Pillai Tripthi filmning ommaviy motam marosimlarini «yoqimli musiqiy ijroga» aylantirib, Bollivud formatiga moslaştirilganiga eʼtibor qaratgan. Tripthi «Rudaali» va «Hamlet» örtasida taqqoslaş ötkazib, Ofeliya va Gertrudani Şanişari va Bhikni bilan öxşatgan.

«Rudaali» tanqidçilar va kinoteatr tomoşabinlari orasida maşhur bölgan. Filmning prokatdagi kutilmagan muvaffaqiyatini muallif Sumita S. Çakravarti uning asosiy oqim va sanʼat kinosi örtasidagi «ikkiyuzlama öz-özini joylaştiriş»iga boğlaydi. Çakravartiga köra, Hindistonning alternativ kinosi tijorat muvaffaqiyatiga erişa olmagan sabab uning «qöşiqlardagi melodramatik elementlar va hissiyotdan voz keçişi, qöpol ijtimoiy realizmi» bölgan, «Rudaali» esa bularning barçasini qabul qilgan.

«Cinemaya» jurnalidan Çidananda Dasgupta Kapadianing ijrosi uning asosiy kino anʼanalaridagi oldingi tajribasiga ham, aktyorlik mahoratiga ham tayanişini, bu esa uni haqiqiy odamni yaratişga imkon berişini qayd etgan. Dasguptaning fikriça, bu ikki element Şanişarini «hayotdan kattaroq va işonarli» qilişga yordam bergan. U hikoya va Lajmining rejissyorligi ham şunga hissa qöşganini qayd etib, qöşimça qiladi: «Rejissyor va aktrisa birgalikda melodrama va realizm aralaşmasini yaratişga muvaffaq bölişgan, bu yaxşi işlaydi». U Lajmi haqida şunday yozadi: «Rajastxon çöllarida, tabiatning xira ranglari va kostyumlarning yorqinligi bilan u öz muhitida». Xulosada u şunday deydi: «“Rudaali”ning realizm va melodrama örtasidagi ötkir çegarada yurişini takrorlaş oson bölmasligi mumkin». Kino olimi Tutun Mukherjee «Rudaali»ni «kinematografik jozibali va ajoyib ayol yönalişidagi hind filmi» deb taʼriflagan va uning sifati hamda işlab çiqariş körsatkiçlarini «odatiy hind formula filmlaridan ustun» deb maqtagan.

Xorijiy şarhlovçilar ham «Rudaali»ni şunga öxşaş yuqori baholaşgan. «Chicago Reader» gazetasining J. R. Jones Kapadia «qatʼiyatli beva» rolida yaxşi ijro etganini yozgan. Ernest Dempsey filmga «Recovering the Self: A Journal of Hope and Healing» kitobi uçun şarh bergan: «“Rudaali” özining realizmi, qiziqarli ijrosi (ayniqsa Dimple Kapadia tomonidan) va çuqur psixologik maʼnoga ega noodatiy mavzuni yorqin yoritişi bilan köriş şart bölgan film». Hindşunos Philip Lutgendorf filmni «noodatiy va eʼtiborni tortadigan» deb taʼriflagan, «mahalliy kostyumlar va buyumlar haqiqiy, musiqasi unçalik haqiqiy bölmasa-da, juda esda qolarli, şuningdek, ikkita maşhur ayol yulduz» ekanini qayd etgan. U Raakhee va Kapadianing ijrosini yuqori baholagan, ammo ayniqsa Kapadiani «qadr-qimmati va işonçi, şuningdek, samarali tana tili va imo-işoralari uning qahramonini bathosdan ança yuqoriga kötarişi» uçun maqtagan.

«The Concept of Motherhood in India: Myths, Theories and Realities» (2020) kitobi uçun yozilgan retrospektiv şarhda Şoma Çatterji filmga nisbatan aralaş fikrlarni bildirgan. U sanʼatkorlik intilişiga qaramay, film «katta yulduzlar, ajoyib musiqa, esda qolarli qöşiqlar, ajoyib işlab çiqariş körsatkiçlari va gözal manzaralar» kabi tijorat ingredientlariga tölib-toşgan «şov-şuvli, tijorat filmi» bölib qolganini aytgan. U Lajminin asl hikoya talab qilgan jilo va haşamatni filmga kiritganini qayd etgan va Devining hikoyasi moslaşuvi sifatida u kamroq muvaffaqiyatli ekanini taʼkidlagan: «Lajmi tijorat kinosining haşamatli körinişi va musiqiy hiylalari oldida yutqazadi. U filmni öziga munosib bölgan identitetdan mahrum qiladi». Şunga qaramay, Çatterji agar asl hikoyani nazarda tutmasdan tomoşa qilinsa, «Rudaali» öz-öziça «qiziqarli va taʼlimiy» ekanini qayd etgan, çunki u «Hindiston tomoşabinlarini deyarli bilmaydigan xalqning zulmi haqida» maʼlumot beradi.

Film Devining asarlari asosida yaratilgan bir neça filmdan biridir. «The Essential Guide to Bollywood» kitobida Subhaş K. Jha uni tarixdagi eng yaxşi 200 ta hind filmidan biri deb tanlagan va şunday yozgan: «“Rudaali” bizni professional motam tutuvçi hayotiga olib kiradi, uni Dimple Kapadia unutilmas darajadagi qayğu va quruq közlar bilan ijro etgan — bu özi uçun yiğlay olmaydigan Sanişeri». M. L. Dhawan filmni öşa yilning eng yaxşi filmlari röyxatiga kiritib, uni «maftunkor melodrama» deb atagan, Kapadianing «mafkurali ijrosini» maqtagan va xulosada şunday deydi: «Rojastxon xalq kuylari va qöşiqlari Bhupen Hazarikaning musiqasi bilan uyğunlaşib, Rajastxon manzaralari fonida filmga uluğvorlik bağişlaydi». «Film Companion» yozadi: «Uning yoqimli musiqasi, Dimple Kapadianing Milliy mukofot sovrindori ijrosi va qattiq realizmi bilan esda qolgan “Rudaali” professional motam tutuvçilar hayoti mavzusida yangi yöl oçdi».

