Sahib Bibi Aur Ghulam

Aktyorlar röyxati quyida keltirilgan:

Guru Dutt Bimal Mitraning «Saheb Bibi Golam» (1953) romanini öqib çiqqaç, uni filmga moslaştirişni xohladi. Şuningdek, u romanning sahna versiyasini Kalkuttadagi Rang Mahal teatrida xotini Geeta, Mitra va Abrar Alvi bilan birga tomoşa qildi. Bu roman 1956-yilgi versiyadan keyin ikkinçi kinematografik moslaşuv böldi. Roman bengal tilida yozilgan va heç qaçon boşqa tilga tarjima qilinmagan. Dutt Alvidan ssenariy yozişni söradi. Alvining aytişiça, Dutt unga bunday taklif berganidan hayron bölgan, çunki Dutt uni avval öz kompaniyasi Guru Dutt Movies Pvt. Ltd.dan böşatgan edi. Alvi «Kaagaz Ke Phool» (1959) filmida ssenariy muallifi bölgan, film esa muvaffaqiyatsiz çiqqan va u işçilariga maoş tölay olmagan edi. Öşandan beri Dutt özi iştirok etgan filmlarni rejissyorlik qilmaslikka qaror qildi. Keyingi relizi «Çaudhvin Ka Çand» (1960) tijoriy muvaffaqiyatga erişgaç, u studiyani bankrotlikdan qutqarib qoldi va keyinçalik «Saheb Bibi Golam» huquqlarini sotib oldi. Dutt va Alvi romanni hind tiliga tarjima qila boşladi, ammo Alvi bengal tilini yaxşi bilmas edi. Ular sözma-söz tarjima qilişga urinişdi, lekin jarayon juda sekin ketişini tuşunib, bir neça kundan keyin töxtatişdi.

Dutt Kalkuttada yaşovçi Mitrani Xandalada ijaraga olgan bungalosiga taklif qildi. Alvining aytişiça, Dutt öz loyihalarining barça jihatlarini puxta öylagan va bungalo Mitra va Alvi ssenariy yozişga töliq eʼtibor qaratişi uçun işlatilgan. Xandalaga kelgaç, Mitra va Alvi bengal va hind tillarini yaxşi biladigan «janob Mukherjee»ni «bizning oramizdagi köprik» bölişga taklif qilişdi. Biroq tarjimon ön beş kundan keyin voz keçdi va qolgan işni özlari bajarişlarini söradi. Alvining aytişiça, ssenariy «sekin, lekin işonçli» yozilgan. U va Mitra hind tomoşabinlarining qiziqişiga mos bölişi uçun hikoyaga köplab özgartirişlar kiritişgan. Masalan, ular romanda uçraydigan bir qança personajlarni, jumladan Swami Vivekanandani olib taşlaşgan va Bhoothnathni yanada sodda va kam maʼlumotli qilib körsatişgan. Dutt biografi Nasreen Munni Kabirning hisob-kitobiga köra, tarjima ikki oy davom etgan. Ssenariydan mamnun bölgan Dutt Alvini filmni rejissyorlik qilişga taklif qilgan. Yasser Usmanning xabar berişiça, bu Dutt işlab çiqargan filmning ssenariysi suratga oliş boşlanişidan oldin tugallangan birinçi holat bölgan. Tayyorgarlik sifatida Alvi bengal muhiti va zamindorlarning kelib çiqişi haqida maʼlumot oliş uçun Kalkuttaga yuborilgan.

