The Forty-First

Aktyorlar tarkibi:

Syomka guruhi:

Ssenariy: Grigoriy Koltunov

Rejissyor-postanovşik: Grigoriy Çuxray

Ikkinçi rejissyor: Bella Fridman

Boş operator: Sergey Urusevskiy

Operator: Aleksey Temerin

Rassom: Vladimir Kamskiy

Kompozitor: Nikolay Kryukov

Dirijyor: Veronika Dudarova

1953-yilda Grigoriy Çuxray VGIK ning rejissyorlik fakultetini tamomlagan (Sergey Yutkeviç va Mixail Romm ustaxonasi). Hali ikkinçi kursda unga Boris Lavrenyovning «Sorok birinçi» nomli qisqa qissasi film uçun asos sifatida qiziqarli tuyulgan. 1926-yilda bu qissa asosida rus kinematografiyasi asosçilaridan biri va sovet kinosining klassigi Yakov Protazanov şu nomli film suratga olgan. Çuxray bu filmni VGIKda öqiyotganida tanişgan. Xotiralarida Çuxray qissani ön yetti yoşida Çelyabinskdagi gospitalda öqiganini yozgan. U Uluğ Vatan uruşi paytida öq-dori parçasidan yaralangani uçun şu yerga tuşgan. Snaryad parçasi öpkaga tegib, sil jarayonini keltirib çiqargan. Tarixiy-inqilobiy qissa asosida film suratga oliş ğoyasini unga dösti Boris Nemeçeк taklif qilgan, çunki u Çuxrayni romantika jalb qilayotganini payqagan.

Diplom himoyasidan keyin Romm tavsiyasi bilan Çuxray Kiev kinostudiyasida işlaşga ketgan. Kievda u öz variantidagi ssenariysini yaratib, uni Mark Donskoy va Viktor Ivçenkoga körsatgan. Ssenariy ularga yoqqan, ammo Donskoy studiya bunday filmni suratga olişga jurʼat etadimi, deb şubhalangan. Çuxray Lavrenyov qissasi asosida film suratga olişga direktor Semyon Ponomarenkoni köndirmoqçi bölgan, ammo u Ukraina studiyasiga Markaziy Osiyo ruhi töğri kelmasligini aytib: «Nega bizga tuyalar kerak?» degan. Stalin vafotidan keyin sovet kinosida kam filmlar davri tugagan va Xruşçev «iliqlaşuvi» boşlangan edi. 1954-yilda «Mosfilm» direktori etib rejissyor Ivan Pirev tayinlandi. U studiya işlab çiqarişini kengaytirişga ğayrat bilan kirişdi. Romm va Yutkeviçning maslahati bilan Pirev Çuxrayni Moskvaga çaqirdi. U yerda yoş rejissyor studiya rahbariyatini «Sorok birinçi» filmini suratga olişga köndirdi. Qissani ekranlaştiriş zarurati «Mosfilm» Badiiy kengaşida muhokama qilindi. Suratga olişga qarşi çiqqanlardan biri qahramonaning axloqiy asoslari va ğoyaviy pozitsiyasining barqarorligiga şubha bildirdi. Masalan, sevgilisi öldirilgandan keyin u umidsizlikda uning jasadiga otilişi bilan «töliq ğoyaviy nopişiqlik»ni namoyon etgan, deb taʼkidlangan. Çuxrayning xotirasiga köra, suratga olişning asosiy qarşilikçisi ssenariyçi va rejissyor Grigoriy Roşal bölgan. Roşalning rafiqasi, rejissyor Vera Stroeva ham qarşi çiqqan. Unga Maryutka nutqidagi vulgarizmlar yoqmagan. Tanqidlarga qaramay, Pirev filmni Çuxray suratga olişini talab qilgan. Romm va Yutkeviçning himoyasi ham katta rol öynagan.

Ssenariy yaratişga Grigoriy Koltunov jalb qilingan, çunki Çuxray öz variantini professional tomonidan tuzatilişini istagan. Uning nomzodini Pirev taklif qilgan. Qisqa qissaning syujeti kengaytirilib, qöşimça syujet çiziqlari kiritilgan (masalan, oq gvardiyaçilar öz zobitini ozod qiliş maqsadida qizil otryadni quvadi). Qahramon obrazi intellektual tus olgan, nutqi gözallaştirilib, savodli qilingan. Dialoglar Lavrenyov iştirokida tuzatilgan. Asl manba muallifi Çuxray va Koltunov bilan tanişgan. U ssenariyni, keyinroq esa filmni maʼqullagan.

