The Big Short

«The Big Short» (ingl. The Big Short) — Adam Makkay suratga olgan film. Unda 2007–2008 yillardagi ipoteka moliyaviy inqirozi voqealari aks etgan. Filmning ssenariysi Maykl Lyuisning «The Big Short: Inside the Doomsday Machine» kitobiga asoslangan. Asosiy rollarni Christian Bale, Ryan Gosling, Steve Carell va Brad Pitt ijro etgan. Film birinçi marta 2015-yil 22-sentabrda AFI Fest festivali doirasida namoyiş etilgan.

Filmning syujeti bir neça moliyaviy tahlilçi va Wall Street hedj-fondlari xodimlari inqiroz rivojini qanday oldindan köra olgani va ipoteka obligatsiyalari kursining pasayişiga stavka qöyib, boylik orttirgani haqida. Kartina mavzuni çuqur oçib bergani va badiiy fazilatlarni iqtisodiy inqirozning asosida yotgan bozor va iqtisodiy mexanizmlarning yetarliça işonçli bayoni bilan muvozanatda uşlab tura olgani uçun tanqidçilar tomonidan yuqori baholangan.

«Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy» uçun «Oscar» mukofoti (Charles Randolph, Adam McKay) va yana 4 ta nominatsiya, jumladan eng yaxşi film nominatsiyasi. Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy uçun BAFTA mukofoti.

Maykl Lyuis intervyularida Gollivudda uning kitoblariga nima uçun qiziqiş borligini heç qaçon tuşunmaganini taʼkidlagan. Uning ekranlaştirişga arziydigan muallif sifatida tan olinişi «The Blind Side» kitobi asosidagi «Körinmas tomon» filmining kassa muvaffaqiyatidan keyin keldi. 2010-yilda Lyuisning «The Big Short: Inside the Doomsday Machine» hujjatli tadqiqoti naşr etildi va tez orada bestsellerga aylandi. Kitobni Adam McKay öqib çiqdi va Paramount Pictures studiyasiga ekranlaştiriş imkoniyatini körib çiqişni tavsiya qildi. Asosan komediyalari bilan tanilgan McKay, ayniqsa oddiy didli tomoşabinga möljallangan komediyalari bilan, özi uçun qiyinçilik sifatida kutilmaganda jiddiy mavzuni tanladi. McKay ayniqsa syujetning yakuniy burilişi yoqdi: qahramonlar butun iqtisodiyot asoslariga, maʼlum maʼnoda özlariga qarşi stavka qöyganini anglaydi.

2013-yilda Paramount studiyasi kitob huquqlarini sotib oldi va bölajak kartinani prodyuserlik qilişni Brad Pitt va uning Plan B Entertainment studiyasiga topşirdi. Bradning Lyuis asarlarini tahliliy «The Man Who Knew Infinity» filmida ekranlaştirişda ijobiy tajribasi bor edi va u darhol rozi böldi. 2014-yil martida Adam McKay loyihaga rejissyor sifatida rasmiy jalb qilindi. Charles Randolph kelajakdagi loyihada ssenariy hammuallifi böldi.

Ssenariy ustida ish taxminan 6 oy davom etdi. Randolph personajlarni yaratişda Miloš Forman ilk komediyalarining kayfiyatidan va «Wag the Dog» filmidan ilhomlangan. Syujet kitobdan ança özgartirildi, Florida voqealari bilan bölim qöşildi (kitobda bu yöq edi). Moliyaviy qism soddalaştirildi, ammo juda ham emas. Ssenariy muallifi taʼkidlaganidek, Jared Vennett jamoadoşlariga Jenga minorasi yordamida CDO piramidasi mexanizmini tuşuntiradigan sahna filmda faqat bittasi bölişi mumkin. Kartinaning boş qahramonlari professional bölib, qimmatli qoğozlar bozorining işlaşini allaqaçon yaxşi biladi. Tuşuntiriş tomoşabin uçun qilinadi, ammo badiiy filmda bunday maʼruzalarni suiisteʼmol qiliş maqsadga muvofiq emas. Lyuis kitobida atamalar uçun köplab izohlar borligini körgan McKay syujet kanvasiga taklif etilgan yulduzlar ijrosidagi çetga çiqişlar-qöşimçalar qöşişga qaror qildi.