Kino tanqidçisi Namrata Joşi Lajmi uçun «Rudaali» uning eʼtiborini tortgan film ekanini, uni u karerasidagi «ehtimol eng işontiradigan badiiy film» deb hisoblaydi. 1994-yilda Sudhir Bose «Cinemaya» uçun zamonaviy ayol rejissyorlar haqida maqola yozib, Lajmining bu filmdagi işini qayd etgan, unda Kapadia «mohirona ijro» körsatgan, bu, Hazarikaning musiqasi va Amjad Khanning «hayajonli qisqa rolidan» birga, filmning muvaffaqiyatini taʼminlagan. «Hindustan Times» 2018-yilda Lajmi haqidagi maqolasida «Rudaali» uning karerasida alohida ahamiyatga ega ekanini yozgan, çunki unda Dimple Kapadianing «yorqin ijrosi» bölgan va hozir ham qöşiqlari va musiqasi bilan esda qolgan. Lajmining rejissyorlik ishi uning maşhur asarlaridan biri sifatida körsatiladi. Raja Sen filmni «ayol rejissyorlarning eng yaxşi 10 ta hind filmi» röyxatiga kiritgan. Deepa Gahlot film Lajmining eng maşhur filmi bölib qolayotganini yozgan.

Kapadianing ijrosi uning karerasidagi eng yaxşi ijrolardan biri hisoblanadi. Filmfare uni «80 ta ikonik ijro» röyxatiga kiritgan: «Dimpleʼning ajoyib isteʼdodi yillar davomida bostirilgan oğriq, ğazab va hayot adolatsizligi hissi Şanişarining közlaridan oqib çiqqanida yaqqol namoyon böladi». Deepa Gahlot «Financial Chronicle» uçun yozib, filmda Kapadia özining eng yaxşi ijrosini körsatgani haqida yozgan va uning «25 jasur Bollivud ayoli» kitobiga Şanişari obrazini kiritgan. «The Times of India» Kapadia bu rolda özining eng yaxşi ijrosini körsatgan deb yozgan, şunga öxşaş fikrni tanqidçi Raja Sen ham bildirgan. Keyinçalik Kapadia öz ijrosining baʼzi qismlaridan norozi ekanini aytgan va filmning oxirida qahramoni ötadigan özgarişni kamroq işonarli deb hisoblagan.

Filmning musiqasi juda yuqori baholangan, Priya Singh esa «Rudaali»ning kompozitsiyalari hozir jahon musiqasi kanoniga kirganini yozgan. «The Hindu» gazetasiga köra, Hazarikaga «butun Hindiston böylab şuhrat» aynan şu filmning saundtreki orqali kelgan.

1999-yilda film Vaşingtondagi Milliy sanʼat ayollari muzeyi va Freer sanʼat galereyasida «Hind kinosidagi ayollar» bölimida namoyiş etilgan filmlar qatorida bölgan.

«Deccan Herald» gazetasining yozişiça, film suratga olingan Barna qişloği filmning çiqqanidan beri maşhur turistik manzilga aylangan, filmga boğliqligi tufayli taşrif buyuruvçilar yillar davomida bu yerga kelib turişgan.

«Rudaali» Hindistonning 66-Oskar mukofotlari uçun «Eng yaxşi çet el tilidagi film» toifasida rasmiy tavsiyasi bölgan. U 1993-yilgi Hindiston xalqaro kinofestivalida va 1994-yilgi San-Diego kinofestivalida namoyiş etilgan. 40-Milliy kino mukofotlarida film uçta mukofot olgan, jumladan, Kapadianing ijrosi uçun «Eng yaxşi aktrisa» mukofoti — uni «qattiqqöl jamiyat tomonidan ezilgan yolğiz ayolning azob-uqubatlarini taʼsirçan talqin qilgani» uçun. Samir Çandaning ssenariy dizayni «çöl manzarasini, haşamatli va kamtar meʼmoriy tuzilmalar bilan realistik qayta yaratgani» uçun «Eng yaxşi sanʼat yönalişi» mukofotiga sazovor bölgan. Simple Kapadia va Mala Dey «Rajastxon çöli manzarasiga mos keladigan autentik dizaynlari» uçun «Eng yaxşi kostyum dizaynerlari» deb topilgan. Kapadia Filmfare tanqidçilari mukofotini «Eng yaxşi aktrisa» nominatsiyasida olgan va 38-Osiyo-Tinç okeani kinofestivali hamda 8-Damaşq xalqaro kinofestivali kabi bir neça kinofestivalda «Eng yaxşi aktrisa» unvoniga sazovor bölgan. 39-Filmfare mukofotlarida «Rudaali» uçta mukofotga nomzod bölgan. Boşqa mukofotlar qatorida, film Lajmiga V. Şantaram mukofotlarida va Hindiston tanqidçilar uyuşmasi (AICA) mukofotlarida rejissyorlik uçun unvonlar keltirgan. Oxirgi marosimda «Rudaali» yilning «Eng yaxşi hind filmi» deb topilgan.