Strike

«Strike» Sergey Eyzenşteynning birinçi töliq metrajli filmi bölib, rejissyorning özi uni «qarama-qarşi» va «ötkir qirrali» deb atagan. Bundan oldin u faqat A. N. Ostrovskiyning pyesasi asosidagi «Har bir donişmandga yetarliça soddalik» spektakli uçun beş daqiqalik kinofelyeton «Glumovning kundaligi»ni suratga olgan edi.

Tayyor ssenariyni Eyzenşteyn Moskvadagi Jitnaya köçasida, Aleksandr Xanjonkovning sobiq kinoatelyesida joylaşgan Goskinoning Birinçi fabrikasiga olib keldi. U yerda unga ikkita kinosuratga oliş sinovi ajratildi, ikkalasi ham muvaffaqiyatsiz çiqdi: sahna «teatrlaşgan» va uzun parçalar bilan suratga olingan edi. Birinçi sinov vaqtida Eyzenşteyn ommaviy sahnalarni, ikkinçisida esa inqilobçini söroq qiliş sahnasini suratga oldi. Kinofabrika rahbariyati Eyzenşteyn «Strike»ni syujetsiz «attraksionlar montaji»ga aylantirib yuborişidan xavotirlanib, u bilan xayrlaşişni niyat qildi. Şunda Boris Mixin va Eduard Tisse Eyzenşteyndan yaşirin ravişda fabrika rahbariyatiga xat yozdilar va uçinçi sinovni ularning moddiy javobgarligi ostida ajratişni söradilar, Eyzenşteynni esa özlari işonçli deb bilgan «juda qiziqarli inson» sifatida tavsifladilar.

Yangi uriniş muvaffaqiyatli çiqdi. Bu «qirol»ining huştagiga binoan jaholatparastlarning yerga kömilgan köplab boçkalardan çiqib keliş sahnasi edi. Keyinçalik suratga olingan material filmga kiritildi.

Ssenariyni Eyzenşteyn Valeryan Pletnyov — Proletkultning dramaturgi va nazariyotçisi, Grigoriy Aleksandrov va Ilya Kravçunovskiy bilan hamkorlikda yozdi. Butun ssenariy raqamlangan 235 bandga bölingan edi (birinçi variantda — 146 band). Har bir band aniq bitta kadrga mos kelardi. Ssenariyning bir sahifasiga Eyzenşteyn fransuzça yozgan: «Menager les effets» (rus. «Effektlar bilan ehtiyot böling»). Töliq ssenariy aniq 10 sahifani egallardi, şulardan törttasi prolog edi. Filmda undan faqat oxirgi sözlar qolib, titr sifatida işlatildi: «Zavodda hammasi tinç. Lekin…» Prologda Lenindan iqtibos bor edi, deb maʼlum: «Ish taşlaşlar qurolli qözğolonga tayyorgarlik maktablari edi». Ssenariyda ikki tamoyil saqlangan edi: 1) asosiy qahramonlarni ajratmaslik va 2) fabulani rad etiş. Öşa paytda Eyzenşteyn çuqur işonardiki, «qahramon şaxsini ilgari suriş ham, intriga-fabulaning mohiyati ham» «individualistik dunyoqaraşning mahsuli» va «kinoga sinfiy yondaşuv bilan mos kelmaydi».

Dastlab film inqilobiy kuraş haqidagi sakkiz qismli «Diktaturaga» tsiklining beşinçi qismi sifatida möljallangan edi. Eyzenşteyn tomonidan işlab çiqilgan konsepsiya quyidagi mavzularni qamrab olgan:

Bunday böliniş Eyzenşteynning öquv daftarlarida qayd etilgan bölib, hozir ular RGALI arxivlarida saqlanadi. «Strike» rejissyorga «eng ommaviy» va «taʼsirçan» tuyulgani uçun, aynan uni birinçi bölib suratga olişni boşlaşdi. Maʼlumki, tsiklda «Kuraş» va «Kuraş davom etmoqda» nomli filmlar çiqişi kerak edi. Ammo boşqa qismlar heç qaçon amalga oşirilmadi.

