«Jasur ritsar Ayvengo haqida ballada» — 1982-yilda rejissyor Sergey Tarasov tomonidan suratga olingan sovet badiiy filmi. U şotlandiyalik yozuvçi Valter Skottning «Ayvengo» romani asosida yaratilgan.
Film rejissyor Sergey Tarasovning örta asr Angliyasi haqidagi filmlar turkumini davom ettiradi, bu turkum «Robin Gudning öqlari» bilan boşlangan. Boris Xmelnitskiy ijro etgan Robin Gud va uning olijanob qaroqçilar guruhi bu filmga özgarişsiz ikkinçi darajali personajlar sifatida köçgan.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Boris Khmelnitsky, Tamara Akulova, Leonid Kulagin
3Syujet
XII asr, Angliya. Keçki gulxan atrofida saksoniyalik feodal Sedrik Rotervudlik öz hamrohlari va qarindoşi…
XII asr, Angliya. Keçki gulxan atrofida saksoniyalik feodal Sedrik Rotervudlik öz hamrohlari va qarindoşi lady Rovena bilan ötirganda, ibodatxona ritsar-komandori Bryan de Buagilber yetib keladi. Sedrik unga gulxan yonida joy beradi, şuningdek, Muqaddas Yerdan qaytgan va yaqinlaşgan ziyoratçiga ham joy beradi. Suhbat davomida Sedrik va Buagilber ikkovlari ham Aşbidagi turnirga borayotgani maʼlum böladi. Buagilber özining salib yurişidagi iştirokini hikoya qiladi va tamplierlar salib yurişçilari qöşinida eng kuçli bölganini maqtanadi. Ziyoratçi bunga eʼtiroz bildirib, turnirda tamplierlarni yengib çiqqan uç ritsar haqida gapirib beradi. Ziyoratçi ikkitasining ismini aytadi, uçinçisining ismini esa eslay olmasligini aytadi. Şunda Buagilber öşa ritsar uni özini yengganini tan oladi; ritsarning ismi Ayvengo bölib, u ayni paytda Sedrikning öğli ekan. Buagilber keyingi safar imkoni tuğilganda Ayvengoni albatta yengişini bildiradi.
Aşbidagi ritsarlik turniri şahzoda Jon va turnirning uç taşabbuskor ritsari tomonidan uyuştiriladi. Yuzi qalqon bilan yaşiringan bir ritsar turnir taşabbuskorlaridan biri — Bryan de Buagilberni ötkir qurol bilan duelga çaqiradi va uni yengadi, ammo taşkilotçilarning talabiga köra raqibini öldirmaydi. Nomaʼlum ritsar Angliya qiroli Richard Şerli yuraklining skvayeri Ayvengo bölib çiqadi; u salib yurişidan qaytgan edi. Şuningdek, unda oldingi ziyoratçini ham taniş mumkin. Biroq Sedrik öğlidan mutlaqo xursand emas, çunki uni qirolning asirga olinişida aybdor deb hisoblaydi. Angliyada esa past Buagilberning fitnalari natijasida hamma Ayvengoni xoin deb biladi. Şunga qaramay, Ayvengo yaralanganini bilgaç, surgun qilingan ritsarning sevgilisi lady Rovenaning iltimosi bilan Sedrik Ayvengoni özi bilan olib ketadi.
Turnirdan qaytayotganda Sedrikning aravasi (özi, odamlari, Sedrikning jiyani lady Rovena va turnirda yaralangan Ayvengo) pistirmaga tuşib qoladi. Ularni Bryan de Buagilberning qaroqçi qiyofasiga kirgan odamlari asir oladi. Asirlarni normandiyalik baron Reginald Fron de Befning Torkilston qalʼasiga olib borişadi. Reginald turnir taşabbuskorlarining ikkinçisi edi. Biroq aravadagi odamlardan biri — Sedrikning masxarabozi Vamba sezdirmasdan qoçib qutuladi. U ozod bölib, köp ötmay örmonda Robin Gud odamlari bilan uçraşadi. Robin Gudni masxaraboz darhol taniydi, çunki u Nottingem şerifi ser Ralfning qatl etilişini körgan edi. Robin Gud masxarabozning asirlar olinişi haqidagi hikoyasini tinglab, asirlarni ozod qiliş uçun olijanob ish qilişga qaror qiladi.
