Stagecoach

Stagecoaç (ingl. Stagecoaç) (1939) — Jon Fordning qora-oq amerikaça filmi bölib, Ford vesternining estetik asoslarini yaratgan. Bu rejissyorning Monument Valleyʼda suratga olingan birinçi vesterni va JonUeynning boş rolda iştirok etgan birinçi filmi.

«Stagecoaç» sovet kinoprokatiga kirgan kam sonli vesternlardan biri böldi. Sovet tomoşabinlari uni «Sayohat xavfli böladi» nomli qisqartirilgan versiyada kördi.

1995 yilda film Milliy kinoreyestrga kiritildi. «10 ta janrda 10 ta film» loyihasining «10 ta eng yaxşi vestern» röyxatida 9-örinni egallaydi.

Genri Geytvud (Berton Çerçill), bankir-demagog («Amerika amerikaliklar uçun» şiori muallifi) va qörqoq;

Samuel Pikok, Kanzasdan kelgan viski sotuvçisi (Donald Mik). Xotirjam xulqi, kal boşi va qora-oq kiyimi tufayli hamma uni «ruhoniy» deb öylaydi. U köp bolali oilaga ketmoqda.

Kanzasdagi missis Lyusi Mallori (Luiza Platt) — Virjiniyalik kavaleriya ofitserining rafiqasi, yölda qiz tuğadi; Xetfild uni «jangalda farişta kabi» deb ataydi.

Xetfild, oq ковбой şlyapali professional qimorboz (Jon Kerradin), u olijanob ritsar bölib çiqadi va xonim uçun hayotini qurbon qiladi;

Doktor Bun (Tomas Mitchell), alkogolik şifokor, fatalist, uruş faxriysi, Avraam Linkoln va general Sheridan qöl ostida xizmat qilgan, mardlik va insoniylikni namoyon etadi;

Dallas, blonde fohişa (Kler Trevor), şahardan «Qonun ligasi» ayollari tomonidan haydalgan — buzilgan hayotidan qayğuruvçi, jinoyatçiga bölgan muhabbat tufayli qayta tiklanadigan lirik qahramon;

Genri «Maliş» Ringo (Jon Ueyn), ovçi-jinoyatçi, sobiq fermer, qamoqda ötirgan.

Dadli Nikolsning ssenariysi Ben Xext bilan hamkorlikda yozilgan, Ernest Haykoksning «Lordsberg yöli» novellasiga asoslangan. Rejissyor Jon Ford filmni yaratişda ança maşhur va syujet jihatdan öxşaş asar — Mopassanning «Pyşka»si ilhomlantirganini taʼkidlagan. Bu fransuz novellasida, xuddi Jon Ford filmidagi kabi, diligans yölovçilarining xarakterlari yengil xulqli ayolga munosabati orqali oçib beriladi.. Amerikalik klassik Bret Gartning ham şunga öxşaş mavzudagi hikoyasi bor.

Öz davri uçun «Stagecoaç» juda ğayrioddiy vestern edi. Janrga xos taʼqib va otişmalar sahnalari örta XIX asr çegara hududini töldirgan obrazlarning tasvirlari bilan muvozanatlaştirilgan. Personajlarning psixologik işlanişi filmga «past» janrning respektabel öxşaşligini berdi: u XIX asr adabiy klassikasi ekranlaştirişlariga yaqinlaşdi. 1930-yillar Gollivudida eng nufuzli kino mukofotlari aynan şunday filmlar örtasida taqsimlanardi. Xarakterli aktyor Tomas Mitchell mast doktor rolu uçun «Oskar» bilan taqdirlangan.

Diligans tor olami mualliflarga ötgan asrning tanqidiy realizmi anʼanalarida Amerika jamiyatining öşa davrdagi ijtimoiy tuzilişi haqidagi qaraşlarini körsatiş imkonini beradi. Filmning yaratuvçilari «tsivilizatsiya» vakillarining soxtaligini «yovvoyi Ğarb»ning çeksiz oçiq daştlari bilan qarama-qarşi qöyişga muvaffaq bölişgan. Mixail Trofimenkovning yozişiça, tayyor tiplarga bölgan sodiqligi bilan film «niqoblar fojiasi»ni eslatadi, unda «insonlar emas, arxetiplar harakat qiladi: Xonim, Qonundan taşqari ковбой, Yiqilgan ayol, Qimorboz, Doktor-mast». Keyinçalik «yangi tölqin» vakillari «Stagecoaç»ni aynan şu biroz eskirgan adabiylik uçun tanqid qilişgan.