Boş qahramonlar rejissyor tomonidan Oleg Strijenov va Izolda Izvitskayaning muvaffaqiyatli kinosinovlari natijasida tanlangan. Qahramon uçun bunday tanlovga Badiiy kengaş dastlab qarşi çiqqan. Filmga juftliklar böyiça sinov berilgan: Izvitskaya va Strijenov, Yuriy Yakovlev va Svetlana Xaritonova. Ikkinçi juftlik sinovdan ötmagan, garçi miş-mişlarga köra Pirev ularni qöllagan. Sanʼatşunos Armen Medvedev yozgan: «Bilmayman, ehtimol bu filmning taʼsiridir, lekin sinovlarda ham menga Strijenov va Izvitskaya köproq yoqdi. Aytişlariça, Ivan Pirev Yakovlev — Xaritonova duetini suratga oliş uçun qattiq turib olgan». Film 1955-yilda Qoraqumda va Kaspiy dengizida — Krasnovodskda hamda Çeleken yarimorolida suratga olingan. Izvitskayaga rolning ayrim xususiyatlari qiyin keçgan, u miltiqni töğri uşlay olmagan, töğri yura olmagan. Suratga oliş şaroiti oğir bölgan — çöl. Baʼzan Izvitskaya yiğlab yuborgan. Syomkaga Izvitskayaning eri Eduard Bredun ham taklif qilingan (u filmda uçinçi darajali rolni ham ijro etgan). Aktrisa undan oldin unga turmuşga çiqqan edi. Unga katta maʼnaviy yordamni Nikolay Kryuçkov körsatgan.

Çuxray boş operator sifatida Sergey Urusevskiyni olgan, u öşa paytda allaqaçon maşhur usta edi. Urusevskiy öz nomzodini özi taklif qilgan, «Mosfilm» koridorida rejissyorga yaqinlaşib. Operator ikkinçi rejissyor qilib xotini Bella Fridmanni olişni talab qilgan, syujetning bir sahnasi esa toğda suratga olinişi kerak edi. Operatorning fikriça, çölning asketik körinişi monotonligi bilan tomoşabinni tez çarçatadi, va Çuxray bir qança eʼtirozlardan keyin bunga rozi bölgan. Film Mixail Rommning ijodiy ustaxonasi bazasida suratga olingan. Osteomielit kasalligi kuçaygan paytda rejissyor suratga olişga носилкада yotgan holda rahbarlik qilişga majbur bölgan. Urusevskiylar bilan rejissyorning munosabatlari yaxşi bölmagan va ular örtasida tez-tez ziddiyatlar kelib çiqqan. Çuxrayning xotirasiga köra, montaj qilingan filmni rasmiy ssenariy muallifi Grigoriy Koltunovga körsatişgan. U qörqib ketib, öz imzosini bu «iflos oq gvardiyaçilik aralaşmasi» ostiga qöyişdan boş tortgan va «xat-arz» yozgan. Filmni Ivan Pirev qutqargan. Koltunovning qizi keyinçalik Çuxray gaplarining haqiqatligini bahslaşgan. 1956-yil 10-avgustda Pirev raisligida «Mosfilm» Badiiy kengaşining majlisi bölib ötdi. Çiqiş qilganlarning katta qismi rasmni ijobiy qabul qildi. Koltunov esa ssenariysi buzib körsatilganini aytdi: «Men filmni tomoşa qildim va aççiq bilan işonç hosil qildim, bu yerda mening ssenariyim yöq. Ssenariyda bölgan öşa garmoniya, öşa tozalik yöq. Robinzon Kruzo haqidagi parça hammada şubha uyğotgan, hozir esa uni maqtaşmoqda. Filmda juda muhim lahza yöqolgan — „Yevsyukovning paydo bölişi“, u bölmasa, finalning taassuroti yöq, öq yöq. Yana bir qator sahna va epizodlar yöq, bu filmni yomonlaştirdi. Menimça, bunda na rejissyor, na studiya aybdor. Aybdor bizning kinematografiyamizning butun ish tartibi. Ssenariy saqlanib qoladi, agar rejissyor özi uning muallifi bölsa. Agar ssenariy uniki bölmasa va unga qiyin qism uçrasa, u bu qiyinçiliklar oldida taslim böladi. Yana bir bor taʼkidlamoqçiman, film yaxşi çiqdi, lekin agar ssenariydan çetga çiqişlar bölmaganida, u yanada yaxşi bölardi».

