Silent Hill

«Silent Hill» (ingl. Silent Hill, MFA: [ˈsaɪ.lənt hɪl], sözma-söz «Sokin tepalik») — mistik-supernatural qörqinçli film bölib, şu nomli öyinlar seriyasiga asoslangan. Filmning jahon premyerasi 2006-yil 21-aprelda bölib ötdi, Rossiyada esa 6-mayda namoyiş etildi. Asosiy syujet çiziğiga köra, Rouz Dasilva asrab olgan qizining kasalligi sababini aniqlaş maqsadida tumanli Silent Hill şahriga boradi va töla rakşaslar bilan band bölgan alternativ ölçamlarga tuşib qoladi. Filmning şiorlari: «Biz seni kutgan edik» (ingl. Weʼve been expecting you), «Öyin boşlandi» (ingl. The Game is on), «Sukunat buziladi» (ingl. The Silence Will Be Broken), «Qolişingizdan zavqlaning» (ingl. Enjoy Your Stay).

Film rejissyori Kristof Gans böldi, boş rollarni Rada Mitchell, Jodelle Ferland va Laurie Holden ijro etdi. Kino konsepsiyasi tört xil variantda mavjud bölgan şahar ğoyasiga asoslangan bölib, u metafizik, mistik va ikki vaqt jihatidan namoyon böladi. Filmni suratga oliş uç oy davom etdi. Filmda uçraydigan rakşaslarning aksariyati professional raqqosalar tomonidan ijro etildi, faqat baʼzilari kompyuter grafikasi asosida yaratildi.

Film tanqidçilardan noaniq va asosan salbiy şarhlar oldi. Şarhlovçilar syujetni bemaʼni, öta oddiy va mazmunsiz deb baholadi, lekin filmning vizual tarkibi, rakşaslar va şahar dizayni, şuningdek, qörqinçli elementlari ijobiy baholandi. Şunga qaramay, bir qator retsenzentlar «Silent Hill»ga yuqori baho berib, filmni öyin asosidagi namunali ekranlaştiriş deb atadi va butun tanqidiy qabul vaziyatini «jamoaviy noadekvatlik fenomeni» deb nomladi. Film Chainsaw Award mukofotiga törtta nomzodlikka ega böldi. 50 million dollar byudjetga ega bölgan filmning prokatdagi umumiy daromadi 100 million dollardan oşdi, DVD sotuvidan esa 22 million dollardan ortiq tuşum olindi.

Silent Hill ekranlaştiriş ğoyasini rejissyor Kristof Gans birinçi marta «Böri birodarligi» filmini suratga oliş vaqtida prodyuser Samuel Hadidaga aytgan. Hadida öyinning boy vizual estetikasini bilgani uçun, qörqinçli hikoya uslubi Gansning kino sohasidagi ensiklopedik bilimi bilan yaxşi uyğunlaşadi, deb hisoblagan. Film çiqişidan 5–6 yil oldin Gans öyinlar seriyasi bilan tanişgan va dastlab ikkinçi öyinni moslaştirmoqçi bölgan, çunki u törtta öyin içida eng hissiy va muxlislarning eng sevimlisi edi. Kristof uni Orfeyning Evridikani izlab yer osti şohligiga tuşişi afsonasiga öxşatgan. Biroq u Silent Hill 2 haqiqiy Silent Hill emasligini aytgan: unda mifologiya yöq edi, şahar esa faqat rivojlanayotgan voqea fonida xizmat qilardi. Oxir-oqibat u şahar kelib çiqişi haqida bir oğiz ham gapirmasdan ikkinçi öyinni ekranlaştirib bölmasligini tuşungan.

Ganning sözlariga köra, birinçi öyin özining ğayrioddiy syujeti bilan uni şunçalik öziga tortganki, u haqiqiy kino uçun asos bölişga loyiq edi. Uning atrofidagilar köpçiligi oddiy video öyin kimnidir qörqita olişiga işonişmasdi. Rejissyor esa Silent Hill u körgan eng qörqinçli öyin ekanini aytib javob bergan. U uni noyob va mustaqil olam bilan tajriba deb atagan, bu olam bir vaqtning özida ham gözal, ham dahşatli. Silent Hill 2 çiqişidan oldin ham Gans huquq egalariga «bir tonna xat» yuborgan, ammo javob olmagan. Filmga oid öz qaraşlarini u Konami kompaniyasi direktorlar kengaşi majlisida namoyiş etilgan, yapon subtitrlari bilan öttiz yetti daqiqalik roliklarda bayon qilgan. Kompaniya vakillari Kristofning ekranlaştiriş huquqi uçun kuraşgan yirik studiyalar içida öyin mohiyatini tuşungan yagona odam ekanini anglaşdi va 2 oydan söng rejissyor suratga oliş huquqini oldi, buning uçun u jami beş yil intilgan edi. Naşriyotçilar loyihada asl syujet va köp qatlamlilikni saqlab qolişni talab qilgan.

