Sleuth (dosl. «Tergovçi», «Izquvar») — Joseph L. Mankiewicz rejissyorligidagi 1972-yilgi detektiv triller. Ssenariysi Anthony Şaffer tomonidan özining pyesasi asosida yozilgan. Boş rollarni ijro etgan Laurence Olivier va Michael Caine bu filmdagi aktyorlik işlari uçun «Oskar» mukofotiga nomzod bölişgan.
35 yil ötib, 2007-yilda uşbu filmning remeykida («Sleuth»), ssenariy muallifi Harold Pinter bölgan, Michael Caine yana suratga tuşgan, bu safar Andrew Wyke rolida.
1Rollarda
Laurence Olivier, Michael Caine
2Syujet
Andrew Wyke — muvaffaqiyatli detektiv muallif, şahar taşqarisidagi haşamatli uyda yaşaydi, uy murakkab…
Andrew Wyke — muvaffaqiyatli detektiv muallif, şahar taşqarisidagi haşamatli uyda yaşaydi, uy murakkab öyinlar va avtomatlar bilan tölgan. U xotinining sevgilisi, ikkita sartaroşxonaning egasi Milo Tindleʼni uyiga taklif qiladi va uni xotini Margaretʼdan xalos qilişni, şunda özi sevimliroq sevgilisi Tea bilan birga bölişi mumkinligini aytadi. Salonlari hali töliq daromad keltirmaydigan Milöga talabçan Margaretʼni boqiş uçun mablağ topiş maqsadida, Andrew unga uydan qimmatbaho zeb-ziynatlarni öğirlaşni taklif qiladi, uy egasi esa zararni suğurta hisobidan qoplaydi. Milo rozi böladi va Andrew unga öğirlik sahnasini sahnalaştirib, murakkab firibgarlikni amalga oşirişda yordam beradi.
Oxirida Andrew Milöga töpponçani tiradi va u Milöni faqat xotinining sevgilisini tuzoqqa tuşirib öldiriş uçun taklif qilganini va öğirlikni sahnalaştirganini tan oladi. Andrew Milöni sartaroş bölgani uçun va «ingliz emasligi», italiyalik muhojirning öğli ekani uçun xor köradi. U xotinining bunday «nomunosib» raqibga ketib qolganiga çidamaydi. U töpponçani Milöning boşiga tiradi. Otiş eşitiladi va ekran öçadi.
Bir neça kundan söng Milöning yöqolişini tekşiriş uçun inspektor Doppler yetib keladi. Andrew heç narsani bilmaslikka urinadi, lekin inspektor uning aybdorligini körsatuvçi dalillarni topganda, Andrew çidolmay, öğirlik öyini haqida gapirib beradi. U Milöni otişga faqat özini körsatganini, böş öq işlatganini va raqibi xörlangan, lekin soğ-salomat ketganini aytadi. Qotillik dalillarini topgan Doppler Andrewʼni hibsga oladi. Andrewʼni bölimga olib ketişayotganda, Doppler grimini olib taşlaydi va uning ostidan qasos olişni istagan Milo çiqadi.
Hisob göyo tenglaşgandek, lekin Andrew özi aldanganini tan olişni istamaydi va Milöning niqobini darhol payqaganini daʼvo qiladi, şu bilan birga uning munosib raqib va öyinçi ekaniga qoyil qolganini bildiradi. Hali ham ğazablangan Milo, Andrew özi bergan xörlikni boşdan keçirmaganini, Milo esa özining muqarrar ölimi haqida öylaşda nimalarni his qilganini aytadi. U yana bir öyin öynaşlarini, bu safar haqiqiy qotillik bölişini eʼlon qiladi. Milo Andrewʼning sevgilisi Teaʼni böğib öldirganini va dalillarni uyga joylaştirganini aytadi. Xabar olgan politsiya tez orada yetib keladi. Andrew uning ayblovlarini rad etadi, lekin Teaʼga qönğiroq qilib, uning qöşnisi Joyceʼdan Tea ölganini bilib oladi.
