Swayamvaram

Madhu — Vişwam

Şarada — Sita

Adoor Bhavani — Janaki

K. P. A. C. Lalitha — Kalyani, fohişa

Thikkurissy Sukumaran Nair — kollej direktori

P. K. Venukuttan Nair — Vasu, mayda kontrabandaçi

Vaikom Çandrasekharan Nair — muharrir

Karamana Janardanan Nair — Tommaçan

Bharat Gopy — işdan böşatilgan xodim

Nom qadimgi hind odatiga işora qiladi: nikoh yoşiga yetgan qiz sovçilar röyxatidan öziga er tanlaydi. Şuningdek, bu Mohandas Karamçand Gandhining şaxsning öz tanlovini qiliş huquqi haqidagi eʼtiqodini tasdiqlaş edi. Filmning xalqaro prokatdagi ingliz tilidagi nomi asosan «Oneʼs Own Choice» bölgan, ammo Moskva xalqaro kinofestivalida u «On Own Will» nomi ostida namoyiş etilgan. Malayalam nomining boşqa tarjimalari ham işlatilgan, masalan: «By Choice», «Her Own Choice», «Marriage by Choice», «Betrothal by Choice», «The Betrothal» va «The Selection».

Pune şahridagi Hindiston kino va televideniye institutida öqiyotganda Gopalakrişnan jahon kinosidagi yangi tölqin harakati taʼsiriga tuşdi va 1965-yilda sinfdoşlari bilan Keralada «Çitralekha Film Cooperative» deb nomlangan kino jamiyatini taşkil etdi. Gopalakrişnan dastlab Film Finance Corporationʼga (hozirgi National Film Development Corporation of India yoki NFDC) romantik ssenariy «Kamuki»ni taqdim etgan, ammo ular uni moliyalaştirişdan boş tortgan. Keyinroq u «Swayamvaram» ssenariysini topşirdi. Film Finance Corporation uni qabul qilib, ₹150,000 (US$1,600) miqdorida qarzga ruxsat berdi. Biroq Gopalakrişnan Hindiston kino va televideniye institutini tugatgandan keyin filmni işga tuşiriş uçun yetti yil kutişiga töğri keldi. Gopalakrişnan ssenariyni K. P. Kumaran bilan birga yozgan. Filmni Keraladagi film işlab çiqariş uçun birinçi kooperativ jamiyat bölgan Çitralekha Film Co-operative işlab çiqargan, «Swayamvaram» esa ularning birinçi badiiy filmi bölgan. Filmning umumiy byudjeti ₹250,000 (US$2,600) bölgan. Gopalakrişnan buning uçun özining hujjatli filmlaridan yiğilgan mablağdan foydalangan. Dastlab filmning prodyuseri bölgan Çitralekha Film Co-operative uni tarqatişda qiyinçiliklarga duç kelgan, şuning uçun ular buni özlari amalga oşirişga qaror qilişgan.

Ritvik Ghatakning 1965-yilgi «Subarnarekha» filmi Gopalakrişnanga taʼsir körsatgan. Bengal tilidagi bu film Hindiston bölinişidan keyingi davrni yoritadi va qoçoq brahman Işvar haqida hikoya qiladi. U singlisi Sitani va qoçoqlar lagerida past kastali ayoldan tuğilgan Abhiramni tarbiyalaydi. Ikkisi sevişib qolganda, u bu munosabatni rad etadi. Abhiram va Sita Kalkuttaga qoçib ketişadi. Yillar ötgaç, Işvar Kalkuttada içkilikbozlik qilib yurganida, fohişaxonaga boradi. U yerda Sita uni tanib qoladi va öz joniga qasd qiladi. Gopalakrişnan şaharga qoçib ketgan bu juftlik bilan nima bölganini öylab, öz hikoyasini rivojlantirgan.

