«Xudolarning qulaşi» (ital. La caduta degli dei) — Luçino Visconti tomonidan 1969-yilda suratga olingan kinofreska. Film sanoat aristokratiyasi oilasining (Essendagi Krupplarga öxşaş) parçalanişi va natsistlar Germaniyasidagi «Uzun piçoqlar keçasi» bilan boğliq voqealar haqida. Boş rollarni Helmut Berger, Dirk Bogarde va Ingrid Thulin ijro etgan. Film Yevropa prokatida muvaffaqiyat qozongan. U Viscontining «nemis trilogiyasi»ni hamda natsizm va uning ildizlari haqidagi artxaus filmlar qatorini boşlab beradi.
1Rollarda
Dirk Bogarde, Ingrid Thulin, Helmut Griem
2Syujet
Germaniya, 1933-yil 27-fevral. Baron Joakhim fon Essenbek, metallurgiya konsernining boşliği, tuğilgan kunini…
Germaniya, 1933-yil 27-fevral. Baron Joakhim fon Essenbek, metallurgiya konsernining boşliği, tuğilgan kunini qarindoşlari va yaqinlari davrasida nişonlaydi. Bu yerga kiçik öğli Konstantin fon Essenbek öğli Gyunter bilan, Elizabet va uning eri Gerbert Talman — konsernning vitse-prezidenti, şuningdek, katta öğlining bevasi Sofi fon Essenbek, uning öğli Martin — firma mulkining qonuniy merosxöri, hamda uning aşaddiy sevgilisi Fridrix Brukman — pölat zavodlarining ijroiya direktori yiğiladi. Bundan taşqari, Sofining amakivaççasi — SS gauptşturmfyurer Aşenbax ham hozir.
Martin ayol libosida Marlen Dietriçning «Kök farişta» filmidagi raqsini taqlid qilganda, bayramni Berlindan kelgan şoşilinç xabar bölib tuşadi — Reyxstagga öt qöyilgani haqida. Oila boşliği Konstantinni vitse-prezident etib tayinlaş qarorini eʼlon qiladi. Konstantin natsistlar partiyasining aʼzosi bölib, SA tarkibida muhim lavozimni egallaydi. Liberal qaraşli Gerbert isteʼfoga çiqariladi va endi u faqat çet elga qoçiş orqali qutulişi mumkinligini tuşunadi. Sofi va Aşenbax tomonidan turtkilangan Fridrix vaziyatdan foydalanib, keçasi keksa Joakhimni yotoqxonasida öldiradi; bu jinoyat qoçib ketgan Gerbertga yuklatiladi.
Endi rasmiy ravişda konsern boşliği bölişi kerak bölgan merosxör — Martin, irodasi zaif, buzuq yigit. Onasining maslahati bilan u Fridrixni prezident lavozimiga kötaradi. Martin zörlagan yahudiy qiz Liza Kellerning öz joniga qasd qilganidan keyin, voqeadan xabardor Konstantin Martinni şantaj qila boşlaydi; Martin vahimaga tuşib, qalʼaning çerdagiga yaşirinadi. Sofi Aşenbax bilan bu işni qanday yopiş va Fridrix yordamida Konstantinni qanday yöqotiş haqida kelişib oladi.
1934-yil 30-iyun tongida Bad-Visze şahridagi SA qismlarining joylaşgan joyiga, keçagi bayram mast orgiya bilan yakunlangan yerga, Aşenbax boşçiligidagi SS otryadi yetib keladi, maqsad — töplangan şturmovikilarni yöq qiliş (qarang: Uzun piçoqlar keçasi). Bu harakatda Sofining irodasini bajarib, Konstantinni avtomatdan otgan Fridrix ham iştirok etadi. Essenbeklar oilasidagi hokimiyat uçun kuraşni har tomonlama qözğatgan esesovets Aşenbax bu kuraşning har bir iştirokçisidan natsistlar ishi manfaatlari yölida foydalanadi.
Sofi Elizabetni konslagerga jönatişga erişadi, u yerda keyinçalik Elizabet halok böladi; bolalar esa internatsiya qilinadi, şunda uning eri Gerbert qaytib kelib, özini gestapo qöliga topşirişga majbur böladi. Aşenbax yoş Gyunterni, Konstantinning öğlini, Gitler partiyasiga aʼzo bölişga köndiradi, lekin asosiy umidini endi Martinga boğlaydi: uning hokimiyat iştiyoqini qözğatib, uni onasiga qarşi qöyadi — göyo onasi uning irodasini bostirayotgandek.
Va nihoyat halokatli yakun, unda Martinning onasiga qarşi yaşirin, deyarli ekzistensial darajaga yetgan nafrati özining dahşatli ifodasini topadi: uni ruhan sindiriş va özini tasdiqlaş maqsadida Martin qarindoşlar örtasidagi zöravonlikka qöl uradi. Köp ötmay u SS formasini kiyib, oilaviy qalʼada onasining Brukman bilan töyini masxara qilib taqlid qiladi. Nikoh marosimi ötkaziladi, va «yangi turmuş qurganlar» — zombiga öxşaş, yuzi niqobdek qotgan Sofi va irodasidan butunlay ayrilgan Fridrix — Martindan «töy sovğasi» oladilar: sianid kaliy ampulalari. Sönggi kadrda Martin jasadlar ustida natsistça salomga qotib turadi — haqiqatan ham dözaxiy koda!
3Rollarda
Helmut Berger — Martin fon…
Helmut Berger — Martin fon Essenbek
Dirk Bogarde — Fridrix Brukman
Ingrid Thulin — Sofi fon Essenbek
Helmut Griem — Aşenbax
Renaud Verley — Gyunter fon Essenbek
Umberto Orsini — Gerbert Talman
Reinhard Kolldehoff — Konstantin fon Essenbek
Albreçt Sçönhals — Joakhim fon Essenbek
Florinda Bolkan — Olga
Nora Ricci — guvernantka
Charlotte Rampling — Elizabet Talman
Irina Wanka — Liza
Karin Mittendorf — Tilda Talman
Valentina Ricci — Erika Talman
Wolfgang Hillinger — Yanek
Ester Carloni — Madelina
4Kelib çiqişi
Natsizm ildizlari haqida film suratga oliş ğoyasi Viscontida «Makbet»ni zamonaviy tarixiy materialda qayta…