Aktyorlarni tanlaş tez ötdi — hammasidan bir neça haftada tasdiq olindi. Kartinada tört nafar «Oscar» sovrindori (Bale, Melissa Leo, Tommy Lee Jones, Pitt) va ikki nominant (Gosling va Carell) iştirok etdi. 2015-yil yanvarida studiya aktyorlar va tabiiy lokatsiyalarni tanlaş yakunlanganini va bir oydan keyin suratga olişni boşlaş mumkinligini rasman eʼlon qildi. Suratga oliş 2015-yil 18-martda boşlandi va taxminan 50 kun davom etdi, asosan New Orleansda. Ayrim epizodlar Nyu-York va Las-Vegasda suratga olindi. Lehman Brothers idorasining interyeri Nyu-York ştati moliyaviy xizmatlar boşqarmasi binosi vestibyulida, Manhattanda qayta yaratildi.

Operator Barry Ackroyd «juda gözal ham, juda ham haşamatli bölmagan» holda suratga olişni xohlaganini taʼkidladi, u rejissyor belgilagan hujjatli yondaşuv va qora komediya ohangiga amal qildi. Kartina plyonkaga, Panavision uskunasida Super-35 formatida, Angenieux 24–290mm sferik linzali obyektiv bilan (baʼzi epizodlarda 17–80mm va 15–40mm), 2,35:1 kadr nisbatida olindi. Ackroyd yaxşi köradigan yaqinlaşiş va qöl bilan suratga oliş effekti uçun Panavision tomonidan maxsus işlab çiqilgan kamera işlatildi, u «Last Face» filmida ham birinçi marta qöllangan edi.

McKay butun aktyorlar ansambli juda yaxşi körinayotganini payqab, bu filmda ular kinoyulduzlar bölmasligini taʼkidladi. Rejissyordan eng köp kuç talab qilgan obraz Maykl Burry obrazi böldi. Bu personaj haqiqiy prototipining ismini saqlab qolgan yagona personaj va syujetga köra u maʼlum bir vakuumda yaşaydi, boşqa asosiy qahramonlar bilan muloqot qilmaydi. Rejissyor Christian Bale bilan obraz ustida taxminan 10 kun işladi. Suratga olişdan biroz oldin Bale tizzasini qattiq jarohatlagan va zörğa harakatlanardi. Birinçi sahnalardan birida unga moliyaviy dahoning ekssentrik qiziqişlarini körsatib, Pantera guruhi kompozitsiyalaridan birini barabanda çaliş kerak edi. Aktyor murakkab sahnani uddaladi. Ssenariy yaratuvçilariga maslahat bergan Maykl Burry kadrda autentik körinişi uçun Christian Baleʼga öz kiyimlarini yubordi. Rejissyor talabiga köra, Steve Carell taxminan 20 funt vazn qöşdi (8 kg). Ryan Gosling qora kontakt linzalarni taqdi va soçini «buzdi». Stilistlar Brad Pittning soçini ham işlaşlariga töğri keldi, uning obrazi soqol bilan töldirildi.

Kartinaning moliyaviy maslahatçisi jurnalist Adam Davidson böldi. McKay film oddiy tomoşabin uçun juda murakkab bölib qolişidan xavotirlanib, studiya bilan odatdagidan köproq fokus-guruhlar bilan sinov körişlar ötkaziş töğrisida kelişib oldi. Jami ularning oltitasi ötkazildi. Rejissyor montajining birinçi varianti 150 daqiqa davom etdi. Fokus-guruhlar bilan işlagandan söng davomiylik 130 daqiqaga qisqartirildi.

