Solaris

Voqea noaniq kelajakda röy beradi: insoniyat yulduzlararo parvozlarni allaqaçon özlaştirgan, ammo yer hayoti hali ham XX asr xususiyatlarini saqlab qolgan. Uzoq sayyora Solaris ni örganuvçi solyaristika fani tor-mor bölib qolgan. Yerda sayyorani örganişga resurslarni sarflaşni davom ettiriş yoki dasturni butunlay töxtatiş haqida bahs kuçaymoqda. Bu bahslarga Solarisda işlagan va u yerda juda ğalati hodisalarni kuzatgan uçuvçi Burtonning körsatmalari yonilği bölmoqda. Baʼzi olimlar sayyoraning deyarli butun yuzasini qoplagan okean aqlga ega bölişi mumkin, degan xulosaga kelmoqda. Solaris orbitasida doimiy işlaydigan tadqiqotçilar guruhining holati taşviş uyğotmoqda. Psixolog Kris Kelvin joyning özida qaror qabul qiliş uçun Solarisga uçib boradi.

Solaris nomli ulkan, deyarli taşlab qöyilgan orbital ilmiy stansiyada bir neça yildan beri faqat uçta olim yaşaydi — Snaut, Sartorius va Gibaryan. Stansiyaga kelgan, dastlab şubha bilan qaraydigan Kris uning ekipaji tuşunarsiz hodisalar tufayli çarçaganini köradi: odamlarning oldiga ularning eng oğriqli va uyatli xotiralarining moddiy timsoli bölgan «mehmonlar» keladi. «Mehmonlardan» heç qanday usul bilan qutulib bölmaydi, ular qayta-qayta qaytib keladi. Snaut butunlay ruhan tuşkunlikka tuşgan, Sartorius sovuq va sinik tadqiqotçi niqobi ortiga yaşiringan, Gibaryan esa Kelvin kelişidan oz oldin öz joniga qasd qilgan. Ölimidan oldingi video xabarida Gibaryan şunday deydi: «Bu aqldan oziş emas… bu yerda vijdon bilan boğliq nimadir bor». Yer odamlari özlari sayyoraning aqlli okeani tomonidan tadqiqot obʼektiga aylangandek tuyuladi.

Kelvin uxlab yotganida, «mehmon» unning oldiga ham keladi. Okean uning xotini Xari obrazini moddiylaştiradi. Ön yil oldin Xari oilaviy janjaldan söng öz joniga qasd qilgan edi. Dastlab Kelvin, boşqa solyaristlar kabi, Xarining «ikkilamçisi»dan qutulişga harakat qiladi, ammo befoyda. U hatto yolğiz qolişi ham mumkin emas: «Xari» Kelvinning yonida böliş uçun eşiklarni sindirişga ham tayyor. Vaqt ötişi bilan Kelvin «mehmon»ga tirik odamdek munosabatda böla boşlaydi. Xarining nusxasi ham asta-sekin öz mohiyatini anglay boşlaydi. Kelvinning yonida doimo böliş zarurati dasturlaştirilgan ehtiyojdan emas, balki uning içida mustaqil qaror qabul qiliş inson qobiliyatining rivojlanişidan kelib çiqadi. Kelvinga öz mavjudligi bilan azob berayotganini tuşunib, u avval özini öldirişga urinadi, muvaffaqiyatsizlikka uçragaç esa Snaut va Sartoriusdan uni yöq qilişni söraydi, ular ham buni antimateriya yordamida amalga oşiradilar. Bundan oldin Sartorius va Snaut öz tajribalarini ötkazadilar. Modulyatsiyalangan rentgen nurlari yordamida okeanga Kelvinning entsefalogrammasini yuboradilar. Uriniş natija beradi — «mehmonlarning» taşrifi töxtaydi. Ammo şu bilan birga okean boşqa tuşunarsiz faollik körsata boşlaydi: uning yuzasida ğalati orollar paydo böla boşlaydi.