Gopalakrişnan ikkala boş rol uçun ham yangi yuzlarni istagan va prosmotr uçun turli kollej hamda universitet rahbarlariga xatlar yuborgan. Ammo u heç qayerdan javob olmagan. Ayol boş rol uçun Gopalakrişnan öz davrining eng muvaffaqiyatli aktrisalaridan biri Şaradaga murojaat qilgan. U öşa paytda tijorat filmlarida suratga tuşayotgan edi. Gopalakrişnan uni «Swayamvaram»da rol öynaşga taklif qilganida, Şarada dastlab badiiy filmga özini bağişlaşdan tortinadi, ammo Gopalakrişnan unga butun syujetni Çennaydagi Prasad Studiosʼda sözlab bergaç, rozi böladi. Filmning erkak boş roli Madhu Gopalakrişnanning eski dösti bölgan va uning filmlaridan birida rol öynaşni istagan. Gopalakrişnan Hindiston kino va televideniye institutidan qaytganda, Madhu allaqaçon malayalam kinosida yulduz bölib ulgurgan edi. Şunda Gopalakrişnan uni Şarada qarşisiga qöyişga qaror qildi. Gopalakrişnan va «Swayamvaram» bilan işlaş tajribasi haqida gapirib, Madhu intervyusida şunday esladi: «[...] Gopalakrişnan «Swayamvaram» syujetini sözlab berganida, men bu film boşqaça bölişini bildim». Yillar ötib u yana şunday deb qöşgan: «Baʼzan Prem Nazir Adoorning «Swayamvaram»ida rol öynaganida edi, deb orzu qilardim. U Bharat mukofotini olişi mumkin edi. Ammo öşa kunlarda u juda band edi».

Malayalam aktyori va rejissyori Thikkurissy Sukumaran Nair kollej direktori roliga tasdiqlangan. Keyinçalik Malayalam kinosining yirik aktyoriga aylangan Bharat Gopy «Swayamvaram»da debyut qilgan, işdan böşatilgan zavod xodimi rolini ijro etgan va bu rolda uni Madhu almaştirgan. Gopy «Swayamvaram»dan oldin ham taniqli teatr aktyori bölgan. Keyinçalik u Gopalakrişnanning ikkinçi badiiy filmi «Kodiyettam»da boş rolni ijro etgan. Bu rol unga Hindiston kinosining eng yaxşi aktyorlaridan biri sifatidagi şuhrat keltirgan hamda «Bharat Gopy» yoki «Kodiyettam Gopy» nomining kelib çiqişiga sabab bölgan. U bu rol uçun 1977-yilgi 25-Milliy kino mukofotlarida öşa paytda «Bharat mukofoti» deb atalgan eng yaxşi erkak rol mukofotini olgan.

Gopalakrişnanning köplab filmlarida keyinçalik muhim obrazlarni yaratgan K. P. A. C. Lalitha «Swayamvaram»da fohişa rolida kiçik rol öynagan. Taniqli malayalam yozuvçisi va jurnalisti Vaikom Çandrasekharan Nair filmda gazeta muharririni öynagan. Gopalakrişnan uning ijrosini maqtagan va ekranda özini özi sifatida namoyon etiş qiyinçiliklarini taʼkidlagan.

Moliyaviy qiyinçiliklar tufayli Gopalakrişnanga filmni tugatiş uçun bir yarim yildan köproq vaqt kerak böldi. «Swayamvaram» sinxron ovozdan foydalangan va oçiq havodagi lokatsiyalarda suratga olingan ilk malayalam filmlaridan biri bölgan. Bunda Gopalakrişnan özining Nagra audio yoziş qurilmasidan foydalangan. Film ikki bosqiçda suratga olingan. Boş aktrisa Şaradaning jadvali bilan töqnaşuvlar tufayli u keçikkan. U öşa paytda bir neçta filmlarda işlayotgan edi, şuning uçun Gopalakrişnan suratga oliş jadvalini uning qulayligiga moslaştirişga majbur bölgan. Boş aktyor Madhu intervyuda Gopalakrişnan öz personajlari va ularning xatti-harakatlari haqida aniq tasavvurga ega bölganini aytgan. Gopalakrişnan suratga olişdan oldin ham öz guruhi bilan suratga oliş haqida muhokama qilib turgan.

Film Gopalakrişnan va operator Mankada Ravi Varma örtasidagi hamkorlikning boşlanişi böldi. Gopalakrişnan Varmaning uning ikkinçi filmi «Olavum Theeravum» (1970)dagi operatorlik işini körgan edi. «Swayamvaram»ni işlaşga qaror qilganida, u ssenariyni Varmaga olib borgan. Dastlab rozi bölmagan Varma, ssenariyning «keng» va «juda yaxşi yozilgani» tufayli filmda işlaşga kelişgan. Aytiş joizki, Varma öttiz yildan ortiq davom etgan faoliyati davomida yagona Milliy kino mukofotini — eng yaxşi operatorlik uçun mukofotni aynan «Swayamvaram» uçun olgan. Filmda qöşiqlar yöq, faqat M. B. Sreenivasanning asl musiqasi bor. Filmning montaji Ramesan tomonidan bajarilgan, S. S. Nair va Devadathan esa birgalikda prodakşn dizaynini yaratgan. Ovoz miksini P. Devadas amalga oşirgan. Filmning umumiy byudjeti ₹250,000 (US$2,600) bölgan, şundan Film Finance Corporation ₹150,000 ni qarz sifatida bergan.

