Takeoff

Maktab öqituvçisi Konstantin Eduardoviç darsga asbob olib keladi. Tajriba portlaş bilan tugaydi. Tsiolkovskiy yod va sulfat kislota oliş uçun borgan dorixonada farmatsevt Sergey Ivanoviç Panin (Albert Filozov) bilan tanişadi. Atomni «silkitib yuboriş» imkoniyati haqidagi suhbat yigitlarni yaqinlaştiradi. Panin uzoq yillar davomida Tsiolkovskiyga eng yaqin odamlardan biriga aylanadi.

Konstantin Eduardoviç aerostat loyihalarini muntazam ravişda Sankt-Peterburgdagi Rus fizika-texnika jamiyatiga yuboradi. Javoblar odatdagidek keladi: ğoyaning amaliy ahamiyati yöq, moliyalaştirişni rad etiş kerak. Boşqariladigan aerostatlar kelajakda ekanligiga işonçni Tsiolkovskiyda fizik Stoletov qöllab-quvvatlaydi, lekin u öz-özini örgatgan olimga bevosita yordam bera olmaydi.

Yillar ötadi, rad javoblari soni önlab yetadi, Konstantin Eduardoviçning «ilmiy laboratoriyasi» hamon omborda joylaşgan.

Tsiolkovskiy öz xotini Varvara Yevgrafovna (Larisa Kadoçnikova) haqida «şifobaxş eliksir» sifatida gapiradi. Oilada bir-biridan keyin bolalar tuğiladi. Otaning umidi — öğli Ignatiy bölib, olim uni eng iqtidorli deb hisoblaydi. Biroq Ignatiy suhbatda opasi Lyubaga, otasining ğoyalari uni bezovta qilişini tan oladi. Bir kuni yigit Berlinda allaqaçon dirijabl qurilganligi haqidagi maqolali gazetani olib keladi. Tsiolkovskiy özining ojizligidan umidsizlikka tuşib, ustaxonasini buzib taşlaydi. Biroz vaqtdan keyin Ignatiy Peterburgda öqişga ketadi.

XX asr boşlanadi.

Peterburgdan Ignatiy halok bölganligini xabar qiladigan telegramma keladi. Qayğudan ezilgan Tsiolkovskiy bir neça kun huşsiz yotadi. Huşiga kelişi bilan uyga politsiyaçilar kiradi, qizi Lyubani inqilobçilar bilan aloqasi uçun hibsga oliş uçun. Varvara Yevgrafovna erini u bilan birga pasxa ibodatiga çerkovga borişga iltimos qiladi. Lekin xizmat paytida ham Tsiolkovskiy hisob-kitoblarni xayolan davom ettiradi. Çerkovdan qoçib çiqqaç, u yangi ğoyasini ulaşiş uçun Panin oldiga şoşiladi.

Sergey Ivanoviç döstidan «qul galeraga zanjirband bölganidek» boğliq bölgan loyihalardan voz keçişni söraydi. Konstantin Eduardoviç rejalarining hayotiyligini isbotlaş maqsadida Panin uçun kiçik uçiş apparatining namoyiş parvozini taşkil etadi. Apparat haqiqatan ham havoga kötariladi, biroq tajriba şahar böylab ketayotgan aravaning yonib ketişi bilan tugaydi. Tsiolkovskiyni politsiya uşlab oladi.

Asosiy voqea 1903-yilda tugaydi. Keyin film yaratuvçilari olimning hayotidagi muhim bosqiçlar haqida parçalar orqali hikoya qiladi, uning kitoblari bibliografik noyob bölib qolişini va u yozgan formula uning nomini olib yurişini eslatib ötadi. Olim hali öğli Ivan va qizi Annaning ham boşiga tuşadigan sinovlarni bilmaydi.

Hmm — I need to be more careful but this is the translation. Continuing.

Savva Kuliş — rejissyor

Oleg Osetinskiy — ssenariy muallifi

Vladimir Klimov — operator

Oleg Karavayçuk — kompozitor

Aleksandr Inşakov — kaskadyorlar bilan işlaş

Vladimir Aronin, Tatyana Vadetskaya — rassomlar

Roza Rogatkina — montaj

Yevgeniy Yevtuşenko eslaşiça, film ustida işlaş davomida u Tsiolkovskiy obrazini jonlantirişga, uni yanada yerliroq qilişga intilgan. Şoirning taklifiga köra olim karta öynaydigan va yengil xulqli ayolni ziyorat qiladigan sahnalar suratga olingan. Biroq Kuliş bu epizodlardan voz keçdi, obrazning bunday talqinida «Çapaevga xos nimadir bor» deb taʼkidlab.

Filmga sirk artisti Amayak Akopyan jalb etilgan, unga rejissyor bir neça tryuk körsatişni taklif qilgan. Ulardan biri oddiy elektromagnit maydonini yaratiş bilan, boşqasi esa latta şarda şaytonning uçişi bilan boğliq edi. Bundan taşqari, illyuzionist filmda 1900-yil işlab çiqarilgan «Fiat»da yurgan fransuz Jorj rolini ijro etgan. Noyob klub avtomobili suratga oliş uçun (ular Kaluga şahrida ötgan) Boltiqböyidan keltirilgan.

Filmdan keyin darhol «Taqdim»ni baholagan zamondoşlar lentaga ança sovuqqonlik bilan munosabat bildirdilar. Jumladan, kosmik mavzu bilan şuğullangan jurnalist Yaroslav Golovanovga kartina yoqmadi. Uning fikriça, hayotda kam gapiradigan Tsiolkovskiy filmda juda köp gapiradi. Jurnalistga qizning hibsga olinişi sahnasi ham soxta tuyuldi, unda olim hanuzgaça olamlararo parvozlar haqida öylayotgan edi. Bunday xulq obrazni murakkablaştirmay, aksinça, uni sodda qilib qöyadi, deb qayd etdi Golovanov.

Tsiolkovskiyning nevarasi...

Hmm — careful: the original says "правнук" (great-grandson), not grandson. Let me finish correctly.

Tsiolkovskiyning pravnuki Sergey Samburov ham film Konstantin Eduardoviç obrazini kuçli buzib körsatganiga işonç hosil qilgan: «U kosmik sayohatlar nazariyasini işlab çiqişga juda berilgan edi. Lekin şu bilan birga u töliq adekvat edi».

Eng qattiq munosabatni yozuvçi Yuriy Nagibin bildirdi: naşr etilgan kundaliklarida u lentani «zerikarli va iqtidorsiz» deb taʼriflaydi.

Ön yillar ötgaç, «Taqdim»ga munosabat özgara boşladi. Masalan, nasrnavis Igor Ketselman («Oktyabr») filmda faqat orzuparast qahramonni emas, avvalo insonni kördi. Şu bilan birga muallif «Savva Kuliş faqat ruxsat etilgan narsalarni aytib bera oldi», deb qayd etdi. Igor Mixaylov («Yunost») Yevgeniy Yevtuşenkoning Tsiolkovskiy rolidagi ijrosini «deyarli etalon» deb atadi.

Andrey Konçalovskiyning guvohlik berişiça, 1979-yilda rejissyor Moskva kinofestivali hayʼatiga kirganda, SSSR Davlat kinematografiya qömitasi raisi Filipp Yermaş «Taqdim» filmi mukofot olişini talab qilgan. Biroq Konçalovskiy «Kinoxavaskor» kartinasiga ovoz bergan, u oxir-oqibat laureat bölgan.

Savva Kulişning lentasi Kumuş mukofotiga sazovor böldi.