The Battle of the Somme

«The Battle of the Somme» beş qismdan iborat qora-oq sukut saqlangan film bölib, voqealar bir-biridan kadr ostidagi izohlar bilan ajratilgan. Birinçi qismda jangga tayyorgarlik körsatiladi: askarlarning frontga qarab yurişi, orqa hududlarda işlayotgan fransuz dehqonlari, öq-dorilarning zaxiralanişi, mayor-general Beauvoir De Lisle ning 29-diviziya oldidagi nutqi hamda 18-funtli, 60-funtli va 4,7-dyuymli qurollar, 6-dyuymli va 9,2-dyuymli gaubitsalar hamda 2-dyuymli minomyotlardan amalga oşirilgan tayyorgarlik bombardimoni namoyiş etiladi.

Ikkinçi qismda yanada köproq tayyorgarlik, askarlarning old çiziq xandaqlariga kirişi, 12-dyuymli va 15-dyuymli gaubitsalar, 9,45-dyuymli oğir minomyot bilan artilleriya öqining kuçayişi hamda Hawthorn Ridge Redoubt ostidagi minaning portlatilişi körsatiladi. Uçinçi qism Somme jangining birinçi kuni (1916-yil 1-iyul) hujumi bilan boşlanadi; bir qismi qayta sahnalaştirilgan bu lavhalarda yaralangan ingliz askarlari va asir olingan nemislar evakuatsiya qilinişi aks etadi. Törtinçi qismda yaralangan ingliz va nemis askarlari, jang maydonini tozalaş va uruşdan keyingi oqibatlarning bir qismi körsatiladi. Oxirgi qismda vayron bölgan Mametz qişloği qoldiqlari, ingliz askarlarining dam olişi hamda hujumning keyingi bosqiçiga tayyorgarlik tasvirlanadi.

1915-yil 2-noyabrda Britaniya uruş filmlari böyiça Topical qömitasi — Britaniya xronika işlab çiqaruvçilarini birlaştirgan va Harbiy vazirlik tomonidan qöllab-quvvatlangan taşkilot — Fransiyaga ikki operatorni yubordi. Gaumont British kompaniyasining Geoffrey Malins va Juryʼs Imperial Pictures kompaniyasining Edward Tong qisqa xronikalar uçun kadrlar olişi kerak edi. Iyun oyi boşida Tong kasal bölib, uyga jönatildi, ammo u va Malins beş turkum xronika tayyorlaşga ulgurdi. Ular yaxşi qabul qilingan bölsa-da, Britaniya kino savdosini hayratga sololmadi. British & Colonial film kompaniyasidan John McDowell Tong örniga işga kirişga köngil bildirib, 1916-yil 23-iyunda Fransiyaga jönadi. 24-iyunda Britaniya va fransuz armiyalari Somme jangiga tayyorgarlik sifatida nemis pozitsiyalarini artilleriya bilan bombardimon qila boşladi.

Malins va McDowell filmni 26-iyundan va 7-9-iyul kunlari suratga olişdi. Malins Beaumont Hamel yaqinida, 29-diviziyaga (VIII korpus) biriktirilgan holda işladi; McDowell esa janubda, Fricourt va Mametz yaqinida 7-diviziya (XV korpus) bilan işladi. Jangdan oldin Malins Britaniya Somme sektorining şimoliy qismida işlab, Gommecourt ğarbidagi yuriş qilayotgan askarlar va oğir artilleriyani suratga oldi. De Lisle Malinsga Beaumont Hamel bombardimonini White City yaqinidagi Jacobʼs Ladder — vodiy yonbağrida kesilgan, oq bördan körinib turgan, taxminan 25 poğonali keskin pastlikdan kuzatişni maslahat berdi. Sapyorlar White City oldidagi Hawthorn Ridge ostida katta minani qazib bölgan edi. Malins Lanwick Street Trench tomon yöl olganida nemis snaryadlari yoğilayotgan edi; u qum xaltalarini olib taşlaş uçun parapet ustiga çiqişga majbur böldi, söngra xешinli mato bilan niqoblangan kamerasini örnatdi.

Malins De Lislening 2nd Royal Fusiliers polkiga qilgan nutqini suratga oliş uçun qaytib keldi, şundan söng u jangning 48 soatga keçiktirilganini eşitdi. Malins Hawthorn Ridge Redoubt ni trench-minomyotlar bilan bombardimon qilişni suratga oliş uçun White Cityga qaytdi; bu paytda uçta nosoz otiş yuz berib, yaqin atrofdagi minomyot pozitsiyasini vayron qildi. 1-iyulda Malins Beaumont Hamel yaqinida, «no manʼs land» hududidagi botiq yöldan 1-Lancaşire Fusiliers batalyonining hujum oldidan kutib turgan askarlarini suratga oldi; bu yerda keça davomida 2 ft × 5 ft (0,61 m × 1,52 m) ölçamdagi tunnel qazilgan edi. Söngra Malins Hawthorn Ridge minasining portlaşini suratga oliş uçun Jacobʼs Ladder ga qaytdi. Soat 7:19 da Malins suratga olişni boşladi; mina portlaganda yer silkinib ketdi, Qirollik muhandislari esa krater ni egallaş uçun ikki tomondan oldinga yurişdi.