Dutt va Alvi aktyorlar tanlovini yakunladi. Bhoothnath rolini ijro etiş uçun ularning birinçi tanlovi Şaşi Kapoor edi, u Dutt bilan uçraşuvga taklif qilingan, ammo ikki yarim soat keçikib kelgan, bu esa Duttni jahlga keltirib, uni rolga tasdiqlaşdan boş tortgan. Spektaklda Bhoothnath rolini ijro etgan Biswajit Çatterjee Duttning keyingi tanlovi böldi. U va Çatterjee bu masalani muhokama qiliş uçun Grand Hotelda keçki ovqatda uçraşişdi. Bu film Çatterjeening Bollivuddagi debyuti bölişi kerak edi, ammo döstlari va muxlislari bengal xalqi orasida uning maşhurligi ortayotganini aytişdi. Şuning uçun u taklifdan istamay voz keçdi va bu qarorga keyinçalik puşaymon böldi. Rolni oxir-oqibat Dutt ijro etdi, u yoşroq köriniş uçun möylovini olişga majbur bölgan.

Fotograf Jitendra Aryaning xotini Çhaya Arya Çhoti Bahu rolini ijro etişi uçun taklif qilingan. U Londonda yaşardi va film jamoasi undan Bombay (hozirgi Mumbay) şahriga köçib kelişini söradi. 1960-yil oktyabrida u fotosessiya uçun Bombayga keldi. Natijalarni körgaç, Dutt uning rol uçun juda ham bezbetligi yoki onalik qiyofasiga ega emasligini his qildi. U rol uçun mosroq aktrisa qidirdi va Meena Kumarini tanladi. 1953-yilda Kumari «Devdas» (1955) filmida rol oliş imkoniyatini yöqotgan edi, bu rol keyinçalik Suçitra Senga berildi. Kumarining eri Kamal Amrohi uning takliflarini rad etdi, çunki Çhoti Bahu rolining salbiy obrösi borligini his qilgan edi. U ₹600 000 (US$6 200) söradi, ammo Dutt faqat ₹200 000 (US$2 100) tölay olardi. Kumari Duttni bu rolni faqat u ijro eta olişiga işontirdi va 1962-yilga kelib, nihoyat bu rolni oldi. Alvining aytişiça, Kumari filmning mavzularidan maftun bölgan va bu rol uning karyerasini yuksaltiriş imkoniyatiga ega ekanini körgan.

Bu film Waheeda Rehman va Dutt örtasidagi oltinçi hamkorlik böldi. «Sahib Bibi Aur Ghulam»da Waheeda Rehman «heç narsaga eʼtibor bermaydigan beğam» Jabba rolini öynaydi. Romanni öqigaç, u Çhoti Bahu rolini öynaşni istadi, ammo Dutt uni bu rol uçun juda yoş deb hisobladi va u ayolga öxşamasdan, qizga öxşaşini aytdi. Şunga qaramay, u qatʼiy turib, Dutt va filmning operatori V. K. Murthydan Çhoti Bahu kiyimida, bengal sarisi va tilaka taqib, fotosessiya ötkazişni söradi. Suratlarni körgaç, Murthy Dutt bilan rozi böldi va uni bolaga öxşatdi. Alvi filmni rejissyorlik qiliş uçun tayinlanganda, u Waheeda Rehmanni çaqirib, unga Jabba rolini taklif qildi. Dutt bu tanlovni maʼqullamadi, çunki u tajribali aktrisa edi va u uni Kumaridan keyin ikkinçi boş ayol roliga qöymoqçi emas edi. Duttning aytişiça, film nomi uçta boş qahramonni ifodalaydi: Sahib — Rehman, Bibi — Kumari, Ghulam — Dutt, ammo bu nomga Waheeda Rehman kirmaydi. Biroq u Duttga bu bilan kelişişini aytdi.

«Sahib Bibi Aur Ghulam»ning asosiy suratga oliş işlari Andheri va Dhanyakuriyadagi qirq-ellik xonali havelida bölib ötdi. Suratga oliş 1961-yil 1-yanvarda muhurat marosimi bilan boşlandi, unda film jamoasi iştirok etdi. Operator Murthy edi, dekoratsiyalarni Biren Nag loyihalaştirdi. Bengal xalqi va ularning qiyofasi haqida kam maʼlumotga ega bölgan Bhanu Athaiya kostyumlarni loyihalaştirdi; Dutt uni suratga olişga tayyorgarlik köriş uçun Kalkuttaga yubordi. Usmanning aytişiça, Athaiya filmni rejissyorlaşda ham, ayniqsa qöşiq sahnalarini taşkil etişda ham iştirok etgan, ammo titrlarda faqat Alvining nomi körsatilgan.

