Stenka Razin

«Stenka Razin» Aleksandr Drankov kinostudiyasida suratga olingan. Drankov ilgari fotojurnalist hamda Davlat dumasi va Nikolay II ning rasmiy fotografi bölib işlagan. 1907-yilda Drankov birinçi rus kinostudiyasini oçdi va 1908-yil fevralida hujjatli filmlar suratga olişni boşladi. Undan oldin u «Boris Godunov» ekranlaştirişini suratga olişga urinib körgan, ammo işlab çiqariş qiyinçiliklari va aktyorlar bilan keskin munosabatlar tufayli ish tugallanmagan. «Boris Godunov» suratga olinayotganda Drankov yoruğlik özgarişiga qarab dekoratsiyalarni tez-tez köçirib, qayta qurişga majbur bölgan, şuning uçun «Stenka Razin» uçun dekoratsiya qurişdan voz keçişga qaror qilgan.

Filmning ğoyasi Vasiliy Gonçarovning «Pastki Volga erkinligi» teatr spektakliga borib taqaladi, u unda «kino-illyustratsiyalar»dan foydalanmoqçi bölgan. Kinotadbirkor Aleksandr Drankovga murojaat qilgan Gonçarov şu materialga asoslangan mustaqil film suratga oliş taklifini oldi. Baʼzan rus tilida film «Pastki Volga erkinligi» deb ham ataladi, Aleksandr Xanjonkovning xotiralarida esa film izçil ravişda «Stenka Razin» nomi bilan tilga olinadi, bu öşa davrda keng tarqalgan nomlaş variantini aks ettiradi.

Suratga olişni Vladimir Romaşkov Gonçarov ssenariysi böyiça amalga oşirdi, Drankov esa taşkilotçi va operator sifatida faol iştirok etdi. Suratga oliş işlarida Nikolay Kozlovskiy ham qatnaşgan. Rollarni ijro etiş uçun Sankt-Peterburg xalq uyi aktyorlari taklif qilindi, ular orasida Stepan Razin rolida Yevgeniy Petrov-Krayevskiy bor edi, u keyinçalik özi ham Drankov studiyasida film suratga ola boşladi. Malika rolini kim ijro etgani nomaʼlum. Rejissyor Vladimir Romaşkov haqida ham kam maʼlum: u boşqa filmlar suratga olmagan. Suratga oliş 1908-yil yozida Sankt-Peterburg yaqinidagi Razliv kölida bölib ötdi. Suv sahnalari va bayram manzaralari uçun taxminan 150 nafar statist jalb etilgan, kazaklar turmuş muhitini aks ettiriş uçun qayiqlar va kostyumlardan foydalanilgan. Kamera qimirlamas edi, harakat uzoq umumiy planlarda qurilgan, aktyorlar esa ataylab teatrlaştirilgan, keng imo-işoralar bilan öynagan. Kazaklar fitnasi tasvirlangan tungi sahnalar kunduzi suratga olinib, söngra qoronğilik illyuziyasini yaratiş uçun kök rangga böyalgan. Finalda kombinatsiyalangan usul qöllangan: malikani Volgaga taşlaş paytida aktyorni montaj yelimlaş yordamida manekenga almaştirişgan, bu rus kinosidagi spetseffektlarning birinçi namunalaridan biri böldi.

Musiqiy şerikligini Mixail Ippolitov-Ivanov yozgan, u ilgari Gonçarovning teatr spektakli bilan hamkorlik qilgan. Uning uvertyurasi va xalq qöşiqlari «Akvarium» teatridagi premyerada ijro etilgan, bu filmni asl musiqa bilan birgalikda namoyiş etişning dastlabki tajribalaridan biri bölgan.

Film işlab çiqarilişi ssenariy maqomi böyiça munozara bilan kuzatildi: Gonçarov Dramatik va musiqiy yozuvçilar ittifoqiga öz mualliflik huquqlarini himoya qiliş haqida murojaat qilgan, ammo rad javobini olgan. Ssenariy «mexanik» deb topilgan va adabiy asarlarga taalluqli emas deb hisoblangan; şuningdek, kinematografning rivojlanişi teatrga zarar yetkazayotgani taʼkidlangan.

