Forsaj

«Forsaj» (ingl. The Fast and the Furious) — 2001-yilda Rob Kohen suratga olgan amerikalik jangari film. Ssenariysi Gari Skott Tompson, Devid Eyer va Erik Bergkvist tomonidan Tompsonning hikoyasi asosida yozilgan. Bu «Forsaj» franşizasining birinçi qismi bölib, unda Vin Diesel Dominik Toretto rolini, Pol Walker Brayan ÖKonnor rolini ijro etadi, Michelle Rodriguez va Jordana Brewster esa ikkinçi darajali rollarda çiqadi. Filmda yaqinda yuz bergan yuk maşinalarini öğirlaş tölqini politsiya xodimi ÖKonnorni yaşirin topşiriq bilan işlaşga va mahalliy köça poygaçisi Toretto bilan döstlaşib, bu işni tergov qilişga majbur qiladi.

«Forsaj» 1998-yil oxirida işlab çiqila boşlagan, Kohen va prodyuser Neal H. Moritz Vibe jurnalidagi Nyu-Yorkdagi noqonuniy köça poygalari haqidagi maqolani öqiganidan keyin. Öşa yili Tompson va Bergkvist asl ssenariyni yozişgan, köp ötmay esa Eyer jalb qilingan. ÖKonnor va Toretto rollari uçun turli aktyorlar körib çiqilgan: Walker 1998-yilda tanlangan, keyin 1999-yil boşida Diesel tanlangan, va juftlik film tayyorgarligi doirasida haqiqiy köça poygalarida qatnaşgan. Asosiy suratga oliş 2000-yil iyul oyida boşlanib, öşa yilning oktyabrida tugagan, suratga oliş joylari asosan Los-Anjeles va uning janubiy Kaliforniyadagi atroflarini öz içiga olgan. Filmning nomi John Ireland va Edward Sampson ning 1954-yildagi şu nomli filmidan olingan.

Dastlab «Forsaj» 2001-yil martida butun dunyo böylab çiqişi kerak edi, lekin yozgaça keçiktirildi. Filmning premyerasi 2001-yil 18-iyunda Los-Anjelesdagi Mann Village teatrida bölib ötdi, 22-iyunda esa film Universal Pictures tomonidan Qöşma Ştatlarda namoyiş etildi (Rossiyada film 2001-yil 18-oktyabrda çiqdi). Birinçi film tomoşabinlar va tanqidçilardan harakatlar ketma-ketligi tufayli ijobiy şarhlar oldi, Walker va Diselning çiqişlari ularning buriliş rollari hisoblandi. «Forsaj» tijorat jihatdan muvaffaqiyatli bölib, dunyo böylab 207 million dollar yiğdi va bu uni 2001-yildagi eng köp daromad keltirgan 19-film qildi. Unga davomi «Ikki karra forsaj» (2003) ergaşdi.

Suratga oliş 2000-yilning iyul-oktyabr oylarida Los-Anjelesning turli joylarida va janubiy Kaliforniyada ötkazilgan. Suratga olişning asosiy joylari orasida Dodger stadioni (boşlanğiç sahnada Brayan parkingda özining Eclipse maşinasini sinovdan ötkazadi), Angelino Heights, Silver Lake va Echo Park (Torettoning uyi atrofidagi tumanlar), şuningdek Kiçik Saygon (Tran Eclipse maşinasini yöq qiladigan joy) va San-Bernardino xalqaro aeroporti (poyga uruşlari ötkazilgan joy, unda 1500 dan ortiq import avtomobillar egalari va havaskorlar töplangan) bor. Oxirgi yuk maşinasini talon-taroj qiliş sahnasi San-Jasinto/Xemet vodiysidagi Diamond Valley köli yonida, San-Jasinto vodiysining janubiy tomonidagi Domenigoni Parkvey böylab suratga olingan.