«Sorok birinçi» 1956-yil 15-oktabrda ekranga çiqdi. U Çuxrayni, Izvitskayani va Strijenovni butun mamlakatga tanitdi. Aktrisa uçun Maryutka roli uning karyerasidagi eng maşhur rol böldi. SSSR kinoteatrlarida filmni 25,1 million tomoşabin kördi (1956-yil prokatida 10-örin); Fransiyada — 1 118 928, PNRda esa 942 792 tomoşabin. Film Kann festivalida (1957) namoyiş etildi va u yerda muvaffaqiyat qozondi. Çuxrayning fikriça, filmni festivalga yuborilişida Nikita Xruşçev ham iştirok etgan. Grigoriy Aleksandrov rejissyorga film Charli Çaplinga yoqqanini aytgan. Yevropa tomoşabinlari sovet kinosida ortiqça mafkuraviy tarkibsiz, gözal qahramonlar bilan romantik hikoya körsatilişi mumkinligini kutmagan edi. Fransuz rejissyori Marsel Blistenni sovet filmida şu narsa hayratga solgan: «U heç qanday didaktik maqsad qöymaydi, sevgining buyukligi va kuçidan boşqa heç narsani isbotlaşga intilmaydi». Kinoşunos Viktor Şklovskiy filmga maqtov bilan munosabat bildirgan: «Rejissyor Çuxray isteʼdodli, ammo rejissyor ham, aktyorlar ham özlarini körsata oladilar, çunki ssenariy ularga material beradi. Tomoşabin bir xil qahramonni turliça köradi. Syujet vaziyatlari insonni tadqiq qiladi. Qiziqarlilik, dramatiklik — bu kinematografiya qoidalari. Odamlar harakatlarini yengil qilib körsatmaslik kerak. Ularning tebranişlarini körsatiş va inson qalbidagi ziddiyatlarni yaşirmaslik kerak, aynan şu ziddiyatlarda kelajak porlaşini tuşuniş lozim. „Sorok birinçi“ qahramoni öz baxtini öz haqiqati, adolat uçun öldiradi».

Tört jildli «Sovet kinosi tarixi. 1917—1967» asarida qayd etilişiça, film tarixning «inson orqali» kirib boriş mavzusiga murojaat qilgan, xalq hayotining harakatlarini körsatgan va buni Çuxray, ehtimol, eng yaxlit tarzda amalga oşirgan: «…erkin, quvnoq va hayajonli hikoyada» sinfiy duşmanlar muhabbati va «inqilobiy burçning muqarrar ğalabasi» haqida. Mualliflar Urusevskiyning operatorlik işini ajoyib deb ataşgan, ammo bu rejissyor Mixail Kalatozovning maşhur «Turnalar uçadi» filmiga faqat «kiriş» bölib xizmat qilgan, deb yozişgan. Tanqidçi va kinoşunos Isaak Şneyderman rejissyor haqidagi biografiyasida film xususiyatlari haqida yozgan: «Bu ekzotik, sarguzaştli, qahramonona syujetda Çuxray özini gözallik kuyçisi sifatida namoyon etdi — plastik gözallik va maʼnaviy gözallik kuyçisi. Insonlarning içki dunyosiga şunçalik eʼtiborli bölgan „Gerasimov maktabi“ yoş rejissyorlari singari, u psixolog-realist va inqilobiy kuraş şoiri romantikni özida birlaştirdi». Baʼzi tanqidçilar qahramonaning obrazi Lavrenyovning qissasidagi töğri çiziqli «proletarka»ga nisbatan haddan taşqari ruhlantirilgan, idealaştirilgan ekanini taʼkidlaşgan.

1957-yilda Kann xalqaro kinofestivalining X sessiyasida filmga Hakamlar hayʼatining maxsus mukofoti berildi: «original ssenariy, insonparvarlik va yuqori poetik ruh uçun» (tarjimaning boşqa varianti — «original ssenariy, insoniylik va romantik buyuklik uçun»).