Bundan oldin rejissyor heç qaçon öyinni ekranlaştirmagan edi. U bu jarayon heç narsaga öxşamasligini tan olgan. Öyin kontekstini filmga köçirişda haqiqatda sezilişi mumkin bölgan köplab tafsilotlarni qöşişga töğri kelgan. Uning sözlariga köra, bunday turdagi loyihalarda fonda ötadigan hikoya emas, balki syujetni jonlantiradigan va uni işonarliroq qiladigan effektlar muhim. Hadida «Silent Hill — bu kinematografdan taşqaridagi narsa», degan. U öyin şu sababli maşhur bölganiga işongan: uni öynagan har bir kişi öziga xos narsani his qilgan, film esa bu hissni yanada kuçaytiradi. Yaratuvçilar kinoasarning qörqinçli janrga hurmat ekanini maʼlum qilgan. Gans filmi ilmiy fantastika, Klayv Barker kitoblari va xardkor qörqinçli filmlar örtasida turadi, deb hisoblagan.

Silent Hillni ekranlaştiriş qaror qilinganda, Kristof va Samuel ssenariy muallifi Roger Everi bilan boğlanişdi. Ular öz rejalarini bayon qilib, ssenariy yozişni taklif qilişdi. «Bu unçalik oson emas, — degan Everi, — biror narsani, ayniqsa öyinni ekranlaştirmoqçi bölsang, hammasini qismlarga ajratib, keyin yangiça yiğişga tayyor bölişing kerak. Asl materialdan faqat asosiy ğoya, sening barça harakatlaring böysunadigan konsepsiya qoladi». Syomka guruhi yaratgan mavjudotlar bilan öyindagi rakşaslarni birlaştiriş qarori qabul qilindi. Kristof asl manbaga imkon qadar yaqin turişga harakat qilgan, Everi esa öyin ruhini yetkazişni asosiy vazifasi deb bilgan; u baʼzi syujet çiziqlarini saqlab qoldi, qolgan elementlarni esa yangi kompozitsiyalarga birlaştirişga intildi. Şunday qilib, rejissyor muallif rejasiga sodiq bölsa, ssenarist asl materialni keng talqin qilişni afzal kördi.

Gans kelajakdagi syujet konsepsiyasini allaqaçon şakllantirgani uçun, Everига ish yönalişini töğrilaş maqsadida bir neçta «atmosferali» videolar yozilgan disklar va özi hamda Nikolya Bukrif (fr. Nicolas Boukhrief) tomonidan tayyorlangan işlanmalarni yubordi. Ular frantsuz tilida yozilgan edi, ssenaristdan esa ularni inglizçaga tarjima qiliş, dialoglar yoziş va bir neçta konseptual nuqtalarni özgartiriş talab qilingan edi. Roger taqdim etilgan kinotöplam bilan çeklanib qolmadi va öyin seriyasining barça qismlarini şaxsan ötib çiqdi. Everi kiritgan barça özgartirişlar Kristofning ona tiliga tarjima qilinardi. Işning qoralama varianti 2004-yil oktabriga tayyor böldi. Biroq erkak qahramonlarning töliq yöqligi sababli ssenariy prodyuserlar tomonidan rad etildi, qismlarga bölib qayta yozildi va şundan keyingina tasdiqlandi. Everi eslaşiça, ular studiyadan kelgan «ahmoqona xat»ni olgaç, Gans ğazabga tölgan. Biroz vaqt ötgaç ular bu syujet çiziğini ham qiziqarli qiliş va voqelikni qabul qiliş xususiyatlarini taʼkidlaş mumkinligini tuşunişgan. Natijada syujet birinçi öyin va ikkinçi hamda uçinçi öyinlarning alohida elementlari uyğunligidan iborat böldi. Gans şunday izohlagan: «Biz uçala öyinni ikki soatlik spektaklga siğdirişga harakat qilmadik, bu aynan birinçi Silent Hillning moslaştirilişi. Lekin davomlarda şunçalik qiziqarli tafsilotlar borki, ularga qarşi turiş mumkin emas edi».