Suratga oliş boşlanişidan oldin Jordana Brewster va Michelle Rodriguezning haydovçilik guvohnomasi yöq edi, şuning uçun suratga oliş davomida ular haydaş darslarini olişgan. Brayan va Torettoning poygasining yakuniy sahnasi uçun alohida kadrlar olingan, unda ikkala maşina temir yölni kesib ötadi va poyezd köçani kesib ötadi, keyin esa ular birlaştirilib, poyezd maşinalarga deyarli tegib ketayotgandek taassurot yaratilgan. Torettoning maşinasi yuk maşinasiga urilib, havoga kötarilişi uçun uzun pölat tayoq trampliny sifatida işlatilgan.

Muqobil yakun ham suratga olingan, «Ğazabdan köproq» deb nomlangan, unda Tanner Brayanni Torettoning uyiga olib keladi, u yerda Brayan jönab ketişga tayyorlanayotgan Miani uçratadi. Brayan u politsiya xizmatidan isteʼfoga çiqqanini aytadi, politsiya uni xotirjamlik bilan qöyib yuborgan va u unga yana bir imkoniyat berişni xohlaydi. Mia unga hamma narsa oson bölmasligini aytganida, Brayan unga vaqti borligini javob qiladi. Bu yakun kollektsion DVD-versiyada çiqarilgan.

Filmni suratga oliş davomida yetmiş sakkizta avtomobil ekranda ham, kadr ortida ham buzilgan. Yetmiş sakkizta avtomobildan uçtasi faqat treylerda buzilgan körsatilgan.

Rotten Tomatoes saytida «Forsaj» filmi 155 ta şarhga asoslangan 55% maʼqullaş reytingiga ega va örtaça reyting 5,40/10. Saytning tanqidiy konsensusi şunday deyiladi: «Sirtdan silliq va yaltiroq, „Forsaj“ 1950-yillardagi öşa yomon ösmirlar haqidagi ekspluatatsion filmlarga öxşaydi». Metacritic saytida film 29 tanqidçiga asoslangan örtaça hisobda 100 dan 58 ball oldi, bu «aralaş yoki örtaça şarhlar»ni körsatadi. CinemaScore söragan tomoşabinlar filmga A+ dan F gaça bölgan şkala böyiça örtaça «B+» bahosini berişdi.

Variety jurnalining Todd McCarthy filmni «qöpol va yoqimli arzon hayajon» deb atadi, «Rob Kohenning yuqori oktanli poygaçisi bugungi kunda haqiqiy noyob hodisa, haqiqatan ham yaxşi ekspluatator, kirib kelganda hukmronlik qiladiganlardan». Los Angeles Times gazetasining Kevin Thomas esa uni «asosiy personajlarning murakkabligi va fojia alomatlari bilan hayratga soladigan jangari film» deb atadi. Chicago Reader naşri Diselning «dzen-simon xotirjamlik va zörğa nazorat qilinadigan ğazabning xavotirli aralaşmasi» bilan filmni öziga tortişini yozdi.

Boşqa şarhlar köproq aralaş edi. USA Today gazetasining Susan Wloszyna filmga 4 dan 2,5 yulduz qöydi va Kohen «heç bölmaganda harakatni qanday uşlab turişni va hayajonli jang sahnalarini bilişini» aytdi. U «hayajonli bölişga harakat qiladi, lekin film öz nomiga zörğa mos keladi».

Washington Post gazetasining Rita Kempley filmga keskin şarh berdi, unda bir vaqtning özida uçta boşqa maşhur film va serialning nomini öynatdi: u tasmani «Sababsiz isyonçi»ga öxşatdi, faqat sababsiz, «Yoş va jasurlar» benzin buğida va «Tez va ölik» sirpaniş izlari bilan. CNN kanalining Paul Clinton esa Kohen «yuqori oktanli, şinalar tutunli tomoşa yaratgan» deb yozdi, lekin filmni «syujet teşiklari» uçun tanqid qildi, ularning orasidan maşhur yuk maşinasi ham ötib ketişi mumkin, va finalni «ahmoqona» deb atadi.