Eyzenşteyn suratga olişni yakuniy montajga kirmagan epilogdan boşladi. Unda hujjatli epizod bölişi kerak edi: SSSRda tarixdagi birinçi Birinçi may namoyişi Qizil maydonda. Kuz yaqinlaşganda esa filmning «zavod» sahnalarini suratga oliş boşlandi. Naturada Lev Trotskiy kelgan Kolomna zavodi tanlandi. Eyzenşteyn uning nutqini suratga oldi. Bu kadrlar ham epilog uçun möljallangan edi. Rejissyorning katta arxivida Trotskiy bilan boğliq materiallar yöq. «Eyzenşteynşunos» Vladimir Zabrodinning fikriça, 1929-yildan keyin Trotskiyga qarşi kampaniya boşlanganda, u bu materiallarni özi yöq qilgan.

Film 1.33:1 tasvir formatidagi 35 mm kinoplyonkaga olingan. Suratga oliş asosan naturada — Moskvada va uning atrofida olib borildi, faqat ayrim epizodlar Birinçi kinofabrikaning pavilyonlarida suratga olingan. Şuningdek, maʼlumki, filmning yakuniy sahnalaridan biri Pskov köçasidagi kema-uyda suratga olingan. «Strike»da Proletkultning 1-Işçilar teatrining butun jamoasi va «temir beşlik» deb atalgan guruh iştirok etdi: Maksim Ştrauh, Grigoriy Aleksandrov, Mixail Gomorov, Aleksandr Levşin va Aleksandr Antonov — ularning uçun bu kinodagi birinçi rol edi. Bu odamlar Eyzenşteyn bilan «Har bir donişmandga yetarliça soddalik» spektaklida işlaşni boşlagan edi. Keyinroq ular «Potyomkin» zirhli kreyseri ustida yana birga işladilar. «Strike»da beşlik aʼzolari nafaqat rol ijro etdilar, balki rejissyorga assistent sifatida ham yordam berdilar. Massovka sifatida Proletkult studiyalarining öquvçilari va Moskva zavodlarining işçi yoşlari qatnaşdi. Filmning operatorlari Eduard Tisse va Vasiliy Xvatov edi. Tisse Eyzenşteyndan ğayrioddiy kadrlar, jumladan, yuqoridan suratga olişni talab qilardi. Şu suratga oliş jarayonida 1920-yillar sovet kinematografiyasiga xos bölgan «rejissyor—operator» ijodiy tandemi şakllandi: Eyzenşteyn—Tisse. Film direktori Boris Mixin böldi, badiiy rassom esa Vasiliy Raxals edi.

Eyzenşteynning fikriça, filmning eng muhim epizodlaridan birida, yaʼni öt öçiruvçilar gidrantlardan suv sepib namoyişni tarqatadigan sahnada, rejissyor bir mingdan ortiq kişidan iborat massovka talab qildi. Ammo kinofabrika maʼmuriyati şunça odamni jalb qilişdan boş tortdi, bunga ularni oqilona işlatiş imkoni yöqligini sabab qilib körsatdi. Şunda Mixin «hiyla işlatdi» va suratga olişga faqat beş yuz kişini jalb qilişni buyurdi, ammo Eyzenşteynga uning talabini bajarayotganini aytdi.

1924-yil 17-dekabrda Eyzenşteyn «Strike»ning montajini tugatdi, bir neça ommaviy tomoşa ötkazildi va 1925-yil 28-aprelda film ekranlarga çiqdi. Afişaning muallifi Anton Lavinskiy edi, uning tiraji 9 500 nusxani taşkil etdi. Reklama şunday deb yozilgan edi: «Rossiyada işçilar harakatining rivojiga bağişlangan filmlar tsiklining bir qismini taşkil etuvçi oltita pardali kinopyesa. Rejissyor Eyzenşteynning qöyilişi, Proletkultning 1-Işçilar teatri artistlarining iştirokida. 1. Zavodda hammasi tinç. Lekin… 2. Ish taşlaşning boşlanişi. 3. Zavod endi işlamaydi. 4. Ish taşlaş çözilmoqda. 5. Provokatorlar işda. 6. Tugatiş. «Strike» asrlik muammoni — drama yaratiş masalasini hal qiladi, çunki uning qahramoni va asosiy personaji OMMADIR». Film 1920-yillar sovet kinematografiyasi uçun xarakterli bölgan olti pardaga bölingan edi. Buning sababi şundaki, kinoteatrlarda faqat bitta proyeksiya apparati bölgan va kinomexanik har 10 daqiqada plyonka roliklarini almaştirişga majbur bölib, tomoşani töxtatib qöyardi.

