The Deer Hunter

Bu matn Vikipediya maqolasi bölib, CC BY-SA litsenziyasi ostida tarjima qilinmoqda. Tarjima quyida.

«Buğu ovçisi» (ingl. The Deer Hunter) — rejissyor Maykl Çimino suratga olgan ikkinçi töliq metrajli badiiy film bölib, uning premyerasi 1978-yil 8-dekabrda bölib ötgan — Amerika qöşinlari Vetnamdan çiqarilganidan beş yil ötgaç. Film Vetnam uruşiga çaqirilgan, rus kelib çiqişli uç yoş amerikalik haqida hikoya qiladi, şuningdek, uruşdan oldin va keyin yuz bergan ayrim voqealarni ham aks ettiradi.

Film «Oskar» mukofotining 5 ta sovrinini qölga kiritdi, jumladan, yilning eng yaxşi filmi nominatsiyasida ham. 1996-yilda u AQŞ Kongress kutubxonasining milliy film reestriga kiritildi.

1967-yil. Pensilvaniyaning ğarbidagi kiçik sanoat şahri Kleyton. Bu yerda pölat zavodida işlaydigan va yaşaydigan bir neça yoş (30 yoşdan biroz oşgan) erkaklar bor: Mixail (Maykl) Vronskiy (Robert De Niro), Stiven Puşkov (Sevidj), Nikanor (Nik) Çebotareviç (Kristofer Uoken). Maykl — guruh yetakçisi, Nikning sevgilisi Lindaga (Meril Strip) yaşirinça oşiq.

Döstlar ikki voqeani nişonlaşga tayyorlanmoqda: Stivenning töyi va ularning har biri zaxiradan safarbar etilib, keyinçalik Vetnamga yuborilişi. Uruş hali oldinda, bugun esa yigitlarda yaxşi içkilik va kutilmagan ov sayohati bor. Ularga uzoq yillik döstlari Stenli (Kazale), Jon (Dzundza) va Piter Aksel (Aspegren) qöşiladi.

Kunduzi döstlar Stiven va Anjela (Alda) töyini pravoslav çerkovida tomoşa qilişadi, keçqurun esa mahalliy restorançada nişonlaşadi. Amerikalik italiyalik kelib çiqişli rejissyorning tasavvuridagi slavyan töyi haqida uzoq va batafsil sahna boşlanadi. Barga demobilizatsiya qilingan «yaşil bereta» kiygan bir kişi kiradi. Maykl mehmonni içkilik bilan siylaydi va Vetnamda xizmat qiliş qanday bölganini söraydi. Veteran qadahini kötaradi va tost örniga sökinadi. Ikkinçi qadahda ham hammasi takrorlanadi. Javob olmagan, spirtli içimlikdan qizigan Maykl janjal çiqarmoqçi böladi, lekin döstlari uni tortib olib, hammasini hazilga aylantiradi. Töy keçasining oxirida Nik Lindaga turmuşga çiqişni taklif qiladi va u rozi böladi.

Maykl hayotidagi maʼlum bir bosqiç tugayotganini his qilib, tungi böm-böş köçalar böylab yuguradi va ustidagi barça kiyimlarini yeçib taşlaydi. Uning ortidan Nik yuguradi va Maykldan uni heç qaçon taşlab ketmaslikni, ayniqsa «u yerda» taşlab ketmaslikni iltijo qiladi. Yalanğoç Maykl sport maydonçasida yotadi, göyo öziga xos qayta tuğilişga tayyor.

Ertalab hali töliq huşiga kelmagan döstlar ovga çiqişadi. Gözal toğ örmonida buqani quvib ketayotganda Maykl hamma narsani doim bir zarbada, yagona öq bilan yakunlaşga qaror qiladi.