Çhoti Bahu iştirok etgan sahnalardan taşqari, suratga oliş 1962-yil boşiga kelib deyarli tugallandi. Andherida 45 kun davom etgan jadval asosida suratga oliş yakunlandi. Çhoti Bahu va Jabba birga iştirok etgan sahnalar yöq. Waheeda Rehman Kumari bilan birga işlaşni xohlagan, şuning uçun u Duttdan hikoyani qayta işlaşni söradi. U Jabbaning Bhootnathdan Çhoti Bahu haqida qayta-qayta sörab, keyin uni havelига olib borişini öz içiga olgan sahnani taklif qildi. Biroq Dutt bu ğoyani rad etdi, çunki romanda personajlar heç qaçon uçraşmaydi va tomoşabinlar bunga qiziqmaydi, deb hisobladi. Suratga olişdan keyin P. Thackersey ovoz bilan, Y. G. Çawhan esa monteaj bilan şuğullandi.

Saregama tomonidan çiqarilgan musiqani Hemant Kumar yaratdi, qöşiqlar matnini Şakeel Badayuni yozdi, vokalni Geeta va Asha Bhosle ijro etdi. Qöşiqlarni Dutt rejissyorlik qilgan, ammo «Bhanwara Bada Nadan» qöşiğini suratga oliş paytida u tasvirga oliş maydonida bölmagan vaqtda Alvi uning örnini bosdi. Dutt natijani ön marta tomoşa qildi, ammo norozi bölib, unga komik elementlarni qöşib, qayta suratga oldi. Film çiqqanidan keyin Dutt kulminatsiyadan «Sahil Ki Taraf» qöşiğini olib taşladi, unda Çhoti Bahu boşini Bhoothnathning tizzasiga qöyadi, çunki tomoşabinlar bu sahnani tanqid qilgan edi. Kumar bu qöşiqdan 1966-yilgi «Anupama» filmidagi «Ya Dil Ki Suno Duniyawalo» qöşiğida qayta foydalangan.

«Sahib Bibi Aur Ghulam» afişalarini Dutt va Alvi çop ettirgan. Film 1962-yil 29-iyulda ekranlarga çiqqanda, tomoşabinlarning dastlabki munosabati salbiy böldi. Premyeradan bir kun ötib, Dutt Bombaydagi Minerva kinoteatriga bordi va tomoşabinlar Çhoti Bahu oxirgi qultum spirtli içimlik söraydigan sahnadan va Çhoti Bahu bilan Bhoothnath örtasidagi munosabatni noaniq qilgan «Sahil Ki Taraf» qöşiğidan norozi ekanini payqadi. U rejissyor K. Asifning uyiga bordi va unga Çhoti Bahuni giyohvandlikdan xalos qilib, uning oilaviy munosabatlarini yaxşilaş taklif qilindi. Dutt Alvi va Mitradan yangi kulminatsiya yozişni söradi va Kumarini yana bir kunlik suratga oliş uçun taklif qildi. Ertasi kuni, ular kutilmagan özgarişlarni muhokama qilayotganda, Dutt uni saqlab qolişga qaror qildi va buning örniga Çhoti Bahu sahnasi hamda «Sahil Ki Taraf» qöşiğini olib taşladi. U, agar film kassada muvaffaqiyatsiz bölsa ham, parvo qilmasligini aytdi. Şuningdek, u boşqa sahna yaratiş imkonsiz ekanini qöşimça qildi, çunki özgarişlar tomoşabinlarni filmning syujeti böyiça çalkaştirib yuborardi.