Filmning premyerasi oldidan Aleksandr Drankov keng kölamli reklama kampaniyasini taşkil qildi, filmni milliy miqyosdagi voqea sifatida körsatişga intildi. Maxsus afişalar çop etilgan, ularda prodyuserning matnli bayonotlari bor edi. Keyingi tadqiqotlarda keltirilgan reklama murojaatlaridan birida şunday deyilgan: «Katta mablağlar va köp mehnat hamda vaqt sarflab, men şunga intildimki, bu film texnik bajarilişi, pyesaning muhiti va ijroçilari jihatidan bizning kinematografik repertuarimizda davr yaratadigan lentaga munosib yuksak darajada tursin». Afişa vizual bezagini Sankt-Peterburgning taniqli rassomi Pol Assaturovga topşirişgan — u Imperator sanʼat akademiyasining bitiruvçisi bölib, jurnallar va teatr dasturlari uçun illyustratsiyalar yaratgan. Afişada malika Volgaga taşlanadigan maşhur sahna tasvirlangan, bu finalning dramatizmini va Razinning «qahramonona» qiyofasini taʼkidlagan.

Film premyerasi 1908-yil 15 (28) oktabrda Sankt-Peterburgdagi «Akvarium» teatrida bölib ötdi. Namoyişni Mixail Mixayloviç Ippolitov-Ivanov tomonidan maxsus yozilgan musiqa kuzatib bordi — u XIX–XX asrlar oxirida rus kompozitorlarining eng maşhurlaridan biri edi. U uvertyura yozdi va folklor motivlarini, jumladan «Orol ortidan oqim tomon» qöşiğini tanladi. Musiqa jonli ijro etilgan, kompozitorning özi rahbarligida. Baʼzi namoyişlarda katta xor iştirok etgan, u film bilan bir vaqtda xalq qöşiqlarini kuylagan. Bu haqdagi guvohliklar zamondoşlarning xotiralarida saqlanib qolgan. Ippolitov-Ivanov musiqasidan foydalaniş nizo keltirib çiqardi: «Akvarium» teatri egalari, u yerda Gonçarov pyesasi xuddi şu musiqa bilan öynalar edi, filmni şu partitura bilan namoyiş etişni öz huquqlarining buzilişi deb hisobladilar. Şu sababli ikkinçi namoyişdan boşlab film boşqa musiqiy şerik bilan körsatilgan, asl musiqa esa faqat premyerada işlatilgan.

Öşa davrdagi teatr hisobotlaridan birida şunday yozilgan: «Nihoyat, janob Putintsevning „Akvarium“ eşiklari oçildi. „Akvarium“ teatrining oçilişi keça töla zal bilan bölib ötdi. Kinematograf qöllangan „Pastki Volga erkinligi“ pyesasi tomoşabinlar orasida katta muvaffaqiyat qozondi». Şu bilan birga, filmni «Kolizey» teatri ham namoyiş etgan, u yerda katta ekran tufayli ommaviy sahnalarni taʼsirçan körsatiş mumkin bölgan. Namoyiş davomida xor tomonidan «Volga böyi ustiga» va «Orol ortidan oqim tomon» qöşiqlari kuylangan.

Film tez orada boşqa kinoteatrlarda ham namoyiş etila boşladi. Uni xorijiy lentalar bilan teng ravişda repertuarga kiritişdi, filmning «milliy mavzusini» taʼkidlaşgan. Tarixiy epizodni musiqiy şerik va katta statistlar bilan körsatiş ğoyasi özi tölaqonli milliy kinematografni yaratiş yölidagi qadam sifatida qabul qilingan. Şu bilan birga, huquqiy nizolar ham yuzaga keldi: matbuotda xabar berilişiça, G. Putintsev sud jarayonini boşlamoqçi bölgan, çunki film bir qator kinoteatrlarda, uning teatri huquqiga ega bölgan Ippolitov-Ivanov musiqasi bilan namoyiş etilgan. Umumiy axborot fonini Peterburg ekranlaridagi boşqa sensatsion syujetlar bilan qiyoslaş ham şakllantirgan. «Peterburgskaya gazeta» «xotinining sevgilisini bortdan taşlayotgan raşkçi erni», «qiz bolani böğayotgan bezori»ni va ularning yonida — «fors malikasini tölqinlarga uloqtirayotgan Stenka Razinni» eslatib ötgan.