Premyera va çeklangan namoyiş AFI Fest kinofestivali doirasida 2015-yil 22-sentabrda bölib ötdi. Keng prokatga kartina 11-dekabrda çiqdi.

Variety jurnalidan Andrew Barker taʼkidlaganidek, bir xil rejissyor «Cops in the Deep Reserve», «Telecaster» va «The Big Short» ni suratga olganiga işoniş qiyin. Şunga qaramay, rejissyorning oldingi işlarini eslagan köpçilik mutaxassislar uni komediya janriga kiritdi, bu Gollivudning jiddiy va hatto fojiali mavzularga hazil yondaşuvi bilan umumiy tendentsiyani aks ettiradi. Rolling Stone jurnalidan Peter Travers uni hatto halokat komediyasi deb atadi.

Kartina köpçilik tanqidçilar tomonidan yuqori baholandi, 2010-yildan keyin çiqqan 2007—2008 moliyaviy inqiroz tarixi haqidagi yangi avlod filmlari orasida munosib örinni egalladi. U «The Wolf of Wall Street» kabi «beparvo» emas, ammo qatʼiy hujjatli «Inside Job» kabi tahliliy ham emas, öyin-kulgi boşlanişi bilan muvozanatni saqlaydi. James Berardinelli inqirozga olib kelgan içki mexanizmlarni oçib berişda yaratuvçilarning «jarrohlik aniqligi»ni taʼkidladi. Inqirozning jiddiy, tahliliy tahlili zamonaviy badiiy kino uçun odatiy bölmagan oçiq finali bilan yakunlanadi. Boş qahramonlar öz stavkalarini yutib oldi, ammo oddiy odamlar hisobiga yutib oldi. Şartli ravişda «yomonlar» qatoriga kiritilişi mumkin bölganlar jazosiz qoldi.

Biroq «The Big Short» ning yutuği şundaki, janob McKay axloqni dialoglar orqali şunçaki taʼkidlamaydi. Kartinaning yakuniy sahnasi ohangning keskin özgarişi bilan, yengil nafas olişdan umidsizlik nafasiga ötişi va musiqa kayfiyatining kutilmaganda qoronği tusga kirişi bilan birgalikda deyarli çidab bölmas nafrat tölqinini yaratadi.

Film qarama-qarşiliklarga töla. Ular asl kartina nomidanoq boşlanadi, u oksimoronni öz içiga oladi. Asosiy voqealar temperamentli va yuqori tezlikda rivojlanadi. Tuşuniş qiyin bölgan qahramonlar harakatlari, birja öyini, moliyaviy vositalarga işoralar qahramonlarning şaxsiy hayoti epizodlari, zamonaviy pop-musiqaning «oq şovqin» kiritmalari va klip parçalari bilan almaşib turadi. Tanqidçi Anthony Scott (NY Times) syujetni psixodelik triplar bilan soliştirgan. Yaratuvçilarning topilmasi — qahramonlar kutilmaganda töxtab, «törtinçi devor» orqali tomoşabinlarga murojaat qiladigan parçalangan hikoyadagi töxtaşlar: «aslida hammasi unday emas edi». Operator havaskor suratga olişga uslublaştirilgan ğayrioddiy yondaşuvni tanladi, ammo modadagi titrayotgan kamera bilan emas. Mizansendagi fokus doimo bir qahramondan ikkinçisiga ötadi, kutilmaganda yaqinlaşiş sodir böladi, göyo operator nimani körsatişni hal qilolmayotgandek.