Harakat Vetnamga köçadi. Nomaʼlum qişloq uçun jang bölayapti. Jang sahnalari filmda qisqa va şafqatsiz tarzda aks etadi. Jang davomida uç döst Vetkong jangçilari asirligiga tuşib qolişadi. Mahbuslar suv içidagi qamiş qafaslarda saqlanadi. Qöriqçilar oddiy totalizator taşkil qilib, mahbuslarni ikkitadan çiqarişadi va avtomat öq nişonida ularni rus ruletkasi öynaşga majbur qilişadi. Filmning har bir qahramoni bu sinovdan köproq yoki kamroq jasorat bilan ötadi. Maykl qoçişga qaror qiladi va rejasini Nikka aytadi. Qöriqçilarga öq uziş uçun unga uçta öq kerak, şuning uçun u ularni rus ruletkasi uçun uçta öq berişga köndiradi. Maykl bilan Nik örtasidagi ruletka sahnasi. Maykl öqi otilmaydi, Nik öqi ham otilmaydi. Maykl qöriqçilarga uç marta öq uzadi, Nik esa qöriqçining avtomatini tortib oladi. Maykl va döstlari qoçişga muvaffaq bölişadi. Ularni amerikalik vertolyot payqab qoladi. Bortga faqat Nik çiqişga ulguradi. Holsizlangan Stiven suvga yiqiladi, Maykl uning ortidan sakraydi. Partizanlar öqidan qoçib, vertolyot uçib ketadi. Maykl yiqilişda şikastlangan Stivenni olib, ittifoqçilar joylaşgan joyga ötiş uçun jangalda yöl topişga harakat qiladi. Oxir-oqibat u Janubiy Vetnam qöşinlari kuzatib borayotgan qoçqinlar ustuniga çiqib, Stivenni askarlarga topşiradi.

Nik boşidan keçirgan ruhiy va jismoniy zöriqişdan söng Saygondagi gospitalda tiklanadi. Döstlarining taqdiridan xabari yöq. Böş bir keçada heç qanday köngiloçar narsasi bölmagani uçun u qizil çiroqlar mahallasiga boradi, u yerda öq ovozini eşitadi va yaqin atrofdagi maxfiy uyda rus ruletkasi öynalayotganini taxmin qiladi. Fransuz Jyulʼen Grenda Nikka öyinçilarning öliklarini körsatadi, öyin uçun katta pul tölaşini aytadi va Nikni ikki öyinçi öziga xos duel ötkazayotgan maxfiy uyga taklif qiladi. Nik revolverni oladi, avval öyinçining boşi tomon, keyin öz boşi tomon tepkini bosadi va qoçib ketadi. Maykl tomoşabinlar orasida bölib, Nikning ortidan otiladi, lekin ğazablangan olomon uni kiriş joyidan ajratib qöyadi.

Maykl AQŞga qaytadi. Linda, Stenli va Jon uning kelişi munosabati bilan bayram keçasini tayyorlaşadi, ammo u ular bilan uçraşişga tayyor emas. U döstlari va qarindoşlariga Nik va Stiven qayerda ekanligini javob bera olmaydi. Taksining orqa örindiğida egilib, Maykl uyni çetlab ötadi va mehmonxonaga boradi. Bir munça vaqt ötgaç, u Linda bilan, söngra boşqa eski döstlari bilan uçraşişga kuç topadi. Avvalgidek, erkaklar ovga çiqişadi. Maykl çarçamay buqani quvadi va juda yaqinlaşib qoladi. Odam va hayvonning nigohlari töqnaşadi. Maykl hayvondan yuqoriga öq uzadi.

Maykl Stivenning xotiniga boradi. Anjela oğir kasal va çuqur depressiyada. Biroq u qoğoz parçasiga telefon raqamini yozadi. Şu raqam orqali Maykl veteranlar gospitalini topadi, u yerda esa oyoqlarini yöqotgan va boşidan keçirgan narsalar tufayli ruhan qaytarib bölmas darajada şikastlangan Stivenni uçratadi. Boşqa gaplar qatorida u Maykl bilan Saygonda davolanayotgan paytida unga kimdir tomonidan katta miqdorda pul yuborilganini aytadi. Maykl pul jönatuvçisi Nik ekanligiga işonç hosil qiladi.