Filmning kassa daromadlari böyiça aniq maʼlumotlar mavjud emas. Firoze Rangoonwala 1973-yilgi «Guru Dutt, 1925–1965: A Monograph» kitobida film yomon, ammo «Kaagaz Ke Phool» (1959)dan yaxşiroq natija körsatgani haqida yozgan. 2005-yilda esa Stardust «Sahib Bibi Aur Ghulam»ni «örtaça daromadli» deb atagan. Box Office India uning umumiy daromadini ₹8,4 million (US$87 000) deb baholagan, bu Rangoonwala daʼvosini tasdiqlaydi. «Sahib Bibi Aur Ghulam» Hindistondan 13-Berlin xalqaro kinofestivaliga rasmiy tavsiya etilgan va uçun qisqaroq versiya tayyorlangan. 1963-yil 26-iyunda Dutt, Kumari, Waheeda Rehman singlisi Sayeeda bilan va Alvi Şarqiy Berlinga kelişdi va namoyiş ertasi kuni keçqurun bölib ötdi. Namoyişda qatnaşgan yigirma beş kişining hammasi filmning melodramatik syujeti, tuşunarsiz mavzulari va sekin ssenariysiga salbiy munosabat bildirdi. «Sahib Bibi Aur Ghulam» «Oltin ayiq» nominatsiyasiga nomzod böldi, ammo Fransiya komediyasi «To Bed or Not to Bed» va yapon jangari filmi «Buşido, Samurai Saga» (ikkalasi ham 1963) oldida yutqazdi.

«Sahib Bibi Aur Ghulam» öşa davr va zamonaviy tanqidçilardan ijobiy fikrlarga sazovor böldi. Ular aktyorlar ijrosini, ayniqsa Kumarining öyinini, operatorlik işini, kostyumlar va sanʼat yönalişini maqtaşdi. Tanqidçilar Çhoti Bahuning anʼanaviy bölmagan tarzda spirtli içimlikka qaram ayol sifatida tasvirlanişini qoralaşdi. 1962-yil 24-iyunda çop etilgan şarhda The Times of India gazetasi muallifi filmni yaxşi ssenariysi tufayli aʼlo deb atadi, u personajlar va hissiy sahnalar örtasida samarali muvozanat yaratgan va «dramatik naqşni çiroyli tarzda taʼminlagan». Filmni «plyonkadagi klassika» deb atagan muallif, u Mitraning romani asosida yaratilgan bölsa ham, «alohida muvaffaqiyatli ish» qilganini aytdi. Şarhlovçi romanni besönaqay va sözlarga boy yozuv uslubiga ega deb hisobladi. Dutt xatlarini «Yours Guru Dutt» (2006) kitobiga töplagan Kabirning xabar berişiça, bu Dutt hayoti davomida öqigan kam sonli şarhlardan biri bölgan.

1972-yilda Kumari hayotini yozgan Vinod Mehta uning hamkorlaridan ustun turganini aytdi va qöşimça qildi: «Yengil-engillik izlari yöqoldi, ozuqasizlik körinişi yöqoldi, “qöşni qiz” qiyofasi yöqoldi. U endi ötkir, yetuk, sirli qiyofali ayol edi… uning bir tabassumi mingta sirni yaşirardi». 1985-yilda çop etilgan «Profiles: Five Film-makers from India» kitobida Şampa Banerjee Kumarini filmdagi eng buyuk ijroçi deb maqtadi. Şuningdek, u Bhoothnath rolini Duttning oldingi rollaridan butunlay farq qiladigan deb topdi va uning «qişloqona soddaligi va komik beğuborligi, çuqur mehribon tabiati bilan birga, Bhootnath personajiga darhol realizm va tabiiy murakkablik bağişladi, bu esa hikoyani aytib beradigan keksa Bhootnathning içki tasvirini oqlaydi» deb yozdi. 1989-yil 19-fevralda The Illustrated Weekly of India gazetasidan Khalid Mohamed Waheeda Rehman rolini Kumarinikiga teng deb atadi va hamon yordamçi rol bölsa-da, uning filmdagi ahamiyati haqida yozdi, Kumarining roli esa boş rol.