Kris Kelvin otasi huzuriga Yerga qaytadi, ikkalasi ham Rembrandtning «Adaşgan öğil qaytişi» rasmidagi qahramonlar pozasida uy ostonasida qotib qoladilar. Şundan söng maʼlum böladiki, bu Yer emas, balki Solaris okeanidagi orollardan biri ekan.

Kris Kelvinning otasi itining roli — buldog Metan.

Filmning musiqasini Eduard Artemyev yozgan, öşa paytda u sovet elektron musiqasining tan olingan yetakçisi edi. Kartina şartli ravişda ikki qismga bölingan: Yerning tabiiy şovqinlari va boşqa, kosmik olam, u sintetik usulda hal etilgan. Filmda Iogann Sebastyan Bahning fa-minor xoral preludiyasi transkripsiyasi eşitiladi (Iç ruf zu Dir, Herr Jesu Christ, BWV 639), bu asar «Bahni tinglaş (Yer)» nomi bilan maşhur. Tarkovskiy kartinaga şunçaki musiqa kiritişni niyat qilmagan, unga Solaris sayyorasi atmosferasining ajralmas qismi sifatida aynan tovuş manzarasi kerak edi. Filmning tovuş tarkibini yaratişda «ANS» fotoelektron optik sintezatoridan foydalanilgan.

Ssenariyning işçi varianti 1970-yil yanvar-mart oylarida tayyor bölgan. Xari rolига Tarkovskiy Alla Demidovani sinab körgan, ammo uning ijrosida Xari juda agressiv çiqqan. Şuningdek, Anastasiya Vertinskaya, Margarita Terexova, Tarkovskiyning birinçi xotini Irma Rausç va şved aktrisasi Bibi Anderson ham daʼvogarlar bölgan. Rejissyor tanlovini Natalya Bondarçukka töxtatgan.

Burtonning çeksiz tunnellar, tugunlar, estakadalar böylab maşinada ketayotgan «kelajak şahri» epizodi Yaponiyada suratga olingan. Şuto — Katta Tokiyoda yuqori tezlikdagi pullik avtomagistrallar tarmoği 1964-yilgi Olimpiadaga qadar qurilgan va ziç quriliş tufayli uning katta qismi şaharning ham ostidan, ham ustidan ötgan. Bu Tarkovskiyning eʼtiborini tortgan, çunki köp qavatli avtomagistrallar XX asrda fantastik adabiyotni illyustratsiya qilgan rassomlarning anʼanaviy detali bölgan.

Kelvin yaşagan «daryo böyidagi uy»ning natura sahnalari Zvenigorodda, Savvino-Storojevskiy monastiri yaqinida suratga olingan. Joy tasodifan tanlanmagan: rejissyorning zamondoşlarining aytişiça, aynan Zvenigorodda Tarkovskiyning onasi bolalari uçun yozgi daça ijaraga olgan. Film dekoratsiyalari taxminan bir yil tayyorlangan, katta sirli taassurot uçun qahramon uyi yonidagi köprikni ham temir bilan qoplaşgan. Suratga oliş guruhi monastirda yaşagan, birinçi kadr esa dalada olingan.

Yakuniy tahrirga közgular xonasidagi sahna kirmagan, rejissyor uni filmdan olib taşlagan. Tarkovskiy muxlislari bu sirli qadamni tsenzura bilan boğlaşadi. Aslida tsenzura va redaktsiya bu sahnani qiziqtirmagan, rejissyorning sabablari, ehtimol, içki bölgan. Maʼlumki, u filmlarda «juda gözal» deb hisoblagan narsalarga köp marta eʼtiroz bildirgan.

Oğirliksizlik sahnasi ikkita operator krani yordamida suratga olingan: birida kinokamera, ikkinçisida aktyorlar joylaşgan. Fikrlaydigan okeanning körinişlari kombinatsiyalangan suratga oliş operatori Boris Travkin tomonidan işlab çiqilgan FOKAJ usulida (faol suyuqliklarning kontakti natijasida hosil bölgan şakl) olingan.

