Stranger Than Paradise

John Lurie — Willy

Ester Balint — Eva

Richard Edson — Eddi

Cecilia Stark — tetya Lotti

Danny Rosen — Billi

Rammellzee — pulli odam

Tom DiCillo — aeroport xodimi

Richard Boz — zavod işçisi

Sara Driver — Çuçelo

Paul Sloane — mehmonxona egasi

Filmning nomi maʼnosi şundaki, uç qahramonning har biri öz hayotidan norozi bölib, jannatga — Amerikaga (Eva uçun), Klivlendga (Eddi uçun) yoki Floridaga (Willy uçun) — tuşişni orzu qiladi. Film sarlavhalar bilan uç qismga bölinadi, ularning voqealari mos ravişda Nyu-Yorkda, Klivlendda va hali turistik biznes tomonidan kam özlaştirilgan Florida qirğoğida bölib ötadi. Ammo fazoviy köçiş qahramonlar hayotida mohiyatan heç narsani özgartirmaydi; ularning biri hayratlanib şunday deydi: «Qiziq, biz yangi joydamiz, lekin hammasi aynan öxşaydi». Jarmuş dunyosida qahramonlar doira böylab harakat qiladi va muqarrar ravişda boşlanğiç nuqtaga qaytib keladi.

Dastlab Jarmuş faqat «Yangi nur»ni — Willy bilan Evaning Nyu-Yorkda tanişuvi haqidagi birinçi uçdan bir qismni suratga olişni rejalaştirgan edi. Bu qisqa metrajli etyud Vim Vendersning «Narsalar holati» filmi ustida işlaş tugagaç, uning qoldiq plyonkasiga olingan edi va faqat «Yangi nur» bir neça festivalda yuqori baho olgandan söng film töliq metrajgaça kengaytirildi. Janr jihatidan «Yangi nur» yoş amerikalik rejissyorlarning diplom işlari — sözde aytilgan «talabalik filmi»ga köp öxşaşliklarga ega. Ikkinçi va uçinçi qism esa Jarmuşning sevimli janri — road-movie (yöl filmi) janriga mansub bölib, qahramonlarning janubga harakati va uning umidsiz yakuni 1969-yildagi «Beparvo haydovçi» (Easy Rider) filmidagi yönalişni eslatadi.

Filmning uçta asosiy (aslida yagona) qahramonidan ikki erkak bir xil feltr şlyapali egizaklar sifatida tasvirlangan bölib, ular hatto tunda ham şlyapasini yeçmaydi. Bu uçlikni hayotdan qoniqmaslik birlaştiradi — ularning rangsiz mavjudligidagi böşliq va maqsadsizlik sabab böladi. Willyning ösimliksimon hayoti Amerika kinosida keng tarqalgan mehnatkaş muhojir stereotipini foş qiladi. Begonalaşuv yigitlarni haqiqiy muloqotga qodir bölmaslikka olib keladi.

Qahramonlar ruhidagi rangsizlik va umidsizlikka mos ravişda filmning butun şakliy-uslubiy tuzilişi ham şunga böysundirilgan. Qora-oq tasvir filmda hukmron bölgan böşliq va ruhiy sovuqlik tuyğularini yaxşi yetkazadi. The New York Times tanqidçisining fikriça, plyonka quyoşda kuyib, eʼtiborsiz saqlanganidan söng rangi öçgandek tuyulib, undagi barça tasvirlar kulrang bir xillikka ega.

Filmda montaj qirqimlari deyarli yöq. Har bir sahna bitta dublda suratga olingan. Tabiiy ovoz ham saqlab qolingan. Sahnalar orasidagi ötişlar bir neça soniyalik töliq qoronğilikkaça asta-sekin qorayiş orqali amalga oşiriladi. Şu tariqa qahramonlar joylaşgan hissiy va muloqot böşliğiga mos keladigan holat yaratiladi.

Operator Tom DiCillo Fassbinder estetikasidan kelib çiqadi; «Katzelmaçer» filmida ham muhojir hayoti qözğalmas kamera obyektivi orqali körsatilgan, u qahramon harakatiga ergaşmaydi, balki uning kadrga qaytişini kutadi, çunki rejissyor yaratgan badiiy olamning siklikligi tufayli bu qaytiş muqarrardir.

Klivlendda, Willy va Eddi Evani oliş uçun kelib, u işlaydigan kafe stoliga ötirganda, orqa fonda hot-dog yeb turgan Jim Jarmuşni köriş mumkin. Keng qirrali şlyapali ayolni Sara Driver ijro etgan — öşa paytda u Jarmuşning dösti edi.

Andrey Plaxov bu filmda Jarmuşning rejissyorlik uslubi şakllanayotganini yozadi; u «şahar muhojiri nuqtai nazarini qatʼiyat bilan parvariş qilişda, şahar manzaralariga bölgan moyilligida, tasodifiy köça uçraşuvlari poeziyasida, katta şaharning möjizalari va sirlariga bölgan didida» namoyon böladi.

Tilda Swintonning sözlariga köra, Jarmuşning filmi unga Amerikada faqat mainstream lentalarnigina emas, balki boşqaça kinoni ham suratga oliş mumkinligini işontirgan: «Jimning Amerikani talqin qilişning öziga xos usuli bor. U göyo şunday deydi: „Men begonaman, lekin men ayni paytda amerikalikman, şuning uçun bu dunyoni birga his qilamiz“. Aynan şuning uçun u xalqaro kinematografda şunday kuçga aylandi — u Amerikani begonalarga tuşuntiradi, şu bilan birga özi ulardan biri bölib qoladi».

Allmovie kinoentsiklopediyasi «Stranger Than Paradise»ni XX asr oxiridagi eng taʼsirçan filmlar qatoriga kiritadi, çunki aynan u asr oxirida Amerika kinematografi qiyofasini belgilagan kiçik byudjetli mustaqil kinoning xabarçisi bölgan.

Kann festivalida eng yaxşi debyut uçun «Oltin kamera».

Lokarno festivalidagi «Oltin leopard».

«Sundance» mustaqil kino festivalida hakamlar hayʼatining maxsus mukofoti.

Milliy kinotanqidçilar jamiyatining eng yaxşi film uçun mukofoti.