Milöning sirli işoralariga amal qilib, Andrew joylaştirilgan dalillarni topiş uçun uyni ğayritabiiy tezlikda tintuv qiladi. Politsiya kelayotgan paytda Andrew oxirgi buyumni topadi. Hayajonlangan Andrew Milödan politsiyaçilarni uşlab turişni, özi esa öziga kelişi uçun vaqt berişni söraydi. Milo politsiyaçilar bilan gaplaşayotgandek tovuş çiqaradi, lekin aslida politsiya yöq. Söngra Milo Tea ölimini sahnalaştirganini tan oladi, buning uçun Joyce va Teaʼning özi yordam bergan. U Andrewʼni boşqalarni xörlaganiga qasos sifatida aldagan va şu tariqa uni ikkinçi marta yengganini aytadi. Milo Andrewʼni yanada xörlab, Tea unga Andrew deyarli impotent ekanini va bir yildan ortiq vaqt davomida ularda yaqinlik bölmaganini aytganini taʼkidlaydi.
Milo ketişga tayyorlanar ekan, möynali kiyimini va Margaretʼning narsalarini olib, Andrewʼga xotini va sevgilisi unga aytganlarini gapirib, uni xörlaşda davom etadi. Öğirlik ssenariysini eslagan Andrew, Milöning uning xörligini heç kimga, ayniqsa Margaretʼga gapirmasligi uçun uni otib taşlaş bilan qörqitadi. Biroq Milo haqiqatan ham politsiyaga Andrew öğirlik uyuştirib, unga hujum qilgani haqida xabar berganini aytadi. Politsiyaçilar dastlab uning sözlariga şubha bilan qaraşgan, lekin işni tekşirişlariga vaʼda berişgan. Milo taʼkidlaydiki, şu sababli politsiya endi Andrewʼning öğri öldirilgani haqidagi öylab topilgan hikoyasiga işonmaydi. Şunga qaramay, Milo uning adabiy detektivini masxara qilgan Andrew uni otib, oğir yaralaydi. Politsiya yetib keladi, dahşatga tuşgan Andrew esa uyda özini qamaydi. Ölayotgan Milo Andrewʼdan politsiyaga «bu şunçaki laʼnati öyin edi» deb aytişni söraydi. Söngra u boşqaruv pultidagi tugmani bosadi va Andrew faollaşgan elektron öyinçoqlarning kakofoniyasi qurşovida qoladi, politsiya esa eşikni sindirişga urinadi.
3Rollarda
Laurence Olivier — Andrew…

Laurence Olivier — Andrew Wyke
Michael Caine — Milo Tindle
Suratga oliş guruhi film haqida imkon qadar kam gapirişni istagan, şunda finali tomoşabinlar uçun töliq kutilmagan bölişi uçun. Şu sababli boşlanğiç titrlarda mavjud bölmagan rollarni ijro etuvçi uydirma personajlar körsatilgan. Bular: inspektor Doppler rolida Alec Cawthorne, detektiv-serjant Tarrant rolida John Matthews, Margaret Wyke rolida Eve Channing (u Mankiewiczning 1950-yildagi «All About Eve» filmidagi Eve Harrington va Margo Channing personajlari şarafiga şunday nomlangan) va konstebl Higgs rolida Teddy Martin. Vincent Canbyʼning The New York Timesʼdagi şarhida ham uydirma aktrisa Karen Minfort-Jonesʼning Andrewʼning sevgilisi Tea rolini ijro etgani eslatiladi.
4Suratga oliş guruhi
Rejissyor: Joseph L.…
Rejissyor: Joseph L. Mankiewicz
Prodyuser: Morton Gottlieb
Ssenariy muallifi: Anthony Şaffer
Kompozitor: John Addison
Operator: Oswald Morris
Montaj: Richard Marden
5Işlab çiqariş
Dastlab Şaffer pyesaning ekranlaştiriş huquqlarini sotişni istamagan, çunki bu teatr spektaklining…

Dastlab Şaffer pyesaning ekranlaştiriş huquqlarini sotişni istamagan, çunki bu teatr spektaklining muvaffaqiyatini pasaytirib yuborişidan qörqqan. Oxir-oqibat rozi bölganida, u Londonda va Brodveyda Andrew rolini allaqaçon ijro etayotgan Anthony Quayle filmda öynaşini umid qilgan. Milo Tindle rolига Şaffer Alan Batesʼni tanlagan. Lekin oxirida rejissyor Mankiewicz tanlovini Olivier va Caineʼga töxtatdi.