Kun davomida snaryad portlaşi kamera ştativini şikastladi; Malins uni tuzatdi va keçqurun askarlar safini tekşirişni suratga oldi. Ertasi kuni u La Boisselle da kadrlar olib, taxminan 9-iyul kuni Londonga jönab ketdi. Malins Fransiyaga qaytib, 12-19-iyul kunlari St Pol yaqinidagi Uçinçi armiya minomyot maktabida kamera uçun sahnalaştirilgan artilleriya otişmalari va xandaqlardan hujumga ötayotgan askarlar kadrlarini oldi. McDowell Malinsdan keyin Somme frontiga yetib keldi va 28 yoki 29-iyunda Albert şarqida Britaniya tayyorgarligini suratga ola boşladi. U jangning oçiliş kunini Carnoy yaqinidan va Minden Post dagi boğlaş punktidan yoritdi. 7-diviziyaning muvaffaqiyati McDowellga Fricourt va Mametz yaqinidagi qölga olingan nemis xandaqlarini suratga oliş imkonini berdi.

10-iyulda brigada generali John Çarteris Harbiy vazirlikka xabar berib, taxminan 8000 ft (2400 m) kadr olinganini va ularning imkon qadar tezroq ekranga çiqarilişi lozimligini tavsiya qildi. Kadrlar 12-iyulda negativ şaklda birinçi marta körib çiqildi. Charles Urban Malins yordamida filmning montajçisi sifatida işni boşlagan bölişi taxmin qilinadi. Urban keyinçalik filmni qisqa bölaklar emas, balki töliq badiiy film sifatida çiqarişni taklif qilganini daʼvo qilgan. Format özgarişi Britaniya uruş filmlari böyiça Topical qömitasi bilan kelişildi va 19-iyulga kelib 5000 ft (1500 m) li kesma tayyor böldi. Harbiy vazirlik filmda uruş maqsadlariga xizmat qiladigan va kayfiyatni kötaradigan kadrlar bölişini istagani uçun, ommaviy versiyadan köp qismi tsenzuradan ötkazildi. 31-iyulga kelib 77 daqiqali versiya tayyor böldi; qoralama kesma Britaniya ekspeditsiya kuçlari (BEF) Boş qarorgohida, Montreuil (Pas-de-Calais) şahrida hamda Törtinçi armiya ştabida namoyiş etildi. Qömondon, leytenant-general Henry Rawlinson şunday degan: «Bu yerdagi köp narsa juda yaxşi, lekin halok bölganlar va yaradorlarga oid dahşatlarning köp qismi olib taşlangan». Film 2-avgustda Harbiy vazir David Lloyd George ga, 7-avgust kuni keç kino savdosi vakillariga körsatildi; öşa kuni filmga ekranga çiqariş uçun yakuniy ruxsat berildi.

Film beş rulondan iborat bölib, uning davomiyligi 77 daqiqa. Birinçi namoyiş 1916-yil 10-avgustda Scala teatrida bölib ötdi; tomoşabinlar orasida jurnalistlar, Taşqi işlar vazirligi amaldorlari, kino savdosi vakillari va Harbiy boş ştab ofitserlari bor edi. Namoyişdan oldin Lloyd George ning xati öqib eşittirildi, unda tomoşabinlar «Bu film özi fidokorlik va jasorat dostoni bölib, uni hamma körişi uçun harakat qilinglar. Qahramon askarlarimizning jasoratini yer yuzining eng çekka nuqtalarigaça yetkazinglar. Bu sizning burçingizdir» deb çaqirilgan edi.

J. Morton Hutçeson tomonidan tuzilgan va kinoteatrlarda hamroh musiqaçilar ijro etişi uçun möljallangan, klassik, xalq, zamonaviy va ommabop asarlardan parçalardan iborat musiqiy medley 1916-yil 17-avgustda «The Bioscope» jurnalida eʼlon qilindi. 21-avgustda film Londonning 34 ta kinoteatrida bir vaqtda namoyiş etila boşlandi, keyingi haftada esa viloyat şaharlarida oçildi: Birmingemning 20 ta kinoteatrida, Glasgow va Edinburgda kamida 12 ta, Cardiffda 6 ta, Leedsda 3 ta kinoteatrda bir vaqtda körsatildi. Qirollik oilasi 2-sentyabrda Windsor qalʼasida alohida namoyiş kördi; film ön sakkizdan ortiq mamlakatda namoyiş etildi.

