«Alye parusa» («Alye parusa»), Aleksandr Ptuşko rahbarligidagi 1961-yilgi sovet badiiy filmi bölib, Aleksandr Grinning şu nomli feeriya-qissasining birinçi töliq metrajli ovozli ekranlaştirilişidir. Assol rolidagi kinodebyut moskvalik ön olti yoşli maktab öquvçisi Anastasiya Vertinskayaga nasib etgan.
Keng ekranli variant 1961-yil 7-iyunda, oddiy variant esa 21-avgustda prokatga çiqdi. Kinoasar 22,6 million tomoşabinni yiğib, sovet prokatining yetakçi filmlaridan biriga aylandi.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Anastasiya Vertinskaya, Vasily Lanovoy, Yevgeny Morgunov
3Syujet
Kapernа nomli kiçik dengiz böyidagi qişloqda nafaqadagi dengizçi Longren va uning yoş qizi Assol yaşaydi.…
Kapernа nomli kiçik dengiz böyidagi qişloqda nafaqadagi dengizçi Longren va uning yoş qizi Assol yaşaydi. Keksa dengizçi öyinçoq kemaçalar yasaydi va zörğa kun keçiradi. Qaşşoqlikka qaramay, Assol juda mehribon, orzuçan va pokdil bölib ösadi.
Bir kuni Kapernadan ötayotgan, sarson-sargardon ertakçi keksa odam Assolga kelajak haqida ajoyib ertak aytib beradi: bir kun kelib dengizda qizil yelkanli gözal kema paydo böladi. Undan gözal şahzoda tuşib, Assolni («va mening Longrenimni», — darhol qöşib qöyadi u) ajoyib xorijiy mamlakatlarga olib ketadi, u yerda ularning hammasi baxtli böladi. Bu hikoyani eşitgan va Assolni şafqatsizlarça masxara qilgan karvonsaroy egasi bu haqda har bir yangi mehmonga gapirib berişni yaxşi köradi. Natijada butun qişloq uni masxara qiladi; mahalliy bolalarning sevimli öyini — «Qara, Assol, qizil yelkanlar!» deb baqirib, keyin qizni masxara qilib kulişdir.
Art Grey boy oilasida, qadimiy grafлик qasrda ulğaydi, lekin bolalikdanoq dengizga işqiboz edi; oxir-oqibat uydan qoçib, uzoq mamlakatlarga suzadigan yelkanli kemaga yunga bölib yolландi. Yillar ötdi, Grey voyaga yetdi, köp narsani örgandi, köplab sinovlardan ötdi va yoş kapitanlarning eng hurmatlisi böldi. Otasining merosi unga töliq moddiy mustaqillik berdi, u esa özi boşqarayotgan kemaning töla huquqli egasi.
Bir kuni nomaʼlum portdagi töxtaş joyida, xuşçaqçaq dengizçi Letika bilan baliq ovlaşga suzib çiqib, qirğoqda sayr qilayotganda, u qarağayzor ostida uxlab yotgan gözal qizni kördi; keyin mahalliy karvonsaroyda uning hikoyasini eşitib, darhol portga yöl oldi va yorqin qizil mato — ikki ming kvadrat metr sotib oldi.
Katta yordamçining fikriça, ularning uç maçtali «Sekret» kemasi yelkanlari tepasidagi qizil mato niqobi ostida ulkan miqdordagi birinçi toifali qizil ipak port bojisiz olib kirilişi — ajoyib kontrabanda ğoyasi edi.
Bir kuni Assol dengiz tumanidan qizil kemaning paydo bölişini köradi. Qiz avval işonmaydi, lekin Kapernа portiga yuguradi, u yerda qişloq aholisi allaqaçon yiğilgan bölib, uni hayrat va quvonç bilan kutib olişadi. Kemadan tuşgan qayiq suvga yugurgan qizga suzib keladi, gözal şahzoda esa uni ismi bilan çaqiradi.
«Möjizalarni öz qöllaringiz bilan yaratiş kerak!» — deb eʼlon qiladi Grey allaqaçon «Sekret» kemasining kemasi ustida turib, jamoaga öz kelinini taniştirar ekan.
4Filmda rol ijro etganlar
Anastasiya Vertinskaya — Assol (ovozini Nina Gulyaeva…