Maykl Saygonga uçib keladi. Şahar ğolib raqib armiyasining bosimi ostida qulaşga yaqin. Vronskiy Jyulʼen Grendani topadi, u ulkan tölov evaziga Maykl Nik çiqayotgan maxfiy uyga olib boradi. Nik holsiz ahvolda bölib, Maykl tomonga eʼtibor bermaydi. Oxirgi pulini berib bölgan Vronskiy Nik bilan rus ruletkasi öynaşni taklif qiladi. Raqiblar «yurişlar» almaşadi, Nik bezovtalanadi va Maykldan tanib oladi. Maykl Nikdan uyga qaytişni söraydi, ov buqalarini eslaşni iltimos qiladi. Nik tabassum qilişga harakat qiladi va «faqat bitta öq» deb gapirib, tepkini bosadi, lekin bu safar omad unga xiyonat qiladi.

Maykl döstining jasadini Amerikaga olib keladi, Nikni dafn etişadi. Motam marosimidan söng döstlar özlarining eski barigа boradi va Nikni eslaşadi. Ular bilan bir stolda Stiven va Anjela ötirişadi. Hammasi birga «God Bless America» qöşiğini kuylaşadi.

1969-yilda «EMI» yorliqli yozuv kompaniyasi «Associated British Picture Corporation» kinokompaniyasini sotib oldi va kino suratga olişni boşladi. 1976-yilda yorliq «British Lion Films» kompaniyasini sotib oldi. Yaratilgan «EMI Films» bölinmasini boşqarişni «British Lion Films»ning sobiq hamkorlari — prodyuserlar Barri Spayking va Maykl Dili boşladi. Dili «Quinn Redeker» va «Louis Garfinkle»dan 19 000 dollarga «Kelib öynagan odam» (The Man Who Came to Play) nomli ssenariyni sotib oldi. Unda Las-Vegasga rus ruletkasi öynaş uçun boradigan yoş yigitlar guruhi haqida hikoya qilinadi. Dili esladi: «Ssenariy meni hayratga soldi... Biroq u töliq emas edi. Hiyla şundaki, juda ajoyib ğoyadan töliq film yaratiş kerak edi». 1970-yillarning örtalarida suratga oliş tayyorgarligi boşlanganda Vetnam uruşi mavzusi hali ham Gollivudning yirik studiyalari orasida taqiq edi. Maykl Dilining sözlariga köra, odatiy javob şunday edi: «Heç bir amerikalik Vetnam haqidagi film körişni xohlamaydi». Bir neçta gollivudlik agentlar bilan maslahatlaşgandan söng Dili unga ijobiy taassurot qoldirgan oldingi ishi «Momaqaldiroq va Tezoyoq» bölgan Maykl Çiminoni topdi va Çimino rejissyor etib tasdiqlandi.

Maykl Çimino va Derik Uoşbern, «Sokin yuguriş» filmida birgalikda işlagan bölişsa-da, ssenariyni olti oy davomida yozişdi.

Filmning boş qahramonlari vetkonglar asirligiga tuşadigan qismi Tailandda, Kançanaburi viloyatida, Kvay daryosi böyida suratga olingan. Biroq mamlakatdagi vaziyat tinç emas edi: 1977-yilda navbatdagi davlat töntarişi sodir bölgan va kommunistik qözğolonçilarga qarşi kuraş olib borilgan. Atrofda köplab qurolli odamlar aylanib yurar, ular suratga oliş guruhini tezda pul topişning oson manbai deb bilişardi. Öğirlanişning oldini oliş uçun qöriqçilar yollandi. De Niro va uning hamkasblari suv içida, kalamuşlar va çivinlar bilan töla qafasda ötirişga majbur bölişdi. Harbiy sahnalarni haqiqiyroq körsatiş uçun rejissyor aktyorlardan yuvinmaslik va kiyimlarini almaştirmaslikni söradi. Jon Sevidj keyinçalik şunday degan edi: «Bugun heç bir studiya öz yulduzlari yoki guruhini «Buğu ovçisi»da biz duç kelgan xavflarga duçor qilişga qodir emas. Bob, Kris va menga omad kulib boqdi, tirik qoldik. Bizni deyarli öldirişgan edi».