Yaratuvçilar duç kelgan asosiy qiyinçilik — kartina intrigasini tuşuniş uçun zarur bölgan murakkab iqtisodiy tuşunçalarni tayyorlanmagan tomoşabinga yetkaziş zarurati. «Obligatsiyalar unçalik fotogenik emas», ammo kartina yaratuvçilari qöllaridan kelgan hamma narsani qilişdi. «The Big Short» iqtisodiyot böyiça zerikarli maʼruzaga aylanib qolmasligi uçun ular nostandart yondaşuv izlaşga majbur bölişdi. Taklif etilgan yulduzlar ikkilamçi moliyaviy vositalar mexanizmini oddiy öxşatişlar orqali tuşuntiradi: köpikli vanna (moliyaviy pufak), ikkinçi tozalikdagi baliq şörva (turli reytingli qimmatli qoğozlar portfeli) va kazinodagi öyin (CDO ga stavkalar) (Margot Robbie, Selena Gomez, Anthony Bourdain, Richard Thaler). Şarhlardagi ortiqça axloqiy taʼlimot, şuningdek, mualliflar heç qanday işorasiz kartina axloqini taqdim etadigan yakuniy sahnadagi ortiqça pafos alohida salbiy şarhlarga sazovor böldi.

Markaziy personajlarni rasman ijobiy qahramonlar deb ataş mumkin, ammo tomoşabin ularga hamdardlik bilan qaray olmaydi — ular şunçaki sovuqqon tadbirkorlar. Kartinada baxtli oxir bor, barça yetakçi personajlar foyda bilan qolişdi, ammo tomoşabin qarama-qarşi his-tuyğularni boşdan keçiradi. NY Daily News tanqidçisining fikriça, boş qahramonlar yoqimli yovuzlarning kam uçraydigan toifasi vakillari. Aktyorlar ansambli umuman olganda yuqori baholarga sazovor böldi. Markaziy personajlarning barçasi esda qolarli qahramonlar yarata oldi. Tanqidçilar ayniqsa Steve Carell ijrosini taʼkidladilar, u Mark Baum obrazini çuqur yaratdi va bölayotgan hamma narsa uçun axloqiy masʼuliyatni his qiladi.

Asosiy intriga boş qahramon CDO narxi böyiça aniq başorat qilişi atrofida quriladi, çunki bu qimmatli qoğozlarga asoslangan moliyaviy piramida, erta yoki keç, qulaydi. U bozor ustunlari deb hisoblangan qimmatli qoğozlarga qarşi stavka qöyadi. Kredit tarixini töğri tekşirmasdan, özgaruvçan stavkali subprime kreditlarni beriş amaliyoti keng tarqaldi. Xavfli qoğozlarni tegişli tekşiruvdan ötmagan reytingli CDO tranşlariga birlaştiriş. Yanada xavfliroq, sintetik CDO lar deb ataladigan narsalarning bozorda paydo bölişini kuzatib, qahramonlar faqat öz haqliliklariga işonç hosil qiladi.

Maykl Burry va filmdagi boşqa treyderlar kazinoda yoki bukmeker idorasida bölgani kabi narx tuşişiga stavka qöyadi, yaʼni «pasayişga», birjada «ayiqlar» tarafida öynaydi. Pasayişga öynaşda qöllaniladigan mexanizm («şorт») oddiy spekulyativ qayta sotişning teskarisidir. Narx tuşişini biladigan treyder brokerdan qimmatli qoğozlarni qarzga oladi, bozorda sotadi va narx pasayişini kutadi. Narx nihoyat tuşganda, u qoğozlarni sotib oladi va farqni öziga qoldiradi (bitimni yopadi). Treyder uçun narx eng past darajaga tuşganda buni qiliş foydali.

