The Exorcist

«The Exorcist» (ingl. The Exorcist — «Ekzorsist») — 1973-yilda Uilyam Fridkin suratga olgan, Uilyam Piter Blatti yozgan «The Exorcist» (1971) romani asosidagi, maʼnaviy-sirli mavzudagi amerikaça qörqinçli film. Uilyam Blatti romanni yozişga 1949-yilda Missuri ştatining Sent-Luis şahar atrofida yuz bergan voqea ilhom bergan. Öşanda katolik ruhoniy Raymond J. Bishop spiritik taxtasidan foydalangandan keyin devona bölib qolgan deb hisoblangan bolaning içidan jinni haydagan. Blatti filmning prodyuseri va ssenariy muallifi sifatida iştirok etgan. Texnik maslahatçi sifatida ruhoniy Jon Nikola bölgan — u «Şaytonga egalik va ekzorsizm» monografiyasi muallifi. Asosiy rollarni Maks fon Sydov, Ellen Byorstin, Jeyson Miller, Linda Blair va Li Jey Kobb ijro etgan.

Kitobning bestseller bölganiga qaramay, yaratuvçilar aktyorlarni tanlaşda qiyinçiliklarga duç kelişgan. Gollivudning yetakçi yulduzlari (Jeyn Fonda, Odri Xepbern, Enn Benkroft) rad javobini bergaç, Ширли Маклейн studiya tomonidan qabul qilinmagan. Oxir-oqibat ular kam tanilgan Ellen Byorstin, şuningdek, jamoatçilikka notaniş Linda Blair va kino tajribasi yöq, maşhur pyesa muallifi Jeyson Millerni tanlaşdi. Biroq bu tanlovni Warner Bros. studiyasi rahbarlari qatʼiy rad etişdi. Qiyinçiliklar şu bilan tugamadi: suratga oliş maydonining katta qismi yonğinda vayron böldi, Blair va Byorstin baxtsiz hodisalar natijasida jarohat olişdi. Oxir-oqibat işlab çiqariş rejalaştirilganidan ikki baravar köp vaqt oldi va boşlanğiç byudjetdan ikki baravardan köproq mablağ sarflandi.

Film 1973-yilning oxirida AQŞ va Kanadaning 24 ta kinoteatrida namoyiş etildi. Dastlabki noaniq tanqidiy şarhlarga qaramay, tomoşabinlar ommaviy ravişda filmga borişdi: qişki sovuqda uzun navbatlarda turişar, köpçilik filmni bir neça marta körardi. Baʼzi tomoşabinlar boş qahramonning realistik miyaning angiografiyasidan ötişi va keyinroq xoç bilan şahvoniy tarzda özini qanoatlantiriş sahnalarini körganda, noqulay jismoniy reaksiyalar — huşdan ketiş yoki qusiş holatlarini boşdan keçirişdi. Yurak xurujlari va abortlar haqida xabar berildi; psixiatriya jurnalida filmdan kelib çiqqan «kinematografik nevroz» haqida maqola çop etildi. Voyaga yetmaganlarning filmga kirişi sababli MPAA reyting kengaşi studiyaga yon bosib, filmga X örniga R reytingini bergani uçun ayblovlarga duç keldi, bu esa filmga tijorat muvaffaqiyatini taʼminlaş uçun qilingan deb hisoblandi. Bir neça şaharda filmni butunlay taqiqlaş yoki voyaga yetmaganlarga körsatmaslik böyiça urinişlar böldi. SSSRda tsenzura tufayli film faqat 1988-yilda, «Mosfilm» studiyasining tarjimasi bilan, dublyajsiz, bir ovozli закадр ovozlantiriş bilan çiqdi.

«Şaytonni haydovçi» atrofida keçgan munozara, şuningdek, filmning katolitsizmga munosabatiga oid bahslar uni «Eng yaxşi film» nominatsiyasida «Oskar» mukofotiga nomzod bölgan birinçi qörqinçli film bölişiga yordam berdi. Jami u 10 ta mukofotga nomzod bölib, 2 ta haykalça — eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy va eng yaxşi ovoz uçun ğolib böldi. «The Exorcist» 30 martadan köproq daromad keltirib, 2017-yilda «It» filmi çiqqunça, inflyatsiyani hisobga olmaganda, 44 yil davomida R reytingli eng kassaviy qörqinçli film maqomiga ega bölgan. 2000-yilda filmning boşqa varianti — «Siz heç qaçon körmagan versiya» yoki «Kengaytirilgan rejissyor versiyasi» nomi bilan özgarişlar va qöşimçalar bilan çiqarildi.