Nirad Mohapatra «Cinema in India» kitobida şunday yozgan: «Adoor — Keralaning kiçik şaharlardagi örta sinf muhitidan kelgan rejissyor — özining birinçi filmi «Swayamvaram»ni örta sinfning axloqiy inqirozi haqida suratga oldi. Bu hikoya bir-birini çuqur sevadigan, turmuş qurmagan yoş juftlik haqida bölib, ular birgalikda yaşaş uçun kiçik şaharga qoçib ketişadi, anʼanaviy meʼyorlarga qarşi çiqişadi va hayotning şafqatsiz haqiqatlariga duç kelişadi, bu esa ularning orzusini dahşatga aylantiradi. Ideal va haqiqat örtasidagi kuraş, sevgi va sevgan insonni yöqotiş qörquvi, kundalik ehtiyojlar bosimi natijasida vujudga kelgan vijdon inqirozi — bularning barçasi insonning ahvolini, insonning maʼnaviy tanazzulini namoyon etadi. Bu mavzu uning keyingi filmlarida ham takrorlanadi. «Swayamvaram» tanlov degani, ammo bu holatda tanlov şayton bilan çuqur dengiz örtasidagi tanlovdir — bu örta sinfning ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatiga qaratilgan dahşatli tanqiddir». Intervyusida Gopalakrişnan şunday degan: «Swayamvaram — bu xayoldan haqiqatga sayohat. Bu örta sinfning axloqiy inqirozining tipik holatidir».

Baʼzi tanqidçilar uning Ritvik Ghatakning «Subarnarekha» (1965) filmiga öxşaşligiga eʼtibor qaratgan. Gopalakrişnan Ghatak va Satyajit Rayning taʼsiri borligini tan olgan, ammo «Swayamvaram» «Subarnarekha»dan farqli ravişda köproq sayohatga bağişlangani uçun uning yondaşuvi boşqaça ekanini aytgan. Intervyusida Gopalakrişnan şunday degan: «Swayamvaram — bu xayoldan haqiqatga sayohat. Bu örta sinfning axloqiy inqirozining tipik holatidir». «Soviet Culture» şarhlovçisi şunday yozgan: «Adoor Gopalakrişnan rejissyorligidagi «Swayamvaram» filmi Hindistondagi maʼlumotli işsizlarning ahvolini barça qattiqligi bilan körsatadi. Film yoş juftlikning sinovlari va qiyinçiliklari, ularning jamiyatda öz örnini topişga bölgan qatʼiy harakatlari haqida hikoya qiladi. Qahramon — idealist va halol insondir. Oxirida hayotning oğirliklari uning jonini oladi. Hindistondan kelgan bu tanlov filmi oddiy odam hayotining haqiqiy aksidir».

Suranjan Ganguly «The Films of Adoor Gopalakrişnan» kitobida şunday yozgan: «Bu janubiy kinodagi, ayniqsa Keraladagi qöpol, melodramatik va qolipli filmlarga qarşi çaqiriq edi. U innovatsion vizual va eşitiş effektlariga töla edi hamda kinoni kino sifatida tahlil qilişga intiluvçi murakkab naratsiya — hujjatli, badiiy va fantaziya aralaşmasiga ega edi. U şuningdek, metafora va simvolga tayangan taʼsirçan poetik realizmni qöllagan bölib, bu janubiy kino tarixida misli körilmagan edi. «Swayamvaram», «Elippathayam» (1981) va «Vidheyan» (1994) kabi, uyga, özlikka va öziga xoslikka bölgan izlaniş asosiy masalaga aylanadigan, köçiş va omon qoliş (jismoniy va axloqiy) siyosatiga eʼtibor qaratadi».

Filmning oldindan körsatuvlari turli joylarda ötkazilib, tanqidçilar va tomoşabinlar tomonidan yaxşi qabul qilingan. Taniqli yozuvçi M. Govindan öz jurnali «Sameekşa»da filmga muqova maqolasini yozgan va Çennayda (öşa paytda Madras deb atalgan) film böyiça seminar taşkil etgan. Unda turli ziyolilar va yozuvçilar, jumladan, taniqli kino mutaxassislari P. Bhaskaran va rejissyor Balu Mahendra iştirok etgan.