Filmning maşhurligi misli körilmagan darajada böldi: kinoteatrlar uni odatdagidan uzoqroq muddatga qoldirdi, köpinça zallar töla bölardi, ayrimlari talabni qondiriş uçun qöşimça seanslar taşkil etdi. Film birinçi olti hafta içida 20 million tomoşabinni jalb qilgani taxmin qilinadi. Film örta sinf tomoşabinlarini ham köproq jalb qildi, ulardan baʼzilari hayotida heç qaçon kinoteatrga bormagan edi. Filmning bron qiliş böyiça direktori William Jury dastlab namoyiş egalaridan 40 funt stering olar, har haftada 5 funt kamayib borardi; ikki oydan keyin uç keça uçun 6 funtlik pasaytirilgan tölov qişloq klublari uçun filmni arzon qilib qöydi. 1916-yil oktyabrga kelib film Buyuk Britaniyadagi ikki mingdan ortiq kinoteatrda bron qilindi va 30 000 funtdan ortiq daromad keltirdi.

Britaniya hukumati filmni xalq kayfiyatini kötariş vositasi sifatida körsatdi, umuman olganda u qulay qabul qilindi. «The Times» gazetasi 22-avgustda şunday yozdi:

«Töla zallardagi tomoşabinlar uruşning haqiqatini şunçalik yorqin körib, hayratga tuşib, hayajonlandilar; ayollar baʼzan jang qurbonlari tasvirining dahşatidan qoçiş uçun közlarini yumişlariga töğri keldi, ammo umumiy fikr şundan iboratki, uyda qolgan xalq bizning askarlarimiz Pikardiyada nima qilayotgani, qanday jasorat körsatayotgani va qançalik azob çekayotganini bunday ravşan körişi oqilona böldi».

Ayrim tomoşabinlar zöravonlik sahnalarini körsatiş axloqsizlik deb hisobladilar; Durham dekani Hensley Henson «yurakni ezadigan va motam tuyğusining muqaddasligini buzadigan tomoşa»ga qarşi norozilik bildirdi. Boşqalar esa şunday jiddiy filmni kino dasturida komediyalar bilan birga körsatiş noqulayligidan şikoyat qildilar. 28-avgustda «Yorkşire Evening Post» gazetasi Lloyd George ga tegişli bölgan bayonotni çop etdi: «Agar bu surat butun dunyoda namoyiş etilganda uruşni tugatmasa, xudo tsivilizatsiyaga yor bölsin». Film 5-sentyabrdan Fransiyadagi Britaniya qöşinlariga körsatildi; uni Morlancourt yaqinidagi loyli dalada körgan podpolkovnik Rowland Feilding filmni «ajoyib va juda realistik asar» deb atadi, lekin miltiq va pulemyot ovozlarini aks ettirmagani uçun tanqid qildi, garçi yaqin atrofda otgan qurollarning artilleriya ovozi bölgan. Feilding filmning yangi askarlarga jangdan qanday kutiş mumkinligi haqida tasavvur berib, ularni tinçlantirişi mumkinligini taklif qildi; kadr ostidagi izohlar esa jarohat va ölim tasvirlarini oçiq-oydin tasvirlardi.

Film 1916-yil oktyabrda Yangi Zelandiyada körsatildi. 12-oktyabrda «Wellington Evening Post» gazetasida filmga reklama çiqdi, unda u ««katta hujum»ning ajoyib kadrlari» va «qahramonlarimiz bugun erişayotgan narsalarning dahşatli, uluğvor namoyişi» deb taʼriflandi. 16-oktyabrda çop etilgan şarhda şunday yozilgan: «Somme jangining bu suratlari xalqning bilimiga real va qimmatli hissa, milliy harakat uçun kuçli turtki». Film Avstraliyada 13-oktyabrda Melburndagi Hoytʼs Picture Theatre kinoteatrida birinçi marta namoyiş etildi. «The Melbourne Argus» gazetasi hujum sahnasidan söng şunday deb yozdi: «... siz Melburn kinoteatrida emas, balki Somme jangining eng oldingi çiziğida ötirganday bölasiz», filmni esa «jangning bu harakatli haqiqati» deb atadi.