Robin Gud rohib Tukning kulbasiga keladi. Bu paytda kulbada özini Qora ritsar deb ataydigan bir kişi mehmon bölib turgan edi. Robin Gud rohib va notaniş kişini Bryan de Buagilber qölidan asirlarni ozod qiliş işiga qöşilişga taklif qiladi. Ular ikkilanmasdan rozi bölişadi.
Bu vaqtda qalʼada asirlarga heç qanday mehr körsatilmaydi. Sedrikka katta miqdorda fidya tölaş taklif qilinadi, ammo faqat öz ozodligi uçun: lady Rovena qolişi kerak, Bryan de Buagilber uni zabt etişga qaror qilgan. Sedrik rad etadi. Fron de Befning buyruği bilan uni tagida olov yondirilgan temir panjara ustida qiynaşadi. Ayvengo qoronği yertölaga qamaladi, u yerda uning kamerasidagi yagona yoruğlik manbai bölgan maşʼal tez orada öçişi kerak. Rovenani xonaga olib kirişadi; köp ötmay u yerga Bryan de Buagilber kirib, özining mayin sözlari bilan uning yuragiga yöl topişga harakat qila boşlaydi. Ammo Rovena unga nafrat bilan qaraydi, çunki u ritsarlar va öz ordeni eʼtiqod qilgan hamma narsaga xiyonat qilgan. Rovena, agar u yaqinlaşsa, derazadan özini taşlab yuboradi, deb tahdid qiladi.
Qalʼaga hujum boşlanadi. Qora ritsar duelda Reginald Fron de Befni ölimga olib keladigan darajada yaralaydi. Asir Ulrika — qalʼaning sobiq egasi Torkil Volfgangerning qizi — ölayotgan Reginald bilan suhbatda, uning va uning avlodining unga va uning oilasiga qarşi sodir etgan jinoyatlari uçun hisob söraydi; şundan keyin baron u yoqib yuborgan minoraning olovida halok böladi. Köp ötmay qalʼa hujumçilar bilan töladi. Bryan de Buagilber Rovenaning oldiga ikkinçi marta kirib, ular qalʼadan faqat birga çiqişini aytadi. Şu paytda xonaga yertöladan qoçib çiqqan Ayvengo kiradi. Ayvengo bilan Bryan de Buagilber örtasida duel bölib, natijada ikkinçisi yengiladi. Ayvengo otasini ham qutqaradi; u vaqtga kelib qattiq kuygan edi.
Yiqilgan qalʼa yonidagi maydonda Qora ritsar hamma yiğiladi va özi kim ekanini oçib beradi. Bu haqiqatan ham qirol Richard Şerli yuraklining özi ekan; u Angliyaga yaşirinça qaytgan edi. Bryan de Buagilberdan taşqari hamma qirol oldida tiz çökadi (tamplierlar faqat Xudoning xizmatkorlari bölgani uçun hukmdorlar oldida tiz çökmaydi). Richard hamma oldida Ayvengoni xiyonatda ayblaydi. Ammo Ayvengo qirolga özining xoin emasligini isbotlaydi: uni iftiro qilişgan, iftiro qilgan esa aynan Bryan de Buagilber ekan. Buagilber buni qirol oldida tasdiqlaydi. Richard Bryan de Buagilberni öldirmaydi, balki uni şu zahoti Angliyani tark etiş şarti bilan qöyib yuboradi, çunki «şer çirigan göştni yemaydi». Richard Robin Gudni öz xizmatiga kirişga taklif qiladi, ammo u rad etadi, garçi Şerwuddagi qaroqçilik faoliyati uçun qirolning keçirimiga sazovor böladi.
Şu zahoti qirol Richard va Sedrik Ayvengo bilan lady Rovenani nikoh ittifoqiga barakali qiladi. Keyin Richard Ayvengo bilan birga taxtga daʼvogar bölgan ukasi Jonni «ziyoratga» ketadi.