Köprikdagi sahnada, uç kişi tayanç ustunlarga yopişib turganda, harbiy vertolyot tasodifan saqlaş arqonlarini kesib yubordi va odamlarni öz hayotlari uçun kuraşib qolişga majbur qildi. Pastda toşlar va ğazablangan daryo bor edi, balandligi — 60 fut (18 metr). Uoken oxir-oqibat yuqoriga kötarilib, vertolyotga ötirdi. Vertolyot uçib ketdi va kesilgan arqonda vahimaga tuşib osilib qolgan De Niro va Sevidjni tark etdi, ular bu ölim bölişi mumkinligini bilişardi. Ular bir-biriga qaraşdi, ölişga tayyorlanib, suvga sakraşdi va jarohat olmasdan daryo oqimi ularni qayiqqa olib bordi. Keyin De Niro döstining oyoğida zaharli ilonni kördi. Yigitlardan biri xotirjamlik bilan uni olib taşladi, söngra boşini kesib taşladi. Çaqqanda ölim yuz berişi mumkin edi. Daryodagi yoğoçlar orasidagi yana bir epizod ham uçalasini halokatga olib kelişi mumkin edi. Ularni ezib yubormaslik va çöktirmaslik uçun operatorlar guruhi qayiqni teşikka yönaltirdi. Zarbadan kamera tuşib ketib, daryoga tuşdi — baʼzi kadrlar butunlay yöqolib ketdi.

Maykl rolini dastlab Roy Şayderga, Stivenni esa Brad Dourifga möljallaşgan edi. Çak Aspegren (Aksel) kasbiy aktyor emas, balki Pensilvaniyadagi haqiqiy pölat zavodining ustasi edi. Uning yorqin qiyofasi Çiminoni şunçalik hayratga soldiki, uni proba ötkazmasdan filmga taklif qilişdi va De Nirodan keyin ikkinçi aktyor sifatida tasdiqlaşdi.

Jon Kazale uçun bu film sönggi böldi. Aktyor saraton kasalligi bilan oğrigan edi, buni faqat Çimino bilardi, şuning uçun u Stenli bilan boğliq epizodlarni birinçi navbatda suratga oldi.

«Buğu ovçisi» kuçli film, uning kuçi uruşdan oldingi va keyingi hayotning qarama-qarşiligi ustiga qurilgan. Siz yo bu hikoyaga hissiy jihatdan qöşilib, unga singib ketasiz, yoki uning his-tuyğularini sezolmay, filmni qabul qilmaysiz. Men birinçisini tanladim va bu buyuk film muxlisi bölib qoldim.

2019-yil may oyi holatiga köra, film IMDb 250 talik reytingida 161-örinni egallaydi, AQŞning kinoakademiyasi tomonidan 2007-yilda tuzilgan «100» röyxatida esa 53-örinda turadi — 1998-yilgi versiyaga nisbatan 26 poğona yuqoriga kötarilgan.

Metacritic saytida 100 ballik şkala böyiça yuqori baho — 86 ball qöyilgan. Rotten Tomatoes saytida reyting 92% ni taşkil etgan.