Ular tanişganda, Caine Olivierdan unga qanday murojaat qiliş kerakligini söradi. U «lord Olivier» deb ataş kerakligini javob berdi va bu masala hal bölgaç, uni şunçaki «Larri» deb çaqirişi mumkinligini qöşib qöydi. Şafferning sözlariga köra, Olivier suratga oliş boşida Caineʼga yordamçi sifatida qaragan, lekin oxiriga kelib uni teng huquqli hamkor deb hisoblagan. Stephen Sondheimʼning (Şaffer uning öyinlarga moyilligini bilgani uçun, pyesasi ilhomining bir qismi uning taʼsiridan deb hisoblagan) sözlariga köra, suratga oliş tugagaç u Olivier bilan uçraşganda, Olivier öz öyinida Sondheimʼga tayangani haqida aytgan.
Margaret Wyke obrazini yaratiş uçun aktrisa Joanne Woodwardʼning taşqi qiyofasidan foydalanilgan.
Syujetning katta qismi John Dickson Carr yozgan detektiv adabiyot mavzusi atrofida aylanadi, undan Olivierning taşqi qiyofasi olingan, şuningdek Agatha Çristie, uning surati Wyke devorida osilgan, va ularning ijodi haqiqiy jinoiy tergovlar bilan qanday boğliqligi haqida.
Bu film, asosiy aktyorlar (Caine va Olivier) «Oskar» mukofotiga nomzod bölgan ikkinçi film böldi («Kim Virginia Woolfʼdan qörqadi?»dan keyin) va barça aktyorlari nomzod bölgan birinçi film. Bu rekordni faqat «Send ’Em All to Hell, Harry!» (1975) filmi yangiladi, unda James Whitmore titrlarda körsatilgan yagona aktyor edi.
6Mukofotlar
1973 — «Davide di Donatello»…
1973 — «Davide di Donatello» mukofoti
Eng yaxşi çet el aktyori — Laurence Olivier
1973 — Edgar Allan Poe mukofoti
Eng yaxşi badiiy film — Anthony Şaffer
7Nominatsiyalar
1973 —…
1973 — «Oskar»
Eng yaxşi aktyor — Michael Caine
Eng yaxşi aktyor — Laurence Olivier
Eng yaxşi rejissyor — Joseph L. Mankiewicz
Eng yaxşi musiqa — John Addison
1973 — «Golden Globe» mukofoti
Eng yaxşi film (drama)
Eng yaxşi dramatik aktyor — Michael Caine
Eng yaxşi dramatik aktyor — Laurence Olivier
1974 — «BAFTA» mukofoti
Eng yaxşi aktyor — Laurence Olivier
Eng yaxşi sanʼat rejissyori ishi — Ken Adam
Eng yaxşi operator ishi — Oswald Morris
Eng yaxşi ssenariy — Anthony Şaffer
8Tanqidlar
Keskin intrigaga ega va oxirigaça tomoşabinni sergak uşlab turadigan filmda ijtimoiy va irqiy tuban…

Keskin intrigaga ega va oxirigaça tomoşabinni sergak uşlab turadigan filmda ijtimoiy va irqiy tuban eʼtiqodlarga botgan eski aristokratiya va boylik uçun jinoyatga borişga tayyor yangi burjuaziyaning axloqiy inqirozi mavzulari yoritiladi.
Kino tarixçisi Rob Nixon bu suratni «tomoşabinlar va personajlar bilan qilingan voqealar va hiylalarga töla ulkan tomoşa» deb atagan, uni «ikki buyuk aktyor ajoyib ijro etgan» deb baholagan. Dyerning fikriça, «garçi bu mustaqil film Mankiewiczning 1940–1950-yillardagi eng yaxşi rejissyorlik işlari bilan soliştirib bölmasa-da, u ikki aktyorning şu filmdagi ikki yagona rolida ajoyib namoyişi böldi».
9Kadrlar
3
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB10Öxşaş filmlar
Matn: maqola tarjimasi «Игра на вылет (фильм, 1972)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.