Roger Everi muntazam ravişda muxlislardan xatlar olardi, uni «aqldan ozgan» deb ataşardi. Ssenarist baʼzi xabarlarni saqlab qöydi, ularning mualliflari faqat ular ssenariy yoza olişini va agar Roger vazifasini uddalay olmasa, uni topib öldirişlarini yozgan edi. Everi bu tahdidlarni juda real deb hisoblagan. Muxlislar uning poçta qutisiga öz ssenariy variantlarini yuborardi, lekin Roger «bularning hammasi aqldan ozişdek» deb hisoblab, ularni öqimasdan öçirib yuborardi.

Everi Silent Hill prototipi sifatida Pensilvaniya ştatidagi Sentriliya amerikaça aholi punktidan foydalangan. Şahar tarixini unga bolaligida toğ muhandisi bölib işlagan otasi aytib bergan. Sentriliya kömir konida taşkil topgan edi va yer osti yonğini hamda zaharli gazlar çiqişi natijasida taşlab ketilgan. Film ish nomini şahar şarafiga oldi — Centralia.

Samuel Hadida ssenariy yozişga Silent Hill öynayotganda paydo böladigan hislar bilan yondaşişga harakat qilgan. Ssenariyda, şuningdek, turli darajalar orasida mantiqiy boğlaniş yaratiş talab qilingan, şunda öyinni bilmagan odam ham ekrandagi voqealarni osonlik bilan tuşunişi mumkin edi. Yaratuvçilar muxlislarning taassurotlariga tayangan, ular nima ularni köproq hayratga solganini, nima ularni tarang tutganini va qaysi qahramonlar eng taʼsirli tuyulganini aytişgan. Syujetning asosi — boş qahramon qizini qidirişidir. Rojerga uzun dialoglar yoqardi, Kristof esa ularni imkon qadar qisqartirişni afzal körardi. Oxir-oqibat ular muvozanatga erişa olişdi. Har 30 sahifa harakat uçun 30 sahifa Rouzning Silent Hill olamini örganişi töğri kelardi. Final haqida keskin bahslar böldi. Everi finalda keçirim mavzusini işlatmoqçi edi, Kristof esa qoronğiroq tugaşni, asosiy ğoyasi qasos bölgan finalni körişni xohlardi. Oxir-oqibat Everi taslim böldi — rejissyorning dalillari uni işontirdi; u ularni mantiqiy deb atadi.

Rada Mitchell ssenariyni birinçi marta olganda, faqat 10 sahifani öqigan. U uyda yolğiz edi va özining eʼtirofiga köra qörquvdan özini noqulay his qilgan. Aktrisa ssenariyning oxirigaça faqat bir hafta ötib, quyoş yoruğida öqigan. «Ehtimol, aynan yorqin quyoş nurlari uni boşqaça körişga va suratga olişga rozi bölişga majbur qildi», — deydi boş rol ijroçisi. Syujet Şon Binga ham qörqinçli tuyulgan. Bunga qarama-qarşi ravişda Lori Holden ssenariyni yoqtirgan — uning fikriça, u tomoşabop, murakkab, köp qatlamli va şuning uçun işlaş uçun qiziqarli edi. Debora Kara Anger uni «Alisaning sehrli mamlakatdagi sarguzaştlari» bilan taqqoslagan.

Silent Hill olamining ajralmas qismi — şaharning haqiqiyligi va noreal tomonidir. Silent Hill bir vaqtning özida tört xil variantda mavjud: 1970-yillardagi şahar, hozirgi Silent Hill, tumanli Silent Hill va zulmatli Silent Hill. Yuqoridagi ölçamlardan ikkitasi vaqt özgarişlariga asoslangan — ulardan biri öttiz yil oldingi şaharni körsatadi va faqat fleşbeklarda işlatiladi, ikkinçisi esa Kristofer xotinini izlab boradigan şaharning hozirgi holatini aks ettiradi. Qolgan ikki ölçam — Rouz qizini izlaydigan tumanli kun, pokizalaniş joyini ramziy qiladi, va zulmat, u örab turgan qoronğilikdan iborat bölib, dözaxning timsoli. Gans öz işida makon va vaqtning yangi ölçamlarini metafizik va mistik jihatdan oçişga harakat qilganini aytgan. «Biz hamma narsani tuşuntirişga urinmayapmiz, çunki men odamlar hikoyada maʼnoni özlari topişini afzal köraman. Aytilmaganlikdan zavqlaniş ança yoqimli. Bu aqlli bölişga öynoqi taklif, şunday», — deb tuşuntirgan rejissyor.