4Ijodiy guruh
Ssenariy muallifi: Leonid…
Ssenariy muallifi: Leonid Nekhoroşev
Rejissyor: Sergey Tarasov
Bastakorlar: Igor Kantyukov, Vladimir Vysotskiy
Operator: Roman Veseler
5Balladalar
Balladalar muallifi va ijroçisi Vladimir Vysotskiy. Filmning syujetiga 1975-yilda «Robin Gudning öqlari»…
Balladalar muallifi va ijroçisi Vladimir Vysotskiy. Filmning syujetiga 1975-yilda «Robin Gudning öqlari» filmi uçun şoir maxsus yozgan, ammo senzura tomonidan öşa filmdan olib taşlangan olti balladadan törttasi kiritilgan:
«Vaqt haqida ballada». Filmning boşida va oxirida ikki qismda, şuningdek qisqartirilgan holda işlatilgan.
«Erkin öqçilar haqida ballada».
«Muhabbat haqida ballada». Qisqartirilgan holda ijro etiladi.
«Kuraş haqida ballada».
6Baholar
«Sovetskiy ekran» jurnalida film yaratuvçilari V. Skott romanini uning romantik iştiyoqi va sodda ruhi bilan…
«Sovetskiy ekran» jurnalida film yaratuvçilari V. Skott romanini uning romantik iştiyoqi va sodda ruhi bilan ekranga «mehr bilan köçirişga harakat qilganlari» qayd etilgan. Retsenzentning fikriça, filmda «isyonkor davrning özi» berilgan. Retsenzent V. Turovskiyning fikriça, aktyorlarning aksariyat işlari «davrni göyo mujassamlaştiradi». Faqat Tamara Akulova lady Rovena rolida unga eski kostyumdagi zamondoş eslatgan, boş qahramon Peteris Gaudinş ijrosida esa unga «deyarli ötkinçi, faqat syujet töqnaşuvlarini boğlaş uçun kerak bölgan figura» bölib tuyulgan. Qayd etilişiça, «filmning haqiqiy bezagi Vladimir Vysotskiyning balladalari böldi».
«Kino sanʼati» jurnalidagi batafsil retsenziyada A. Şemyakin mualliflarning janrni ongli tanlaganini va uning asosiy tamoyillarini saqlaşga jiddiy urinişini tan olgan holda, filmga ança qattiqroq munosabatda bölgan. Uning fikriça, ekranda aniq vaqt kontekstini aks ettirişdan voz keçilgani natijasida «haqiqiy işonçlilik va voqealar aniqligiga erişiş uçun yagona içki mezon yöqolgan», bu esa «harakat rivojida bir xil janr eklektikasiga olib kelgan»: u goh öz-özidan ekssentriklikka, goh dahşatli «gotik» sirlilikka, goh köngil ezuvçi sentimentallikka, goh qahramonona pafosga moyil bölgan. «Film finali pafosli, — deb yozgan tanqidçi, — va hatto rohib Tuk bilan bölgan hazil-mutoyiba, biroz „repliklarga“ boy intermediyalar ham pafosni buzmaydi».
Şemyakin, şuningdek, Vladimir Vysotskiy balladalarining film uçun katta ahamiyatini taʼkidlagan, ammo film yaratuvçilarini ekrandagi harakat pafosining qöşiqlardagi qattiq obrazlilikdan ança kam taʼsir qilişi uçun ayblagan. Uning fikriça, «mualliflar filmda Vysotskiy qöşiqlarini ularning soxta bölmagan, yuraktirnovçi dramatizmi, asabiyligi bilan işlatib, özlarini juda noqulay ahvolga solib qöyganlar, çunki qöşiqlar bilan soliştirganda (bu soliştiriş tomoşabin istamasa ham doim sodir böladi) harakat baʼzan keskin yutqazadi». Baʼzi hollarda, «hissiyotlar ekranda faqat belgilanadi, ularni öylaş esa Vysotskiyning qöşiq izohiga topşiriladi, şuning uçun hissiy töliqlik kamayadi, personajlar xiralaşadi, intriga esa murakkab emas, balki sodda körinadi».
7Kadrlar
3
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Баллада о доблестном рыцаре Айвенго» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.