Filmning eng maşhur va munozarali sahnasi, unda «vetkonglar» harbiy asirlarni rus ruletkasi öynaşga majbur qilişadi, tanqid qilindi, çunki Vetnam uruşi davrida bunday holatlar haqiqatda bölganligini tasdiqlovçi hujjatli dalil yöq edi. 1966-yilda Vetnam uruşini yoritgani uçun Pulitser mukofotiga sazovor bölgan «Associated Press» muxbiri Piter Arnett Los-Angeles Times gazetasida yozdi: «Uruşning barça yillari davomida rus ruletkasi öynalgan hujjatlaştirilgan holat bölmagan... Filmning markaziy metaforasi şunçaki qonli yolğondir». Rejissyorni, şuningdek, Vetnam uruşini bir tomonlama tasvirlagani uçun ham tanqid qilişgan, ammo u öz filmi na siyosiy, na hujjatli jihatdan aniq ekanini taʼkidlab, eʼtiroz bildirgan. Bundan taşqari, u öz pozitsiyasini himoya qilib, Singapur gazetalaridan olgan qirqimlari borligini aytgan, ular rus ruletkasi uruş davrida haqiqatda öynalganini tasdiqlagan (haqiqat, u aniq maqolalarni körsatmagan).

1979-yilgi Berlin kinofestivalida film namoyiş etilayotganda SSSR delegatsiyasi filmdan norozilik bildirdi, uning fikriça, film köplab sahnalarda vetnam xalqini haqorat qilgan, va namoyişli ravişda zaldan çiqib ketdi. Ularning misolidan GDR, Polşa, Bolgariya, Vengriya, Kuba delegatsiyalari ham ergaşdi. Şuningdek, ikki hakam sotsialistik davlatlarga hamjihatlik belgisi sifatida isteʼfoga çiqdi.

Rojer Ebert ijodkorlarning rus ruletkasidan badiiy foydalaniş huquqini himoya qilib yozdi: «Bu URUŞGA QARŞI film emas, URUŞ TARAFDORI filmi ham emas. Bu hozirgaça suratga olingan eng hissiy va hayratlanarli kartina. ...Rus ruletkasi öyini butun filmning boğlovçi ramziga aylanadi: bu öyinda QAYSI natijani kutasiz?; SIZ uning kutilmagan, lekin oldindan belgilangan şafqatsizligini, unga tortilgan erkakning aqliga taʼsirini anglaysizmi — bularning barçasi uruşning öziga ham tegişli. Bu hikoyaning yorqin ramzi bölib, uruş haqida keyingi mulohazalarni ortiqça qilib qöyadi». 2008-yilda kinotanqidçi Devid Tomson ham filmning atrofidagi bahslarga qaramay hurmatga loyiqligiga rozi bölib yozdi: «Vetkonglar asirlarni rus ruletkasi öynaşga majburlamaganligi haqida daʼvolar bölgan. Saygon sahnalari ğalati yoki noreal ekani aytilgan. De Niro, Uoken va Sevidj qahramonlari Vetnamga çaqiriliş uçun juda keksa ekanliklari bildirilgan. Uç ön yillikdan söng bu azoblar «tasavvur» tomonidan yumşatilganga öxşaydi... va «Buğu ovçisi» buyuk amerikalik filmlardan biridir».

Milliy film reestri (1996)

AFI tomonidan tuzilgan «100 yil içidagi eng yaxşi 100 ta amerikalik film» röyxati: 79-örin (1998-yilgi röyxat), 53-örin (2007-yilgi röyxat)

AFI tomonidan tuzilgan «100 yil içidagi eng sarguzaştli 100 ta amerikalik film» (2001): 30-örin

2006-yilda 2.35:1 formatidagi HD DVD paydo böldi.

2018-yilda, 40 yillik yubileyi munosabati bilan «Buğu ovçisi» StudioCanal kompaniyasi tomonidan 4K (16 bit) formatida tiklandi, tasvirning aniqligi oşirildi va plyonkaga xos donadorlik saqlab qolindi. Asos sifatida asl 35 mm negativ olindi. Londonda «Silver Salt Restoration Limited» firmasi kinoteatrlarda namoyiş uçun raqamli nusxalar yaratdi. 2019-yilda film Rossiyada birinçi marta ingliz tilida va «Inoekino» tomonidan tayyorlangan rus subtitrlari bilan namoyiş etildi.

2018—2019-yillarda 4K Ultra HD Blu-ray soddalaştirilgan va kollektsion naşrlarda çiqarildi.