Filmda Jon Fordning norasmiy truppasidagi köplab aktyorlar iştirok etgan, ular rejissyorning boşqa filmlarida ham paydo bölgan.

Jon Ueyn — Genri «Maliş» Ringo, jinoyatçi

Kler Trevor — Dallas, fohişa

Endi Devayn — Bak, haydovçi

Jon Kerradin — Xetfild, qimorboz

Tomas Mitchell — doktor Bun

Luiza Platt — missis Lyusi Mallori

Jorj Benkroft — şerif Kyorli Uilkoks

Donald Mik — Samuel Pikok

Berton Çerçill — Genri Geytvud, bankir

Tim Xolt — leytenant Blanşar

Tom Tayler — Lyuk Plammer

Oq ot — Jeronimo

Titrlarda körsatilmagan

Frensis Ford — serjant Billi Pikett

Xenk Uorden — kavaleristi

Yakima Kanutt — kavaleriya razvedçisi / diligansga hujum qiluvçi hind

Xelen Gibson — salundagi ayol, şuningdek ayrim sahnalardagi dublyor-kaskadyor

«Stagecoaç» studiya davri uçun xos emas, çunki u dastlab «vesternlar qiroli» Jon Fordning mualliflik loyihasi edi; suratga oliş boşlanişiga kelib u ön yilga yaqin boşqa kino janrlarida işlagan edi. Heykoks hikoyasida u vesternga yöqolgan puxta va «sifatli» janr jozibasini qaytariş imkoniyatini kördi. Buning uçun tegişli byudjetni taʼminlaş kerak edi, bu esa qiyin edi, çunki öşa davrdagi vesternlar yirik studiyalarda kam byudjetli sarguzaşt filmlar qatorida suratga olinardi.

Hikoya uçun ekranlaştiriş huquqlarini sotib olib, ssenariyni Nikolsga topşirgan Ford 1937 yilda Devid Selznikni loyihaga qiziqtirişga urindi. Selznik «Şamol bilan ketdi» filmi bilan band bölgani va suratga oliş boşlanişi keçikkani uçun Ford boşqa mustaqil studiyaga, Valter Vanger tegişli studiyaga ötdi. Vanger asosiy rollarni tan olingan yulduzlar Gari Kuper va Marlen Ditrix ijro etişini talab qilgan, ammo Ford heç qanday murosaga borişdan qatʼiy boş tortgan. Ringo rolida u faqat Jon Ueynni kördi, u «Katta yöl» (1930) vesterni muvaffaqiyatsiz bölgandan keyin istiqbolli aktyor sifatida hisobga olinmay qöygan edi.

Ford bilan muzokaralardan söng Vanger studiyasi loyihaga yaşil çiroq yoqdi, ammo moliyalaştirişni sezilarli darajada qisqartirdi. Şu bilan birga, Fordga şart qöyildi: barça afişalarda yirik şrift bilan nomi unçalik maşhur bölmagan Ueyn emas, balki öşa yillarda maşhur aktrisa Kler Trevor körsatilsin. Bu şartni qabul qilgan rejissyor Ueynni (uning eski himoyaçisi va dösti) boşqa aktyorlardan keyinroq va juda taʼsirçan usulda ekranda körsatdi. Baʼzi xarakterli aktyorlar Fordning oldingi filmi «Böron»dan (u yerda ham odamlar guruhiga halokat tahdid soladi) «Stagecoaç»ga köçib kelişgan.

Kinoşunos Deyv Kerning kuzatişiça, erkinlik sari harakat (ikkiyuzlamaçi Ğarb tsivilizatsiyasidan özlaştirilmagan qitʼaning çeksiz kengliklari tomon) mavzusi filmning yaratuvçilari tomonidan «interyerlarning klaustrofobiyasi (aravaça, bekatlar) va Monument Valleyʼning kengligi örtasidagi vizual qarama-qarşilik» orqali oçilgan. Köpçilik studiya filmlarida çizilgan manzara fonlari işlatilgan davrda, Amerika daştlarining tabiiy fonlari Ford suratiga işonçlilik va kadrga kutilmagan çuqurlik bağişladi. Ford interyerlarni haqiqiy şiftli kiçik xonalarda suratga olişni talab qildi (studiya xonalarida şiftlar yöq edi), şuning uçun operator sahnalarni deraza va eşiklardan kuçli projektorlar bilan yoritişga majbur böldi.