Natsizm ildizlari haqida film suratga oliş ğoyasi Viscontida «Makbet»ni zamonaviy tarixiy materialda qayta suratga oliş rejalaridan tuğildi. Şekspir pyesasi syujetining zamonaviy tarixga mos keladigan jihatlarini öylab yurganda, u Germaniya natsistlarining harbiy sanoatini moliyalaştirgan Kruppler oilasi haqidagi jurnal maqolasiga duç keldi. Ssenariy ustida işlaş jarayonida syujetga «Şoh Edip» motivlari (öğilning onasi bilan incestual aloqasi) va «Hamlet» motivlari (onasidan va uning sevgilisidan qasos oluvçi, begonalaşgan öğil) kiritildi. Oilaning axloqiy inqirozi tarixi «xudolarning qulaşi» obrazi sifatida qayta talqin qilindi — uzoq asrlik madaniy anʼanalarga ega patriarxal Yevropaning qulaşi. A. Plaxovning fikriça, Visconti mifni va tarixni birlaştirişga, oilaviy va ijtimoiy narsalarni uyğunlaştirişga muvaffaq bölgan.
5Reaksiya
Film prokatga çiqqaç, baʼzi tanqidçilar uni dekadansda va çarçatgan adabiy reminissensiyalarni oğir-bosiq…

Film prokatga çiqqaç, baʼzi tanqidçilar uni dekadansda va çarçatgan adabiy reminissensiyalarni oğir-bosiq çalkaştirişda ayblaşdi, boşqalari esa uni opera sanʼati asarlari bilan soliştirdilar. Bir fransuz tanqidçisining fikriça, «Xudolarning qulaşi» — «Vagner operasi sifatida sahnalaştirilgan Şekspir fojiasi»; boşqa tanqidçi esa bu Kruppler tarixi Verdi közi bilan körilgani, deb yozdi. Film eng yaxşi original ssenariy uçun «Oskar» va eng istiqbolli yangi aktyor (Helmut Berger) uçun «Oltin globus» mukofotlariga nomzod qilib körsatildi. Amerika prokatida lenta qisqartirilgan holda (orgiya sahnasisiz) va boşqa nom bilan — «The Damned» («Laʼnatlanganlar») nomi ostida çiqdi.
6Taʼsiri
«Xudolarning qulaşi»dan keyin faşizm ildizlarini jinsiy oğişlarda izlagan bir qança boşqa filmlar paydo…

«Xudolarning qulaşi»dan keyin faşizm ildizlarini jinsiy oğişlarda izlagan bir qança boşqa filmlar paydo böldi; ulardan eng maşhurlari: Bernardo Bertolucci «Konformist» (1970), Liliana Cavani «Tungi portye» (1974), Tinto Brass «Kitti salon» (1976). Viscontining öz-özini içkaridan yöq qilayotgan oila obrazi Frensis Ford Kopolla tomonidan «Otaning öğli» (1972) filmida va Patris Şero tomonidan «Qiroliça Margo» (1994) filmida qayta talqin qilindi. «Xudolarning qulaşi» Fassbinderga ayniqsa katta taassurot qoldirgan; u filmni deyarli barça filmlardan eng buyugi deb hisoblagan va undan alohida sahnalarni köp marta keltirgan (masalan, «Xitoy ruleti» filmida).
7Kadrlar
3
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB8Franşiza tartibida
2 film
Matn: maqola tarjimasi «Гибель богов (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.