«Stenka Razin» premyerasi Peterburg va Moskva matbuotida jonli munosabatlarni uyğotdi. «Peterburgdagi kinematograflar xabarnomasi» gazetasi lentaning texnik jihatdan «aʼlo darajada bajarilganini» qayd etgan va ayniqsa Volga böyidagi suratga olişlarni, qayiqli sahnalarni hamda malikaning daryoga taşlanişi bilan yakunlanuvçi final epizodini alohida ajratib körsatgan. «Mavsum yangiliklari»da premyera muvaffaqiyatli deb topilgan, ammo tanqidçilar kamçiliklarni ham taʼkidlagan: boş rol ijrosi işonarsiz deb hisoblangan, dekoratsiyalar esa juda kambağal bölgan. «Sahna» jurnali kartinani «rus kinematografik teatri tarixida davr yaratayotgan» asar deb taʼriflagan. Taʼkidlanişiça, kinematograf birinçi marta milliy mavzu va tarixiy kolоritga murojaat qilgan. Namoyiş vaqtida xalq qöşiqlarini ijro etgan xor haqida alohida eslatib ötilgan. «Mavsum yangiliklari» «Akvarium» teatridagi spektaklni ijobiy baholagan, ammo boş rol ijroçisi va kambağal dekoratsiyalar tanqid qilingan. «Peterburgskaya gazeta» filmni poytaxt kinoteatrlarida namoyiş etilgan boşqa sensatsion qöyilmalar qatorida eslatib ötgan, bu uning tomoşabinlarga taʼsirini taʼkidlagan.

Retrospektiv şarhlarda suratga olişning statikligi, uzoq umumiy planlardan foydalaniş va ataylab teatrlaştirilgan aktyorlik uslubi taʼkidlanadi. Filmning dramaturgiyasi sodda va soddalaştirilgan deb tavsiflanadi, ammo tadqiqotçilar uning tarixiy ahamiyatini qayd etadilar. Rus kinosi yuz yilligiga bağişlangan şarhlarda kartina maşhur qöşiqning «kino-illyustratsiyasi» sifatida, syujetni kam işlab çiqilgan, ammo yorqin finalli — kulminatsiyasi Volgadagi sahna bölgan asar sifatida tasvirlangan. Ingliz tilidagi şarhlarda film «Volga va uning qirğoqlarida» suratga olingan «eng qadimgi saqlanib qolgan rus hikoyaviy filmi» deb taʼriflanadi; finaldagi suv ustidagi epizodning rus kinosining boşlanişi «kanonik» qiyofasini şakllantirişdagi ahamiyati qayd etiladi. Ispan tilidagi tanqidiy eslatmalar va sinopsislar ssenariyning «soddaligini» va hikoyaning intertitrlarga boğliqligini taʼkidlaydi, ammo qöyilmaning «birinçi rus» filmi sifatidagi tarixiy ahamiyatini tan oladi.

Loyiha Aleksandr Drankovga birinçi rus badiiy kino prodyuseri sifatidagi obrösini mustahkamladi: ommaviy sahnalarni taşkil etiş, reklama kampaniyasi (Assaturov afişalari), Ippolitov-Ivanov musiqasi hamda «aralaş» namoyiş amaliyoti (teatr va kino birgalikda) keyingi qöyilmalar uçun format bölib xizmat qildi. Köplab şarhlarda aynan şu yerda «milliy syujet, kino repertuari va ommaviy tomoşabin» boğlanişi şakllanganligi taʼkidlanadi. Tarixşunoslikda film inqilobdan oldingi kinoda «milliy material»ga buriliş sifatida köriladi, keyinçalik esa tarixiy va «qahramonlik dostoni» syujetlari rivojlangan. Syujet va ikonografiya (Volgadagi qayiqlar, malikaning taşlanişi) «rus kinosi boşlanişi»ning osongina tanib olinadigan belgilariga aylangan, ular yubiley naşrlarida, muzey va maʼrifiy materiallarda muntazam takrorlanadi.