Rediff.com uçun 2003-yilda yozgan Dineş Raheja filmni «ötkir sezgirlikka ega odamlar tomonidan yaratilgan qiziqarli kayfiyat filmi» deb atadi. Uning fikriça, Dutt möylovsiz Bhootnath rolini öynaganda eng yaxşi namoyon bölgan. Biroq Raheja Rehmanga tanqidiy yondaşdi va uning sahnalarini qisman olib taşlaş mumkinligini aytdi, çunki uning köpinça jonli deb hisoblangan personaji filmning asosiy syujetida kamroq ahamiyatga ega. The Hindu uçun 2008-yilda yozgan A. P. S. Malhotra Kumarining «karyerasini belgilagan rol»dagi ijrosini «hayratlanarli ijro» deb atadi. U Athaiyaning kostyumlari va Murthyning operatorlik işini maqtab, ikkalasini ham butun film davomida aʼlo deb baholadi. Anna M. M. Vetticad 2020-yilda Firstpostʼda çop etilgan maqolasida Kumari öz rolini ajoyib öynaganini aytdi va filmning, jumladan sanʼat yönalişining işlab çiqarilişini maqtadi. 2021-yilda The Indian Express muharriri Sampada Şarma Kumari haqida şunday yozdi: «Doimiy maʼyus közlari va beğubor gözalligi uni asta-sekin umidsizlik dengizida çökayotgan fojiali qahramonga aylantiradi».

Film Eng yaxşi hind tilidagi badiiy film nominatsiyasida Milliy kino mukofotini qölga kiritdi, 10-Filmfare mukofotlarida esa «Eng yaxşi film», «Eng yaxşi rejissyor» (Alvi) va «Eng yaxşi aktrisa» (Kumari) nominatsiyalarida ğolib çiqdi. Film Federation of India filmni 35-Academy Awardsʼda «Eng yaxşi çet el tilidagi film» nominatsiyasida Hindistonni ifodalaş uçun tanladi, bu tanlovda tamil tilidagi romantik drama «Nenjil Or Aalayam» (1962) ustun kelgan edi. Ammo «Sahib Bibi Aur Ghulam» nominatsiyaga kirmadi, Motion Picture Arts and Sciences akademiyasi esa Duttga xat yozib, Amerika madaniyatiga köra, ayolning içkilikbozi bölişi noörin ekanini bildirdi.

«Bu 1961-yil yoki 1962-yil bölgan bölişi kerak. Aniq sanasini eslay olmayman, lekin bu “Sahib Bibi [Aur Ghulam]” filmining sönggi sahnasini suratga oliş vaqtida bölgan edi. Jabba havelining xarobalarida aravada Bhoothnathni kutib turadi. Bu biz birga işlagan sönggi marta edi. U “Sahib Bibi [Aur Ghulam]”dan keyin menga boşqa rol taklif qilmadi».

«Sahib Bibi Aur Ghulam» kultga aylandi va hind kinosidagi muhim bosqiçga aylandi. «Pyaasa» (1957) va «Kaagaz Ke Phool» (1959) bilan birga, tanqidçilar uni Duttning eng yaxşi asarlari qatoriga kiritişadi. Banerjeening fikriça, «Sahib Bibi Aur Ghulam» Duttning sanoatga qöşgan sönggi yirik hissasi hisoblanadi. Şuningdek, bu Alvi rejissyorlik qilgan yagona film. Film mutaxassislari Kumarining «Sahib Bibi Aur Ghulam»dagi ijrosini uning karyerasidagi eng yaxşi ijrolardan biri deb hisoblaşadi. Tejaswini Gantiga köra, film uni ayniqsa fojiali rollari bilan tanitgan, Raheja esa şunday degan: «Meena tomoşabinni hissiy va jismoniy jihatdan özini ajratib olgan ayolning içki olamiga unutilmas sayohatga olib bordi». Kumari şunga öxşaş rollarni bir qança boşqa filmlarda ham ijro etdi, jumladan «Dil Ek Mandir» (1963), «Çitralekha» (1964), «Gazal» (1964), «Kaajal» (1965), «Phool Aur Patthar» (1966) va «Pakeezah» (1972) dramalarida. Dutt Kumari bilan «Sanjh Aur Savera» (1964) filmida yana hamkorlik qildi, bu uning hayoti davomida çiqqan sönggi filmi böldi.

