The Big Sleep

= Çuqur uyqu =

«Çuqur uyqu» (yoki «Katta uyqu»; ingl. The Big Sleep) — Govard Xoksning klassik noir filmi (1946). Janr uçun eng çigal syujetlardan biriga va voqealarning şiddat bilan rivojlanişiga ega. Boşqa noirlardan uni Xoks filmlariga xos, köpinça sözlar öyini va içki maʼnoga boy, uçqunli dialoglari ajratib turadi. Film Reymond Çandlerning şu nomli romani (1939) asosida suratga olingan.

Suratga oliş 1944-yil 10-oktabrdan 1945-yil 12-yanvargaça davom etdi. Film Amerika harbiylari uçun okean ortida namoyiş etildi, lekin AQŞda keng prokatga çiqmadi. Studiya «Çuqur uyqu» premyerasini tayyor harbiy filmlar foydasiga keçiktirdi. Ular orasida «Maxfiy agent» (Confidential Agent, 1945) ham bor edi, unda ham Bakoll boş rolda edi. 1945-yil 16-noyabrda, Bakoll «Maxfiy agent»dagi roli uçun tanqidçilar tomonidan qattiq tanqid qilingaç, uning agenti Çarlz K. Feldman Jek Uornerga yozdi: «…agar Bakoll „Çuqur uyqu“ uçun ham şunga öxşaş baho va tanqid olsa — bu, albatta, şunday böladi, agar özgarişlar kiritilmasa, — siz asosiy daromad manbalaridan birini yöqotişingiz mumkin. Qöşimça sahnalar atigi $25,000 yoki $50,000 turadi, lekin menimça, ular, hatto narx $250,000 gaça kötarilsa ham, albatta suratga olinişi kerak». Feldman Uornerga qizga Bogart bilan kamida uç-törtta qöşimça sahna berişni maslahat berdi, ular «Bor va yöq» (1944) filmidagi sahnalarga öxşab, jasur va provokatsion xarakterda bölsin. Masalan, ipподромдаги от poygalari haqida ikkimaʼnoli dialogli restoran sahnasi kabi qöşimça sahnalar 1946-yil 2-yanvardan boşlab suratga olindi. Qayta işlangan versiyada filmning sirli voqealarini yoritadigan bir qator sahnalarni olib taşlaş zarur böldi. Natijada fabula qismidagi köp narsa tuşuntirilmagan holda qoldi (nega Geygerning idoradan buyumlarini olib ketiş kerak edi, generalning şofyorini kim va nima uçun öldirdi, Jo Broudi qotilligining sababi va hokazo).

Çigal syujet burilişlari nafaqat rejissyor va ssenariyçilarni, balki ular bilan maslahatlaşişga urinib körgan Çandlerning özini ham çalkaştirib qöydi. Bundan taşqari, baʼzi syujet hosil qiluvçi motivlar (Geygerning pornografiya bilan savdosi, uning gomoseksual aloqalari, uning uyidagi yalanğoç Karmen va h.k.) öşa davrning senzura talablariga köra şunçalik yumşatildiki, ular harakat rivojiga umuman yoruğlik soçmay qöydi. Xoks sahnalar tempini tezlaştiriş va juda ötkir dialoglar orqali vaziyatdan çiqdi: tomoşabinda noqulay savollar beriş uçun vaqt qolmasdi. «Bu yerda buyuk sanʼat şart emas. Menga harakat kerak», — deb ssenariyçilarga yöl-yöriq berardi Xoks. Keyinçalik rejissyor eslab yozdi: «Bu qiziqarli film edi va tomoşabinlar orasida muvaffaqiyat qozondi, garçi kim kimni öldirganini men heç qaçon aniqlay olmadim. Menden daryodan maşinasi çiqarilgan odamni kim öldirganini söraşganda, men javob berdim: „Bilmayman. Folknerdan söraylik“. Folkner ham nima deyişni bilmadi. Şunda men Çandlerdan söradim, u esa buni xizmatkorning ishi, deb aytdi». Boşqa versiyaga köra, Çandlerning özi ham: «Bilmayman», — degan.

1990-yillarning oxirida Kaliforniya universiteti Kino va televideniye arxivida 1945-yildagi prokatgaça bölgan filmning versiyasi topildi. Xyu Xefner filmni tiklaş uçun mablağ yiğişni taşkil qildi. 1997-yilda prokatgaça bölgan versiya art-xaus kinoteatrlarida, Xoksning asl noiri va qayta işlangan «yulduzlar filmi» örtasidagi qiyosiy tahlil ötkazilgan hujjatli film bilan birga namoyiş etildi. Prokatgaça versiyaning umumiy davomiyligi eng köpi bilan ikki daqiqaga uzun bölsa-da, u qayta suratga olişda kesib taşlangan taxminan 20 daqiqalik materialni öz içiga oladi.

1997-yilda film AQŞ Kongress kutubxonasining Milliy film reyestriga kiritildi.

Amerika kino instituti röyxatlari:

Eng yaxşi 100 qahramon va yovuz kişi — 32-örin (Filip Marlou)

1978-yilda Çandlerning romani Robert Mitçem boş rolida qayta suratga olindi.

Bogart ijro etgan Filip Marlou obrazi «Qon oqayotgan yuguriş» filmining boş qahramoni obraziga asos böldi; bu rolni Harrison Ford ijro etgan.

Coen aka-ukalari «Katta Lebovski» (1998) filmining ssenariysini yozişda Çandlerning kitobidan ilhomlanişgan.