«Strike» tugagaç, Eyzenşteyn bir muddat Leningraddagi «Sevzapkino» bilan hamkorlik qildi, keyin esa Pletnyov bilan birga oldin öylangan inqilobiy kuraş haqidagi filmlar tsikliga qaytdi. Loyiha yangi nom oldi — «Yaşirin yerdan diktaturagaça» — va endi yetti qismdan iborat bölişi kerak edi: 1) «Jeneva — Rossiya», 2) «Yaşirin yer», 3) «1-may», 4) «1905-yil», 5) «Strike», 6) «Qamoqxonalar, qözğolonlar, qoçişlar», 7) «Oktyabr». «Strike» hukumat tomonidan yaxşi qabul qilindi va u rejissyorga «1905-yil»ni suratga olişni topşirdi.

Film rakurslar va montaj nuqtai nazaridan yangilikçi hisoblanadi va sotsialistik realizm ruhidagi birinçi filmdir. Eyzenşteyn bir neça montaj kadrlarini soliştiriş orqali tomoşabinga biror ğoyani yetkaziş mumkin, deb hisoblardi. Masalan, filmda işçilarni otiş sahnasiga söyiş va terisini şiliş sahnasi kiritilgan. Rejissyorning fikriça, bu tomoşabinni «otişni söyişxona bilan assotsiativ soliştirişga» olib borişi kerak edi. Bu usul «kinometafora» deb nomlandi va Eyzenşteynning 1935-yilda «fiasko» deb tan olgan «intellektual kino» nazariyasiga kirgan.

Sokin kinodagi butun ijodi davomida Eyzenşteyn klassik teatr anʼanalaridan voz keçişga intildi. Şu sababli filmi uçun u kinoxronikaga öxşaş tasvir uslubini tanladi. «Moddiyotçilik yondaşuvi şakl masalasiga» nomli maqolasida rejissyor «Strike»ni Dziga Vertovning «Kino-köz» hujjatli filmi bilan hatto taqqoslaydi. Ammo şu bilan birga, kartinada juda «teatrlaşgan» va hatto «sirkona» postanovka effektlari ham bor. Masalan, şpananing boçkalardan kutilmaganda çiqişi sahnasi ekssentrikaga töla.

Filmda asosiy qahramonlar va dramaturgik fabula yöq. Öşa vaqtda Eyzenşteyn «eski» teatrdan xalos bölişga intilib, individual personajlarga qarşi çiqdi va ularni massa bilan almaştirişni taklif qildi, şuningdek «syujetlar va ularning peripetiyalariga» qarşi edi, ularning örniga haqiqiy voqelikdan olingan materialni qöymoqçi böldi. Öşa paytda Proletkult ham şu qaraşlarni baham körardi. Ammo keyinçalik bu nazariya va «teatrga qarşi isyon» urinişlarining barçasi qoralandi.

Boşlanğiç titrlarda ssenariy Proletkult jamoasi tomonidan yaratilgani, film esa teatrning işçi guruhi tomonidan suratga olingani yozilgan, deyarli heç qanday aniq ism körsatilmagan. Bu «davr soliqi»ning öziga xos körinişi bölib, Vladimir Mayakovskiy özining «150 000 000» poemasini muallifligini körsatmasdan naşr etgani kabi. Filmning sönggi kadrlari esa quyidagi titrlardir: «Proletar, esingda tut!» Bu yozuvdan oldin namoyişni zöravonlik bilan bostiriş va işçilarni otiş sahnalari kelardi.

Eyzenşteyn özining birinçi yirik kinoasarida mavjud barça kinematografik usul va texnikalarni qöllaşga harakat qildi. Natijada kartina turli kinotexnik «attraksionlar» bilan tölib ketdi, bu esa lentaning asosiy mavzusiga — tarğibot asari sifatida — salbiy taʼsir körsatdi. Şu bilan birga, rejissyor tajriba orttirdi: u «teatr-sirk» elementlari kinematografiyaning «realistik tabiatiga» mos kelmasligini tuşundi.