Bir qança röyxatlarga «Sahib Bibi Aur Ghulam» kiritilgan. 2005-yilda Rachel Dwyer uni «100 Bollywood Films» kitobi uçun tanladi, The Times of India muxbiri Raçna Kanwar esa uni «25 ta köriş şart bölgan Bollivud filmlari» röyxatiga kiritib, şunday yozdi: «Çhoti Bahu fojiali aktrisa Meena Kumari karyerasidagi eng ajoyib qahramon; bu rol uning öz hayotiga ğalati darajada öxşaş edi. Meena Kumari, filmda orzu qilgan mö‘jizaviy sindoor kabi, öz ijro mahorati bilan sizni maftun qiladi… Film faqat Meena Kumarining ajoyib ijrosi tufayli sizda abadiy qoladi». 2013-yilda Hindiston kinosining yuz yilligi nişonlanişi doirasida IBN Live «Sahib Bibi Aur Ghulam»ni «Hamma davrlarning 100 ta eng buyuk hind filmi» röyxatlariga kiritdi. Şu yili Filmfare 1958–1969-yillarda çiqqan «100 ta eng yaxşi film» röyxatiga uni qöşdi. Keyingi yili Ayova universitetining amerikalik indolog Philip Lutgendorf uni «Ötkazib yubormaslik kerak bölgan önta hind maşhur filmi» röyxati uçun tanladi. Dwyer 2017-yilda Hindustan Times uçun yozgan maqolasida filmni «Mustaqil Hindistonning 70 ta ikonik filmi» röyxatiga kiritdi. 2021-yilda Hindistonning 75-mustaqillik kunida «Sahib Bibi Aur Ghulam» The Indian Expressʼning «Hindistonning sayohatini nişonlaydigan 75 ta film» röyxatida paydo böldi.

1994-yilda Sight & Sound jurnaliga bergan intervyusida olim Aşiş Rajadhyakşa filmni Satyajit Rayning «Jalsaghar» (1958) dramasiga qaraganda Hindistonning XIX asrdagi korrupsiyaga botgan feodalizmini ança aniq tasvirlagan deb hisobladi. 2010-yilda Isroilda «Sahib Bibi Aur Ghulam» ham kiritilgan Duttning filmlari retrospektivasi namoyiş etildi va tomoşabinlar tomonidan ijobiy qabul qilindi. Jai Arjun Singh ertasi yili şunday yozdi: bu «Hind kinosidagi Hindistonning ijtimoiy tarixidagi ötiş davrini eng yorqin tasvirlagan asarlardan biri». Rehmanning Kumariga aytgan «Gehne tudwao, gehne banvao. Aur koriyaan khelo. So aaram se» (Eski zargarlik buyumlarini sindiring, yangilarini yasang. Va çiğanoqlar bilan öynang. Keyin esa yaxşilab dam oling) degan replikasi va Kumarining «Hindu ghar ki bahu hokar, kya şarab pee hai kissine?» (Hindu oilasining kelini bölib, heç kim şarob içganmi?) degan replikasi maşhur böldi. 2012-yilda kino tarixçilari Dineş Raheja va Jitendra Kothari filmning ssenariysini «Sahib Bibi Aur Ghulam: The Original Screenplay» nomli kitob sifatida naşr etişdi, unda tirik qolgan aktyorlar va jamoa aʼzolari bilan mualliflarning suhbatlari ham bor.