«The Exorcist» kultga aylandi, janrga katta taʼsir körsatdi va tanqidçilar tomonidan eʼtirof etildi; bir neça naşrda u hozirgaça suratga olingan eng buyuk qörqinçli filmlardan biri deb atalgan. Ingliz kino tanqidçisi Mark Kermode uni «barça zamonlarning eng sevimli filmi» deb atagan. Köp yillar davomida film IMDb reytingi böyiça tarixdagi eng yaxşi 250 ta film röyxatida turgan. Amerika kino instituti röyxatlariga köra, film «100 ta hayajonli film» röyxatida 3-örinni, «100 ta qahramon va yovuz» röyxatida esa (Rigan Makniil) 9-örinni egallagan. 2010-yilda u «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» filmlar Milliy reestriga kiritilgan.

Filmning ulkan muvaffaqiyati franşizaning yaratilişiga olib keldi: 2026-yil holatiga köra u oltita filmdan, şuningdek, 2016-yilda çiqqan xuddi şu nomli teleserialdan iborat.

Suratga oliş deyarli bir yil davom etdi — 1972-yil 14-avgustdan 1973-yil 20-iyulgaça.

Ruhoniy Karras tuşayotgan zinalar Vaşingtondagi M Street köçasida joylaşgan. Asosiy harakat sodir böladigan yotoqxona Manxettenning ğarbiy qismidagi 20th Century Fox studiyasi pavilonida jihozlangan. Şu yerda ikki qavatli uyning interyerlari ham qurilgan. Qöşni xonaga 50 ming dollar turadigan turli texnika va konditsionerlar örnatilgan, ular havoni nol darajagaça sovitib, iştirokçilarning oğzidan haqiqiy buğ çiqişini taʼminlagan. Butun xona tebranib, qaltirardi, taşqi fon esa harakatsiz qolardi.

Fridkin va Blatti öz filmida körişni orzu qilgan barça ijroçilarni jalb qilişga muvaffaq bölişdi: Ellen Byorstin (Riganning onasi), Maks fon Sydov (arxeolog ruhoniy), Li Jey Kobb (politsiya leytenanti), Jeyson Miller (ota Karras). Karras roli uçun dastlab Jek Nikolson körib çiqilgan edi, ammo u sinovdan keyin rolni rad etdi. Asosiy muammo boş qahramon rolini ijro etuvçi aktrisani tanlaş edi. Studiyada taxminan ming qiz bölib ötdi, ammo heç biri prodyuserlarga yoqmadi. Keyin kastingga Fridkin ham qöşildi, ammo bu ham natija bermadi. Rejissyorning fikriça, qahramon kuçli şaxsiyat, mustahkam ruhiyatga ega bölişi va ön ikki yoşdan oşmasligi kerak edi. «Bizga yoş Elizabet Teylor kabi çiroyli qiz mos kelmasdi, bu rol uçun bironta vunderkind ham yaramasdi. Aqliy va jismoniy jihatdan uyğun rivojlangan qiz kerak edi». Nomzodlar röyxati ön ikki kişigaça qisqargaç, Fridkin ularning onalaridan romanni qizlari bilan birga öqişni söradi, toki keyinçalik ular mazmunini osonlik bilan muhokama qila olişsin. Şundan keyin köpçilik özlari suratga olişdan voz keçişdi. «Qolganlar bilan men kitob haqida suhbatlaşdim, — deydi Fridkin, — va, tan olişim kerak, ularning zukkoligi meni hayratga soldi. Men özim bola bölgan paytdan beri bolalar özgarib ketgan. Hammasidan köra, Linda Blair vazifaning qiyinligidan eng kam hayratlanган va uni boşqalardan çuqurroq tuşungan edi. Biz bu rol unga zarar keltirmasligiga işonç hosil qildik». Biroq, oxirgi holatga qaramay, Blatti qizning tibbiy körikdan ötişini talab qildi va şundan keyingina u suratga olişga qöyildi.