Çiqqan paytida film matbuot va tomoşabinlar tomonidan turliça baholandi. Markaziy sovet naşrlari va kinematografçilarning bir qismi filmni kinematografiyadagi hodisa deb tan oldi. «Pravda» gazetasi uni «ekranimizdagi birinçi inqilobiy asar», «Izvestiya» gazetasi «sovet kinosanʼatining rivojidagi katta va qiziqarli ğalaba», «Kinogazeta» esa «sovet, rus va jahon kinematografiyasining ulkan voqeasi» deb atadi. Kamçiliklar orasida lentaning murakkab badiiy tili taʼkidlandi, aynan şu köpçilik tomoşabinlar tomonidan filmning qabul qilinmasligining asosiy sababi böldi.

1925-yilda Parijdagi jahon körgazmasida «Strike» filmi uçun Sergey Eyzenşteyn oltin medal oldi. Eyzenşteynning özi kinosanʼat taraqqiyoti nuqtai nazaridan «Strike»ni «Potyomkin» zirhli kreyseridan yuqori qöyardi, uni yangilikçiroq deb hisoblardi. Rejissyorga «Potyomkin»ning muvaffaqiyati nisbatan kam yangilikka boğliq tuyulardi.

Rejissyor Sergey Yutkeviç Eyzenşteynni badiiy kinematografiyaning öziga xos yangilikçisi deb hisoblagan va «yangi kino tilining elementlari»ni kiritgan deb taʼkidlagan. U «Strike»ning nafaqat sovet, balki jahon kinosi uçun ahamiyatini yuqori baholab, uni kinematografiya tarixidagi «buriliş nuqtasi» deb atagan. Viktor Şklovskiy «Strike» «ajoyib» kartina bölib, unda «aniq ajratilgan», «qiziqarli, hayratlanarli» lahzalar bor, deb yozgan.

Boris Mixin Eyzenşteyn sahnani «ajoyib darajada öziga xos, aniq va konkret köradi» va uning amalga oşirilişini öylangan holda töliq saqlaşga intiladi, deb yozgan. Uning sözlariga köra, avval rejissyorning kaprizi tuyulişi mumkin bölgan narsa aslida «badiiy vazifaga murosasiz erişiş» uçun «asosli qatʼiyat» bölib çiqardi. Lev Kuleşov «Strike» uni hayratga solganini, «şaqoğali jandarmalarni» fotogenik tarzda tasvirlaganini tan olgan. Şu paytgaça u fotogenik deb faqat «şahar yoki kovboy materialini» hisoblagan edi. Grigoriy Boltyanskiy kartinadagi operatorlik işini maqtagan. U «Strike»ni «Tissening operatorlik isteʼdodining birinçi yorqin namoyoni» deb atagan.

Zamonaviy mualliflardan Aleksey Kazakov («Afişa» jurnali) «Strike»ni «sof sheʼriyat» va undan keyin çiqqan «Potyomkin» zirhli kreyseridan «tirikroq manzara» deb atadi. Bunga sabab, tanqidçining fikriça, lentaning «tugallanmagan va aniq bölmagan çiziqlari» edi. Empire jurnalining tanqidçisi bu Eyzenşteynning «ehtimol, eng yaxşi kartinasi» ekanini hisobladi. Şarhlovçi filmning ayrim lahzalarining komediyaviyligini qayd etdi. Unga rejissyor «kapitalistik razillarni» «multfilmça-grotesk» tarzda tomoşabinga körsatgandek tuyuldi. «Strike» rejissyor Aleksandr Sokurovning ham sevimli filmlaridan biri bölib, u «Yolğiz inson ovozi» (1987) filmini suratga olgan va bu filmga Eyzenşteynning kinodebyuti sezilarli taʼsir körsatgan. Time Out jurnalining tanqidçisi Jeff Endryuning fikriça, film «oddiy tarğibotdan ança uzoqqa çiqadi». Şarhlovçi Eyzenşteynning kino usullarini «murakkab va ğayrioddiy» deb topdi, asosiy qahramonlarning yöqligi esa, uning bahosiça, filmga «epik kuç» berdi. Chicago Reader haftalik naşrining tanqidçisi esa filmni rejissyor uçun, kinoişlab çiqariş böyiça oldindan tayyorgarlik va öşa paytdagi zamonaviy uskunalarsiz, «ulkan yutuq» deb atadi.

2008-yilda «Strike» rus jurnali Empire tomonidan 50 nafar kinotanqidçi va kinojurnalist fikriga asoslanib tuzilgan «Eng yaxşi 100 rus filmi» röyxatida 26-örinni egalladi.