Anastasiya Vertinskaya — Assol (ovozini Nina Gulyaeva bergan)
Vasiliy Lanovoy — Art Grey, kapitan
Yelena Çeremşanova — Assol (bolalik yillarida)
Aleksandr Lupenko — Art Grey (bolalik yillarida)
Ivan Pereverzev — dengizçi Longren, Assolning otasi
Sergey Martinson — Filipp, kömirçi
Nikolay Volkov — Egl, ertakçi
Sergey Romodanov — kapitan Gop
Oleg Anofriyev — Letika, «Sekret» yelkanlisi dengizçisi
Pavel Volkov — Polʼdişok, Grey qasridagi şarob omborining nazoratçisi (titrda — I. Volkov)
Aleksandr Xvilya — Menners-katta, Kapernadagi karvonsaroy egasi
Grigoriy Şpigel — Menners-kiçik, Menners-kattaning öğli
Anna Oroçko — qöşni ayol
Antonina Konçakova — Meri, Assolning onasi
Pavel Massalskiy — graf Lionel Grey, Greyning otasi
Zoya Fyodorova — guvernantka
Nataliya Orlova — Betsi, Grey qasridagi xizmatkor
Emmanuil Geller — Zimmer, sarson musiqaçi
Aleksey Alekseyev — Panten, «Sekret» yelkanlisi kapitanining yordamçisi
Ivan Moçalov — Atvud, «Sekret» yelkanlisi boş boşliği
Epizodlarda
Vladimir Tyaguşev — gado
Daniil Netrebin — Jim, Grey qasridagi xizmatkor
Jemma Firsova — graf Lilian Grey, Art Greyning onasi
Viktor Kolpakov — öyinçoq sotuvçi
Yevgeniy Morgunov — Zurbagandagi politsiyaçi
Titrlarda körsatilmagan
Irina Aksyonova — qafasdagi quşli ayol*
Boris Novikov — Grey qasridagi rassom
Viktor Xoxryakov — Sandro, Zurbagandagi karvonsaroy egasi
Gennadiy Yuxtin — kömirçi
5Yaratiliş tarixi
Rejissyor Aleksandr Ptuşko Aleksandr Grinning asari bilan ijodiy davrlar çegarasida, mamlakatda boşlangan…

Rejissyor Aleksandr Ptuşko Aleksandr Grinning asari bilan ijodiy davrlar çegarasida, mamlakatda boşlangan «Xruşçyov iliqlaşuvi» yillarida şuğullandi; örta ellikinçi yillarda siyosiy muhitning özgarişi estetik uslubning ham özgarişini anglatardi.
… endi rejissyor yölida yangi sinov paydo böldi: u avval taqiqlangan, endi esa oqlangan yozuvçi Aleksandr Grinning asari asosida film suratga olişi kerak edi. «Alye parusa» adabiy manba sifatida Ptuşkoning oldingi işlaridan butunlay farq qilardi. Grinning uslubi monumentallik va xalq qahramonligidan uzoq edi.
Art Grey rolini Aleksandr Belyavskiy va Oleg Strijenov ham sinab körişgan, lekin yakuniy tanlov öşa paytda romantik teatr rollari bilan maşhur bölgan Vaxtangov teatri aktyori Vasiliy Lanovoyga tuşdi. Assol rolini dastlab Ptuşko butunlay boşqaça tasavvur qilgan — Tamara Makarova yoki Alla Larionova uslubidagi anʼanaviy rus gözali sifatida, u ular bilan oldingi «doston» filmlarida işlagan edi. Rejissyor tasdiqlagan yoş moldovalik aktrisa ham şunday edi, lekin operatorlar va rassom rejissyor bilan kelişmadi.
…bir kuni biz deyarli janjallaşib qoldik. Boş qahramon — Assol haqida turliça tasavvurimiz bor edi. Men Nastya Vertinskayaga turib oldim va hatto eskizlarimda uning obrazidan foydalandim. Oxiri jasorat topib: «Agar qahramon boşqaça bölsa, men filmdan ketaman», — dedim. Badiiy kengaş bizni hakam bölib ajratdi va Vertinskaya foydasiga ovoz berdi. …komбинированные suratga olişning benazir ustasi bölgan Ptuşko «Alye parusa»ni ham maxsus effektlar va fantaziyalar bilan töldirmoqçi edi, biz operatorlar esa bundan qörqardik. Bu hiyla-nayranglar Grin dramaturgiyasini buzişi mumkin edi. Aleksandr Lukiç esa bizni tinglardi, u qaysar emas edi, va aynan şu narsa filmni saqlab qoldi.
Tabiiy sahna suratga oliş Alupka, Koktebel, Yalta, Pitsunda va Bokuda ötkazildi (birlaştirilgan suratga oliş hovuzda). Qrimdagi suratga oliş uçun barkentina «Alʼfa» va «Tovariş» yelkanlisi jalb etildi.
6Texnik maʼlumotlar
Film öşa davrning köplab sovet keng ekranli filmlari kabi ikki variantda — keng ekranli va oddiy variantda…
Film öşa davrning köplab sovet keng ekranli filmlari kabi ikki variantda — keng ekranli va oddiy variantda suratga olingan.
7Baholar
Rejissyor Ptuşko qöli bilan sovet madaniyatiga Grinning vizual timsoli — tölqinlar va yelkanli kema mustahkam…

Rejissyor Ptuşko qöli bilan sovet madaniyatiga Grinning vizual timsoli — tölqinlar va yelkanli kema mustahkam kirib keldi. Biroq bunday taşqi stereotipni yaratib, Ptuşko Grinning «skripka» tilini, uning çuqur va yorqin lirikasini monumental optimistik nutq — karnay va fanfara tiliga yaşirin mafkuraviy tarjima qildi. Bu tarjima butunlay zamon ruhida va rejissyor özi ham qismi bölgan anʼana doirasida amalga oşirildi.
Filmga sinfiylik tuşunçasini kiritişdan taşqari, ijodkorlar Grinning dastlabki «feeriya» janrini ham özgartirib, uni Stalin namunasidagi odatiy ertak-doston darajasiga köçirdilar.
8Kadrlar
3
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Алые паруса (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.