Ellen Byorstin sahnada umurtqa poğonasini şikastlagan, unda Riganning Krisni kuç bilan çetga uloqtirişi tasvirlangan edi. Uning belboğiga arqon boğlangan edi, uni rejissyor buyruği bilan statist tortişi kerak edi. Bir dublda statist şunçalik kuç bilan tortdiki, aktrisa polga urilib, dumğaza oğriğidan qiçqirib yubordi. Fridkin darhol kameraning unga qaratib, sahnani taʼsirli yirik plan bilan yakunladi.

«The Exorcist» filmini Warner Bros. kompaniyasi 1973-yil Rojdesto bayramida çiqardi. Kassa tuşumlari böyiça u birinçi öringa çiqib, «Krestnyy otets»ni (The Godfather) ortda qoldirdi, «Oskar»ning ikkita haykalçasini — «Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy» va «Eng yaxşi ovoz» nominatsiyalarida qölga kiritdi, 2000-yilda qayta naşr etilganda esa AQŞ kinoprokatida 39 million 661 ming dollar yiğdi.

1974 — 4 ta «Golden Globe» mukofoti:

Eng yaxşi film (drama)

Eng yaxşi rejissyor (Uilyam Fridkin)

Eng yaxşi ikkinçi rejadagi ayol roli (Linda Blair)

Eng yaxşi ssenariy (Uilyam Piter Blatti)

1974 — 2 ta «Oskar» mukofoti:

Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy (Uilyam Piter Blatti)

Eng yaxşi ovoz (Robert Knudson, Kristofer Nyuman)

1974 — «Grammy» mukofoti (Mayk Oldfild — uning «Tubular Bells» instrumental albomidan boşlanğiç mavzu işlatilgan)

1975 — 4 ta «Golden Scroll» («Saturn») mukofoti:

Eng yaxşi qörqinçli film

Eng yaxşi ssenariy (Uilyam Piter Blatti)

Eng yaxşi grim (Dik Smit)

Eng yaxşi maxsus effektlar (Marsel Verkutr)

1974 — «Golden Globe»:

Eng yaxşi ayol roli (drama) (Ellen Byorstin)

Eng yaxşi ikkinçi rejadagi erkak roli (Maks fon Sydov)

Eng yaxşi aktrisa debyuti (Linda Blair)

1974 — «Oskar»:

Eng yaxşi film (Uilyam Piter Blatti)

Eng yaxşi rejissyor (Uilyam Fridkin)

Eng yaxşi ayol roli (Ellen Byorstin)

Eng yaxşi ikkinçi rejadagi erkak roli (Jeyson Miller)

Eng yaxşi ikkinçi rejadagi ayol roli (Linda Blair)

Eng yaxşi montaj (Jordan Leondopulos, Bad Smit, Evan A. Lottman, Norman Gey)

Eng yaxşi operatorlik ishi (Owen Roizman)

Eng yaxşi rassomlik ishi (Bill Malley (boş rassom), Jerri Vunderlix (dekorator))

1974 — Amerika rejissyorlar gildiyasining eng yaxşi rejissura uçun mukofotiga nominatsiya — badiiy film (Uilyam Fridkin)

1974 — AQŞ ssenariyçilar gildiyasining eng yaxşi moslaştirilgan drama uçun mukofotiga nominatsiya (Uilyam Piter Blatti)

1975 — «BAFTA» mukofotining eng yaxşi ovoz uçun nominatsiyasi (Kris Nyuman, Ross Teylor, Robert Knudson va boşqalar)

Tanqidçi Stenli Kauffman The New Republic jurnalida yozdi: «Bu sönggi yillarda körgan eng qörqinçli filmim. Sönggi yillarda körgan yagona qörqinçli filmim».

Filmning Kris Makniil çerdakdagi ğalati şovqinning manbasini bilmoqçi bölgan epizodi yapon naşri Play.com maʼlumotlariga köra, «Kinodagi eng qörqinçli lahzalar» reytingida 2-örinni egalladi. Keyinçalik bu epizod maşhur skrimerga aylandi, şuningdek, uning asosida «The Scary Maze» Flash-öyini yaratildi.

Zodiak seriyali qotili bu film «eng yaxşi satirik komediya» (ingl. the best saterical comedy) ekanini yozgan, uni u hozirgaça körgan.