Tarkovskiy öz kartinasi haqida şunday degan:

Filmning asosiy maʼnosi… men uning axloqiy muammosida köraman. Tabiatning eng sirli jihatlariga kirib boriş axloqiy taraqqiyot bilan uzviy boğliq bölişi kerak. Biliş poğonasining yangi bosqiçiga qadam qöyganda, boşqa oyoğini yangi axloqiy poğonaga qöyiş kerak. Kartinam bilan isbotlamoqçi edimki, axloqiy barqarorlik, axloqiy tozalik muammosi butun mavjudligimizni qamrab oladi va hatto birinçi qaraşda axloq bilan boğliq bölmagan sohalarda, masalan, kosmosga kirib borişda, obyektiv olamni örganişda va hokazolarda namoyon böladi.

«Mosfilm» kinostudiyasi Stanislav Lem bilan «Solaris» romanini ekranlaştiriş şartnomasini tuzgan kuni «Sovetskiy ekran» jurnali muxbiri Miron Çernenko u bilan suhbat ötkazdi. 1966-yil yanvarida çop etilgan suhbatda Lem u va Tarkovskiy «kinodagi rangning qatʼiy muxoliflari» ekanligini va şuning uçun film qora-oq bölişini aytadi. Boşqa rejissyorlar haqida gapirar ekan, Lem «hali heç qaçon qiziqarli va aqlli fantastik kartinalarni körmaganini» aytadi. U «Sokin yulduz» filmini «Astronavtlar» romanining muvaffaqiyatsiz ekranlaştirilişi deb hisoblagan, AQŞ va Yaponiyadagi önlab filmlar (masalan, «Taqiqlangan sayyora») esa «aqldan ozgan darajada… tanqiddan pastroq, çunki atayin şunday qilingan: Xudo asrasin, tomoşabin bir daqiqa bölsa ham öylanib qolmasin» prinsipi asosida yaratilgan.

Oxir-oqibat Lem bu ekranlaştirişdan ham norozi böldi.

Tanqidçilar Tarkovskiy filmining psixologik çuqurligi va gumanizmini, ajoyib vizual qatorini qayd etadilar. Film jahon kinematografiyasining şedevrlari qatorida mustahkam örin egalladi. Şu bilan birga, köplab tanqidçilar Tarkovskiy filmi mafkuraviy jihatdan Lemga emas, Dostoyevskiyga yaqinroq ekanini taʼkidlaydilar.

Stanislav Lem Tarkovskiy filmini salbiy qabul qildi:

«Solaris» — bu Tarkovskiy bilan jiddiy janjallaşişimizga sabab bölgan kitob. Moskvada olti hafta ötirdim, u film qanday suratga olinişi kerakligi haqida bahslaşdik, keyin uni ahmoq deb atab, uyga jönab ketdim… Tarkovskiy filmda kosmosning juda jirkanç va yoqimsiz ekanini, Yerda esa gözal ekanini körsatmoqçi bölgan. Men esa aksinça yozdim va öyladim.