«The Guardian» şarhlovçisi şunday yozgan: «Gopalakrişnan qişloq jamiyatining haqiqatini oçib berdi, bu haqiqat şu paytgaça tijorat kinosining yaltiroq pardasi ostida yaşirin qolgan edi». «The Times»dan Dilys Powel şunday yozgan: «Mavzu insoniy va ijtimoiy. Adoor Gopalakrişnanning «Swayamvaram» filmida Şarada ismli aktrisaning taʼsirçan ijrosi bor: u qoçib ketgan, nihoyat konvensiyaga qarşi kuraşi kambağallik va umidsizlikka olib kelgan nurli qizni öynaydi. Bu yerda ehtiroslilikning öziga xos vazmin turi seziladi». «The Observer»dan George Melly şunday yozgan: «Adoor Gopalakrişnan rejissyorligidagi «Swayamvaram» — birga yaşaşga qaror qilib, halokatga uçragan yoş juftlik haqidagi hikoya. Juda gözal suratga olingan». «TimeOut»dan Verina Glaessner şunday yozgan: «Film turmuş qurmagan va oilaning odatiy qöllab-quvvatlaşisiz yaşayotgan er-xotinning birgalikdagi hayotini tasvirlaşga qaratilgan. Rejissyor filmning eʼtiborini ularning ish topişga urinişlari orqali öz vaziyatlariga qarab kengaytirişga harakat qiladi: u savdo sotuvçisi sifatida, u esa avval öqituvçi, keyin yoğoçsozlik korxonasida kotib sifatida. Ammo u buni haddan taşqari bosimsiz qiladi». «Pravda» şarhlovçisi şunday yozgan: «Keralada Adoor Gopalakrişnan suratga olgan «Swayamvaram» alohida eʼtiborga loyiq, çunki u Bombay studiyalarining odatiy qöşiq va raqs tomoşalaridan juda uzoq turadigan film. Filmning asosiy eʼtibori oddiy odamning kundalik hayotiga qaratilgan. Murakkab va muammolarga töla jamiyatning yurak urişi Sita va Vişvamning fojiali hikoyasida eşitiladi va his etiladi».

«The Indian Express» şarhlovçisi şunday yozgan: «Adoor Gopalakrişnanning «Swayamvaram» filmi qoçib ketgan juftlikning kun keçiriş uçun qilgan sinovlari va qiyinçiliklari haqida ajoyib tadqiqotdir. Tabiiyki, filmda hujjatli kino izlari sezilib turadi. Qora-oq suratga oliş aʼlo darajada, musiqa ham şunday». «Filmfare» şunday yozgan: ««Swayamvaram»da Adoor Gopalakrişnan şunday nodir yutuqqa erişadiki, tasvirlarga şunçalik taʼsirçanlik beradiki, oğzaki söz tili deyarli tösiq bölib qolmaydi». «Hindustan Times» tanqidçisi uni «Çexovça film» deb atagan va şunday yozgan: «Hayotning kiçik tafsilotlari ehtiyotkorlik bilan örganilgan, bilintirmasdan va maʼnoli tarzda aks ettirilgan». «The Economic Times» tanqidçisi şunday yozgan: «Adoor Gopalakrişnan (ham ssenariyni yozgan, ham filmni rejissyorlik qilgan) körsatgan Kerala Keralaga odatda boğlanadigan tasviriy klişelardan şafqatsiz ravişda xoli. Hind kontekstida ajoyib bölgan filmning yana bir sifati — hazilni işlatişdir. «Swayamvaram»dagi hazil butunlay tabiiy». «Link» şunday yozgan: «Urğu faqat tasvirlarga qaratilgan. Bu tasvirlarga kamdan-kam hollarda ortiqça sözlar aralaşadi. Sözlarning ayni tejamkorligi oddiy voqealarning tasvirlanişini dramatik qiladi».

Şarhlarning köpçiligi ijobiy bölsa-da, baʼzi kino mutaxassislari filmni tanqid qilgan. Amareş Datta «The Encyclopaedia of Indian Literature» kitobida filmni «neorealistik uslubga ergaşgani» va «yangi jihatlarsiz eski sevgi hikoyasini körsatgani» uçun tanqid qilgan. Şoir va jurnalist C. P. Surendran maqolalaridan birida filmni «bezovta qiluvçi» deb atagan va Gopalakrişnan hamda uning filmlarini tanqid qilgan. Rejissyor va Gopalakrişnan filmlarining taniqli muxlisi Şyam Benegal ham «Swayamvaram»dan unçalik mamnun emasligini aytgan.