Film va uning qabuli Germaniyada katta qiziqiş uyğotdi; u yerda Berliner Tageblatt gazetasida Londondagi betaraf muxbirning xabarini öqiş mumkin edi. Britaniya kinosi uruşga jiddiy qarayotgani, hukumat yordamida «haqiqiy uruş filmlari» işlab çiqarilgani va «The Battle of the Somme» filmi «hayajonli» bölib, katta tomoşabinlarni jalb qilgani yozilgan edi. Nemis qöşinlari bir britaniyalik fuqaroning xatini qölga kiritdilar: u 26-avgustda filmni körgan va Fransiyadagi askarga yozgan xatida har bir tomoşabinga varaqça berilgani, unda film öyin-kulgi emas, balki rasmiy film ekanligi yozilgani haqida xabar bergan. Filmni körgan muallif uning tomoşabinlarni heç qaçon bölmagan usulda ogohlantirişiga işonç hosil qilgan edi.

1916-yil avgust oyining ikkinçi haftasida qirol Jorj V, Boş vazir H. H. Asquith va Lloyd George Ğarbiy frontni aylanib çiqdilar va ularni Malins suratga oldi. Harbiy vazirlik oktyabrda bu filmni «The King Visits His Armies in the Great Advance» nomi bilan çiqardi. Malins 1917-yil yanvarda oçilgan «The Battle of the Ancre and the Advance of the Tanks» nomli uçinçi film ham yaratdi. Şu oyda nemis filmi «With our Heroes on the Somme» namoyiş etildi, ammo u Britaniya filmining «bevosita taassurotini» bermadi; u frontdan orqadagi öquv markazlarida qayta sahnalaştirilgan kadrlardan iborat edi va iliq qabul qilindi. Filmga ilova qilingan buklet uni «uruşdagi nemis irodasi» deb taʼriflagan va Germaniya duşmanlari «nemis şarafini» buziş uçun mustamlaka qöşinlaridan foydalanayotgani haqida ima qilgan edi. Malinsning sönggi badiiy filmi «The German Retreat and the Battle of Arras» 1917-yil iyunda çiqdi; unda Péronne ning vayron qilinişi va nemislar çekinişidan keyin Somme daryosini kesib ötgan birinçi Britaniya askarlari körsatilgan edi, ammo film 1916-yildagi tomoşabinlarni jalb qila olmadi.

1920-yilda asl nitrat negativ saqlaş uçun Imperial uruş muzeyiga topşirildi. 1921-yilda nitrat himoya arxiv nusxasi, 1931-yilda esa atsetat xavfsiz nusxa tayyorlandi. Nitrat nusxalar qaytarib bölmas nitrat parçalanişi boşlangandan keyin 1970-yillarda yöq qilindi. Parçalar bir qança teleb hujjatli filmlarda işlatilgan, jumladan «The Great War» (1964, BBC), «The Great War and the Shaping of the 20th Century» (1996, PBS) va «The First World War» (2003, Channel 4). Film 1987-yilda VHS formatida çiqarildi; bu Imperial uruş muzeyi kinoarxividan videoga çiqarilgan birinçi nom böldi. 2005-yilda «The Battle of the Somme» global hujjatli merosni saqlaş uçun YUNESKOning «Dunyo xotirasi» reestriga kiritildi. YUNESKO filmni «Birinçi jahon uruşining asosiy janglaridan birining kuçli hujjatli yozuvi [va] dunyoda işlab çiqarilgan birinçi töliq metrajli jangovar hujjatli film» deb taʼriflagan hamda u «hujjatli va tarğibot kinosi uslubini şakllantirişda muhim rol öynagan» deb qayd etgan.

2006-yil 22-oktyabrda film tiklaş loyihasidan söng, Londondagi Queen Elizabeth Hall zalida filmning takomillaştirilgan versiyasi Laura Rossi yozgan asl orkestr partituralari bilan Philharmonia orkestri ijrosida namoyiş etildi. Tiklaş keyinçalik Commercial Audiovisual Libraries federatsiyasi tomonidan «Arxiv tiklaş yoki saqlaş loyihasi» mukofotiga nominatsiya qilindi. 2008-yil noyabrda, Germaniya bilan Armistice (sulh) ning 90 yilligini nişonlaş uçun tiklangan film DVD şaklida çiqarildi. DVD tarkibida Laura Rossi partiturasi, 1916-yilgi musiqiy medley, Imperial uruş muzeyi kinoarxivçisi Roger Smitherning şarhi, Smither, Rossi, kinoarxivçi Toby Haggith va jim kino musiqaçisi Stephen Horne bilan zamonaviy medleyni qayta tiklaş haqidagi suhbatlar kiritilgan; şuningdek, film parçalari va yöqolgan sahnalar ham qöşilgan.

2012-yilda Imperial uruş muzeyi kömagida tiklangan film Rossi musiqasi jonli orkestr ijrosida ommaviy namoyiş etildi. «Somme100 FILM» loyihasi yuzinçi yillik davrida, 2016-yil iyuldan 2017-yil iyulgaça, havaskor va professional orkestrlar tomonidan filmning yuz marta ijro etilişini maqsad qilgan.