Men bu ekranlaştirişga juda prinsipial eʼtirozlarim bor. Birinçidan, Solaris sayyorasini körişni istardim, ammo afsuski, rejissyor meni bu imkoniyatdan mahrum qildi, çunki u kamerali film suratga oldi. Ikkinçidan (va buni Tarkovskiyga janjal paytida aytganman), u umuman «Solaris»ni emas, «Jinoyat va jazo»ni suratga olgan. Çunki filmdan faqat şu narsa kelib çiqadiki, bu iflos Kelvin beçora Xarini öz joniga qasd qilişga majbur qilgan, keyin esa şu sababli vijdon azobida qiynalgan, uning paydo bölişi esa ğalati va tuşunarsiz şaroitlarda kuçaygan. Xarining bu takroriy paydo böliş fenomenidan men ança qadimgi, deyarlik Kantgaça borib taqaladigan muayyan konsepsiyani amalga oşiriş uçun foydalanganman. Axir, Ding an siç, bilib bölmaydigan narsa, Narsa özida bor, Ikkinçi tomon mavjud, unga yetib bölmaydi. Mening nasrimda bu butunlay boşqaça gavdalantirilgan va aranjirovka qilingan… Eng dahşatlisi esa Tarkovskiy filmga Kelvinning ota-onasini va hatto qandaydir xolasini kiritgani, ayniqsa onasini, «ona» esa «Rossiya», «Vatan», «Yer» degani. Bu meni ança ğazablantirdi. Öşa paytda biz bir aravani turli tomonlarga tortayotgan ikki ot kabi edik… Mening kitobimda biliş va epistemologik savollar sohasi juda muhim edi, bu soha soyalistik adabiyot va soyalistika mohiyati bilan çambarças boğliq, ammo afsuski, film bundan sezilarli darajada tozalangan. Stansiyadagi odamlarning taqdiri, biz uni kamera qayta-qayta yaqinlaşganda qisqa epizodlardan bilib olamiz, ular ham ekzistensial latifa emas, balki insonning koinotdagi örni haqidagi katta savol… Mening kitobimda Kelvin heç qanday umidsiz sayyorada qolişga qaror qiladi, Tarkovskiy esa kartinada qandaydir orol va unda uy paydo böladigan film yaratgan. Men uy va orol haqida eşitganimda, ğazabdan deyarli özimni yöqotib qöyaman. Tarkovskiy mening qahramonlarimni çöktirgan hissiy sous, u «ilmiy landşaftni» butunlay kesib taşlagani va juda köp ğalatiliklar kiritgani haqida gapirmasak ham, men uçun mutlaqo çidab bölmasdir.

Tanqidçi Vl. Gakov ham Lem va Tarkovskiyning ğoyaviy pozitsiyalari töliq qarama-qarşi ekanini taʼkidlaydi:

Tarkovskiy — albatta, kinodagi daho, buyuk vizioner rassom, ammo ilmiy fantastikaga, umuman intellektual adabiyotga u butunlay yot edi… Çuqur diniy rassomni yerdagi, mutlaqo real va sezilarli narsalarga botgan holda, dinsiz, agnostik, intellektual-butparastning «aql qurilişi»ni jasoratli tarzda olişga nima majbur qilgan edi?.. [Bu] Tarkovskiyning biror maʼnoda Lemdan «yetilmaganini» anglatmaydi. Şuningdek, u «ruhda kötarilgan» rassomning sovuq, ratsional mutafakkirdan maʼnaviy ustunligini ham bildirmaydi. Şunçaki ikkalasi ham teng qadrli bölişiga qaramay, bir-biriga juda yot bölib qoldi, xuddi insoniyat va Okean kabi.

Bir fikrga köra, «Solaris» «Kosmik odisseya 2001» (1968) filmiga javob bölgan, bu filmni Tarkovskiyning özi tanqid qilgan.

Solarisning köçma mavjudotlari bilan odamlarning sanʼat asarlari örtasidagi parallel (filmda ular Breygel polotnolari, Milo Venerasi nusxasi, Troitsa ikonasi, Bah musiqasi, «Don Kixot» matnlari bilan ifodalangan) inson va uning yaratganlari örtasidagi munosabatlar, xususan, voqelikni takror işlab çiqariş sanʼati sifatida kino bilan boğliq savolni yuzaga çiqaradi.