Hindularning diligansni quvişi sahnalari (ayniqsa, bir egarlangan otdan ikkinçisiga sakraş) öz davri uçun noyob hisoblanadi. Bu sahnalarda Jon Ueynning örnini kaskadyor Yakima Kanutt bosgan, u maşhur sakraş vaqtida otdan yiqilib, rejissyorni jiddiy qörqitgan. Sahna juda uzun va işonçsiz deb hisoblagan tanqidçilarga rejissyor şunday javob bergan: «Nega hindular otlarni otmaydi? Agar otişganda, film darhol tugagan bölardi» yoki yanada jiddiyroq izoh bergan: «Hindularni otlar oq tanlilardan köra köproq qiziqtirardi. Otlar ularga kerak edi. Bundan taşqari, hindular otda ötirib juda yomon öq otişardi».

Vangerning boşqa filmlari kabi, «Stagecoaç» ham United Artists homiyligida prokatga çiqdi va kutilmaganda studiyaga katta kassa tuşumi keltirdi. Uy şaroitida tomoşa qiliş uçun «Stagecoaç» uzoq vaqt davomida faqat past sifatli nusxalarda mavjud edi. 2010 yilda kompyuter yordamida raqamli tiklaşdan söng film Criterion Collection loyihasi doirasida DVDʼda çiqdi. Tiklaş uçun asos sifatida Jon Ueynning şaxsiy kollektsiyasidan topilgan plyonka olindi.

«Stagecoaç» vesternning rivojlanişida buriliş nuqtasi böldi va ön yilliklar davomida janrning hurmatli namunasi sifatida qoldi. Uni klassik turdagi birinçi vestern deb hisoblaş odat tusiga kirgan. Ford vesternni arzon sarguzaşt «kino makulaturasi» toifasidan çiqarib, Amerika tarixiy rivojlanişi haqida umumlaşmalar qilişga daʼvo qiladigan obröli janrlar qatoriga qöşişga muvaffaq böldi. Aynan «Stagecoaç»da iştirok etiş Jon Ueynni vesternning «yuzi» va Amerika kinosining yulduziga aylantirdi. Orson Uells Fordning «Stagecoaç»ni 40 martadan ortiq qayta körib, kino suratga olişni örganganini aytgan; Ingmar Bergman va Umberto Eko ham bu filmni alohida taʼkidlaşgan. Şuningdek, film 1948 yil 31 avgustdagi VKP(b) MQ Siyosiy byurosining «Trofey fondidan çet el filmlarini ekranga çiqariş töğrisida» qarori bilan yopiq namoyiş uçun SSSRda ruxsat etilgan trofey filmlari qatoriga kiradi. Sovet prokatida u «Sayohat xavfli böladi» nomi bilan namoyiş etilgan va Samson Samsonovning «Olovli yöllar» sovet vesterniga taʼsir körsatgan. Ikki kartinani soliştirib, kinoşunos Mixail Trofimenkov yozgan: «Xavfli sayohat Fordning diligansida qasoskor ковбой, qimorbozni, homilador ofitser xotinini, fohişani, mast şifokorni birlaştirdi. Jonli, lekin arxetiplar. Arxetiplar, lekin qanday jonli. Samsonovning taçankasida egasi yöq yerda çekist, oq polkovnik, veterinar Beklemişev (Vladimir Kenigson) niqobida, hamşira, keksa doktor (Mixail Troyanovskiy), imperator teatrlarining Aktyor Aktyoriç Orlinskiy (Antoniy Xodurskiy) çopib boradi. Bular ham niqoblar».

Andre Bazen «Vestern yoki Amerika kinosining tanlangan janri» maqolasida filmni «klassik bölib qolgan uslubning yetukligiga ideal namuna» deb yozgan. «Jon Ford ijtimoiy mifologiya, tarixiy reminisensiyalar, psixologik haqiqat va vesternning anʼanaviy mavzusi örtasida beqiyos muvozanatga erişgan. Bu asosiy elementlarning birortasi ham filmda ustunlikka ega emas». Bazen kartinaning tahlilida vesternda «epopeya va hatto fojia etikasi»ni ajratib körsatgan.

1940 yil — ikkita «Oskar» mukofoti: eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli (Tomas Mitchell), eng yaxşi saundtrek (Jerard Karbonara şartnomaga köra laureatlar qatoriga kirmagan), şuningdek 5 ta nomzodlik: eng yaxşi film (Valter Vanger), eng yaxşi rejissyor (Jon Ford), eng yaxşi operator ishi (Bert Glennon), eng yaxşi montaj (Oto Lovering, Doroti Spenser), eng yaxşi rassom-dekorator ishi (Aleksandr Tolubov).

«Diligans», rejissyor Gordon Duglasning filmi, 1966 yil.

1986 yilgi telefilm, kantri yulduzlari iştirokida (Villi Nelson, Jonni Keş, Kris Kristofferson va Vaylon Dженнингс).