Ijroçi prodyuser Endryu Meyson filmning hayot va ölim orasida nima sodir bölayotgani haqidagi hikoya ekanini aytgan. U öz taqdirini inkor qiladigan va şu sababli alternativ ölçamlar tuzoğiga tuşib qolgan odamlar haqida hikoya qiladi. Kino yolğizlik dahşati, zulmatdan qörqiş, masʼuliyatdan qörqiş va öz taqdiridan qörqiş haqida hikoya qiladi. Öyin doimiy xavf tuyğusini yaratgan, film esa keng auditoriyani hisobga olgan holda bu hissni takrorlaşga harakat qiladi.

Kinolentaning leytmotivi ramziy darajada namoyon böladigan onalik, imon va taʼqib bölib hisoblanadi. Filmda onalik gunohsiz homiladorlik şaklini ifodalaydi. Rouzdan taşqari filmning mavzusida asosiy personajlar sifatida farzandsiz Sibil, bolasini yöqotgan Dahliya va onalikdan voz keçiş jamiyat uçun foydali deb hisoblaydigan Kristabella iştirok etadi. «Silent Hill» yeçimga kelgan paytda, sektaning ibodatxonasida sodir böladigan voqealar bilan, Ganning kartinasi diniy fanatizmdan ogohlantiruvçi taʼlimiy hikoyaga aylanadi. Rejissyor monoteistik dinlar ayollik ğoyasiga doimiy hujum qilib kelganini taʼkidlagan, ammo film şunga qaramay axloq örgatuvçi emas.

Seriyadagi öyinlar qiyofasiga Edrian Lyayn filmi «Yoqub narvoni» katta taʼsir körsatgan. Gans syomka guruhi bu filmning uslubiga tayanmasdan noyob asar yarata olganini hisoblagan. Metro va kasalxona sahnalari Silent Hill öyinlarining taşqi körinişini şakllantirgan, ammo ekranlaştiriş «Narvon»ga taqlid emas, çunki «Silent Hill» uzoq vaqt oldin mustaqil va öz holiça mavjud bölgan hodisaga aylangan. Filmga Serdjo Leone va Devid Lin ijodi taʼsir qilgan: yetmişinçi yillar şahrining qiyofasi «Arabiston Lourensi» va «Yaxşi, yomon, badjahl» filmlaridan ilhomlanib yaratilgan, umuman olganda «Silent Hill» «Tungi xalq» va «Matritsa» kabi asarlar taʼsirida suratga olingan. Kristof Gans filmda Salvador Dali, Xans Bellmer, Frensis Bekon, Jan Kokto, Jakometti, Klayv Barker, Lovkraft, Devid Kronenberg va Mayk Mann ijodiga işoralar qoldirgan.

Rejissyorning dastlabki rejasiga köra, finalda har xil qurollar bilan sektantlarni yöq qiladigan oltita Qizil Piramida bölişi kerak edi, bu Dante Aligyerining «Ilohiy komediyasi» voqealariga işora bölişi lozim edi. Lekin byudjet çeklovlari tufayli yakuniy sahna özgartirildi. Unda Alessa sektantlarni tikanli sim bilan öldiradi — bu epizod «Uroçukidodji. Superşeytonning afsonasi» animesidan ilhomlangan. Sahnalardan birida Rouz kasalxona palatasiga qanday kirişni eslab qolişga harakat qiladi va xaritani örganib: «…pastga, pastga, çapga, öngga, çapga, öngga…», deydi. Valeriy Korneev bu epizodni Konami kodiga işora deb hisoblab, uni katta yoşli öyinçilar uçun sezilar-sezilmas taʼzim deb taʼriflagan. Rouzning telefonidagi qönğiroq ohangi har safar Solid Snekka şifrlangan xabar kelganda çalinadigan ohang bilan bir xil. Rejissyor Everi ssenariysini «Sumerki zonasi» epizodlari bilan parallel qilgan. Film asosida Pol Edjvud (ingl. Paula Edgewood) va Osamu Makino (ingl. Osamu Makino) muallifligidagi yapon tilidagi şu nomli adabiy moslaşuv yozilgan.