Falsafiy bahslarda Tarkovskiy qahramonlari Tolstoy, Dostoyevskiy, Martin Lyuter nomlariga, Gyotening «Faust» asariga, Sizif afsonasiga murojaat qiladilar, Fridrix Nitşe ğoyalari bilan bahslaşadilar, ularni nomi bilan atamasdan (Krisning «Şafqat körsatar ekanmiz, özimizni böşatamiz…» monologi). Rejissyor taklif qilgan javoblar radikal. Insoniy va mexanik boşlanişlarni şubhasiz murosasiz qarama-qarşiliklar sifatida qarama-qarşi qöyadigan köpgina fantastik filmlardan farqli ölaroq, Tarkovskiy ular örtasida yaşirin qarindoşlikni aniqlaydi. Bunga filmning eng birinçi kadrlari ham işora qiladi: Yer suv havzasining ğalati tebranuvçi suv ötlari Solaris sayyorasi okeanining abadiy girdobini başorat qiladi. Yerli va özga sayyoraliklarning sintezi filmning sönggi sahnasida apoteozga yetadi: Solarisning çeksiz okeanida Yer haqidagi odamlar xotiralaridan töqilgan orollar suzib yuradi va ulardan birida Kris otasini quçoqlab, Rembrandtning adaşgan öğli pozasini oladi.

Madaniyatşunos Slavoj Jizhek «Pervertning kino qöllanmasi» (2006) hujjatli filmida freydçi talqinni taklif qildi:

Bizning libido özini qöllab-quvvatlaş uçun illyuziyaga muhtoj. Ilmiy fantastikadagi eng qiziq motivlardan biri — Ono ongsiz maşinasi motividir — öz köz öngimizda eng sevimli istaklarimizni va hatto aybdorlik hissimizni bevosita moddiylaştiriş, gavdalantiriş qobiliyatiga ega bölgan obʼekt. «Solaris» — ongsiz maşina haqidagi film. Bu yangi oçilgan Solaris sayyorasi orbitasida aylanuvçi stansiyaga yuborilgan psixolog hikoyasi. Bu sayyora orzular, qörquvlar, eng çuqur jarohatlar, istaklar, ruhiy hayotning eng sokin jihatlarini bevosita gavdalantiriş qobiliyatiga ega.

Filmning qahramoni bir kuni ertalab öz xotinini köradi, u köp yillar oldin öz joniga qasd qilgan edi. Demak, u öz istagini emas, balki aybdorlik hissini köproq amalga oşiradi. Uning tölaqonli mavjudligi yöq va u xotira böşliqlaridan aziyat çekadi, çunki u faqat uning bilganini bilişini bilgan narsasini biladi. U — şunçaki uning gavdalantirilgan xayoli. Uning unga haqiqiy muhabbati özini yöq qilişga bölgan umidsiz urinişlarda namoyon böladi: zahar içiş va hokazo, şunçaki böşliqni böşatiş uçun, çunki u erning şuni xohlaşini sezadi. Ammo bu şarpali, haqiqiy bölmagan mavjudlikdan qutuliş tirik odamdan köra ança qiyin. U seni öz soyangdek taʼqib qiladi.

Işonilişiça, kartina «Gorizont ortida» (1997), «Boşlaniş» (2010) va «Interstellar» (2014) filmlariga taʼsir körsatgan. «Solaris»ga işoralar Denni Boylning «Quyoş çiqişi» (2007) va Sion Sononing «Piçirlayotgan yulduz» (2015) filmlarida mavjud. Denni Boyl keyinçalik eʼtirof etgan: «…Tarkovskiy. Ğarbiy rejissyorlar uçun u kinematografning Xudosi. Biliş şart bölgan narsalar bor — ularning orasida, albatta, Tarkovskiy ham bor». Lars fon Triyerning «Melanxoliya» (2011) filmida «Qor ovçilari» surati «Solaris»ga işora sifatida mavjud.

1972-yilgi Xalqaro Kann kinofestivalida hakamlar hayʼatining maxsus Grand-prisi.

1972-yilgi Xalqaro Kann kinofestivalida FIPRESSI mukofoti.

1972-yilda Karlovy Varydagi XXVIII Xalqaro kinofestivalida mukofot.

1973-yilda Panamadagi IX xalqaro kinofestivalda ayollar rolini eng yaxşi ijro etgani uçun mukofot (Natalya Bondarçukka).