Film tanqidçilardan keng eʼtirof olganiga qaramay, u Keralada asosan eʼtiborsiz qoldirilgan. Gopalakrişnan buni «şaxsiy adovatdan köra köproq befarqlik masalasi» deb atagan. Biroq Moorkoth Kunhappa va T. M. P. Nedungadi kabi taniqli tanqidçilar filmni maqtagan, Nedungadi esa «Swayamvaram» tugadi, malayalam kinosida endi nima böladi?» sarlavhali javob maqola yozgan.

Filmning dastlabki prokat natijalari sust bölgan. Gopalakrişnanga aytişganki: «Agar unda qöşiqlar bölganida, yaxşi ötardi». Milliy kino mukofotlari eʼlon qilinganidan keyin film qayta prokatga çiqarilgan va bu safar yaxşiroq qabul qilingan. Bu esa Gopalakrişnanga filmning asosiy prodyuseri bölgan FFCga qarzni qaytarişga yordam bergan. Film 1973-yilda 8-Moskva xalqaro kinofestivalining tanlov dasturida iştirok etgan.

«Swayamvaram» malayalam kinosida yangi tölqin harakatiga asos solgan. Filmda raqs raqamlari, komediya yoki melodramatik sahnalar bölmagan, bu esa öşa davr filmlarining «odatiy tarkibiy qismlari» edi. Ammo film tomoşabinlarga kino taqdimotining hali nomaʼlum bölgan usullarini taqdim etgan: kinodan faqat «hikoya aytiş» uçun foydalanilmagan. Film asosan hikoyaga emas, balki kinoga eʼtibor qaratgani uçun, bu malayalam kinosi uçun muqarrar rivojlaniş edi. Film tomoşabinlarni özi keltirib çiqargan, özi uçun esa filmning özidan ham muhimroq bölgan yangi kino sanʼatiga ham taniştirgan. Aytilişiça, film malayalam filmlarini uçta toifaga bölgan: «murosasiz badiiy filmlar», tijorat muvaffaqiyatiga intilgan, ammo badiiy sifatlarni maʼlum darajada saqlab qolişga harakat qilgan «murosali filmlar» va faqat kassa muvaffaqiyatiga intilgan «tijorat filmlari». Kino tanqidçisi Kozhikodan «Swayamvaram»ni barça davrlardagi eng yaxşi 10 ta malayalam filmi röyxatiga kiritgan.

«Swayamvaram» orqali Gopalakrişnan ovozni leytmotiv (takrorlanuvçi musiqiy mavzu) sifatida işlatgan birinçi hind rejissyoriga aylangan. Film hind tomoşabinlariga yangi tajriba taqdim etgan, çunki unda tabiiy tovuşlar köp işlatilgan va minimalistik fon musiqasi qöllangan.

Taniqli tanqidçi va rejissyor Vijayakrişnan Devadasning ovoz miksi filmning asosiy jozibalaridan biri bölganini taʼkidlagan. Fon musiqasidan taşqari tabiiy tovuşlardan keng foydalaniş malayalam kinosi uçun yangi edi. Aktyorlarning ijrosi ham tanqidçilar tomonidan maqtalgan. Bharat Gopy kam ekran vaqtiga qaramay katta eʼtibor qozongan. Madhu Ramu Kariatning Milliy mukofot sovrindori «Çemmeen» (1965) kabi bir qança filmlarda rol öynagan bölsa-da, «Swayamvaram» uning karerasida buriliş nuqtasi bölgan.

Hindistonning Milliy kino arxivi filmni raqamli tarzda tiklagan. Tiklangan versiya ingliz tilidagi yaxşilangan subtitrlar bilan 2012-yil noyabrida Hindiston xalqaro kinofestivalida namoyiş etilgan. Şuningdek, Viskonsin–Milvoki universiteti Gopalakrişnanning barça badiiy filmlarini, jumladan «Swayamvaram»ni tiklaş va saqlaş uçun sotib olgan.

1973 Moskva xalqaro kinofestivali (Rossiya)

Adoor Gopalakrişnan — nominatsiya

1973 Milliy kino mukofotlari (Hindiston)

Eng yaxşi badiiy film uçun Milliy kino mukofoti

Eng yaxşi rejissyor uçun Milliy kino mukofoti: Adoor Gopalakrişnan

Eng yaxşi aktrisa uçun Milliy kino mukofoti: Şarada

Eng yaxşi operatorlik uçun Milliy kino mukofoti: Mankada Ravi Varma

1973 Kerala davlat kino mukofotlari (Hindiston)

Eng yaxşi operatorlik (qora-oq) uçun Kerala davlat kino mukofoti: Mankada Ravi Varma

Eng yaxşi badiiy bezak uçun Kerala davlat kino mukofoti: Devadathan