Burry aksiyalarni bevosita sotib olişi ham mumkin edi (va bitimni öz mablağiga emas, balki fond mijozlari mablağiga amalga oşirgan bölardi), ammo u kredit defolt svopi (CDS) mexanizmidan foydalandi. Bu derivativ bitimni suğurtalaydi. Bunda xaridor (Burry) sotib olinayotgan qimmatli qoğozlarning butun summasini emas, faqat narxining ösişini tölaydi, agar u sodir bölsa, yaʼni söralgan premium. CDS taqdim etgan bank qoğozlar narxi tuşmasligiga işonç hosil qiladi va rozi böladi (haqiqatda ipoteka qimmatli qoğozlariga nisbatan CDS bozorda mavjud emas edi va Burry ularga qiziqiş bildirgandan keyingina paydo böldi). Xavf şundaki, qoğozlar narxi tuşiş örniga ösa boşlasa, şartnoma şartlariga köra u doimo farqni qoplaşga majbur böladi va erta yoki keç naqd pulning yetişmasligiga duç keladi. Aynan şu narsa Maykl Burry hedj-fondi mijozlarini xavotirga soladi. Oxir-oqibat, Burry va boşqa pasayişga öynovçilarning barça xarajatlari oqlanadi. Burry sarmoyasini 489 % foyda bilan qaytardi. Şuningdek, Burry CDS bitimi uçun aynan Deutsçe Bank va Goldman Sachs ga murojaat qilgani eʼtiborga loyiq. U köpgina moliyaviy institutlar inqirozdan zarar körişini va unga tölay olmasligini hisobga oldi — u tanlagan banklar ipoteka qoğozlari bozori bilan unçalik çambarças boğliq emas edi va ehtimol suvda qolgan bölardi.

Maykl Lyuis bunday murakkab qabul qilinadigan kitob asosidagi filmning paydo bölişi keng auditoriyaga yaqinda kризisdan olinişi kerak bölgan muhim saboqlarni yetkaziş imkoniyati deb hisoblagan.

Murakkab tuşunçalarni öquvçiga tuşuntirişning özi kifoya emas, öquvçi ularni tuşunişni xohlaşi kerak. Agar tuşunçalar juda murakkab bölsa, öquvçi uçun ularni tuşuniş hayotiy zarur bölişi kerak.

Guardian gazetasi voqealarning tasvirini yetarliça işonarli va tarixan işonçli deb atadi. «Margin Call» filmi bilan soliştirganda, McKay filmi inqirozga taʼsir körsatgan va unga jalb etilgan voqealar, şaxslar va taşkilotlarning kengroq doirasini körib çiqadi. Wall Street Journal mutaxassisi Greg Ip film qiziqarli va foydali ekanini, ammo unda tasvirlangan manzara töliq emasligini taʼkidladi. Kartinaning axloqi va foş etuvçi xabari adolatsizlikka qaratilgan: iqtisodiyot qulaşiga yöl oçgan banklar jazolanmagan, balki soliq tölovçilar hisobiga davlat tomonidan kafolatlab olingan. Holbuki, mutaxassislar uçun pufakning yorilgani emas, balki qanday şakllanganligi ança muhimroq. Bu murakkab makroiqtisodiy jarayonlarni (FRS ning past foiz stavkasi, jahon bozori konyunkturasi) badiiy filmda aks ettiriş qiyin, ammo aynan ularni tahlil qiliş kelajakdagi inqirozlarning oldini oliş uçun haqiqatan muhimdir. Kartinada (va kitobda) inqirozdan eng köp pul işlagan kişi — milliarder John Paulson (CDS orqali ham) eslatilmaydi, garçi uning hikoyasi ham juda ibratli.

Maykl Lyuis film global muammoning faqat kiçik qismi haqida hikoya qilganini taʼkidladi. Moliyaviy şarhlovçi Holman Jenkins kartinani qattiq tanqid qilib, yirik banklarda «zaharli» ipoteka aktivlari butun portfelning atigi 2 foizini taşkil etganini va faqat şu aktivlarning özi tizimga bunday zarba beriş uçun yetarli emasligini taʼkidladi. Kartinada tasvirlangan OAV ning şortligi, banklar bilan til biriktirib, yaqinlaşayotgan falokatni payqamagani haqiqatga mos kelmaydi. Wall Street Journal va boşqa naşrlar 2004-yildan boşlab şişayotgan pufak haqida yozgan edi. Forbes şarhlovçisi Steve Denning hamkasblari bilan bahslaşib, filmning yuqori işonçliligini va töğri qöyilgan urğularni taʼkidladi. Bunday filmlar huşyorlikni oşiradi va oldin soyada qolgan narsaga eʼtiborni jalb qiladi.