The French Lieutenant's Woman

Meril Strip — Sara Vudraf / Anna

Jeremi Ayronz — Çarlz Smitson / Mayk

Hilton Makrey — Sem

Emili Morgan — Meri

Şarlott Mitchell — missis Trenter

Lindsi Bakster — Ernestina Frimen

Piter Von — mister Frimen

Leo Makern — doktor Grogan

Devid Uorner — Myorfi

Penelope Uilton — Sonya

Alan Armstrong — Greyms

1982 — "Oscar" mukofotiga 5 ta nominatsiya: eng yaxşi ayol roli (Meril Strip), moslaştirilgan ssenariy (Garold Pinter), montaj (Jon Blum), rassom va dekorator ishi (Eşton Gorton, Enn Mollo), kostyumlar dizayni (Tom Rend).

1982 — BAFTA mukofotining 3 ta sovrini: Entoni Esquit nomidagi mukofot eng yaxşi musiqa uçun (Karl Devis), eng yaxşi ayol roli (Meril Strip), eng yaxşi ovoz (Don Sharp, Ivan Şerrok, Bill Ro). Bundan taşqari, film yana 8 ta toifada nomzod bölgan: eng yaxşi film, rejissura (Karel Reyş), erkak roli (Jeremi Ayronz), ssenariy (Garold Pinter), montaj (Jon Blum), operatorlik ishi (Freddi Fransis), rassom va dekorator ishi (Eşton Gorton), kostyumlar dizayni (Tom Rend).

1982 — "Golden Globe" mukofoti, drama filmidagi eng yaxşi ayol roli uçun (Meril Strip), şuningdek, eng yaxşi drama film va eng yaxşi ssenariy uçun nominatsiyalar (Garold Pinter).

1982 — "Bodil" mukofoti, eng yaxşi Yevropa filmi uçun (Karel Reyş).

1982 — "David di Donatello" mukofoti, eng yaxşi xorijiy ssenariy uçun (Garold Pinter).

1983 — "César" mukofotiga nominatsiya, eng yaxşi xorijiy film uçun (Karel Reyş).

1983 — "Grammy" mukofotiga nominatsiya, kino yoki televideniye uçun eng yaxşi original musiqa albomi uçun (Karl Devis).

Xuddi Sara Çarlz bilan öynab, uni sinab körib va erkinlik haqida öylaşga undagani kabi, muallif J. Faulz ham öz öquvçilari bilan öynaydi, ularni öz tanlovini qilişga taklif etadi. Şu maqsadda u romanning matniga uçta final variantini kiritadi: "viktoriyaça", "belletristik" va "ekzistensial". U öquvçiga ham, romanning qahramoniga ham uçta finaldan, demak, romanning syujetlaridan birini tanlaş huquqini beradi. Faulz birinçi tuzoqni XLIV bobda tayyorlaydi. U romanning "viktoriyaça" finalini taklif qiladi, unga köra Çarlz Ernestinaga uylanadi va 114 yil yaşaydi. Bir neça sahifadan söng maʼlum böladiki, öquvçi aldangan — muallif bu bobda parodiyani sezmaganlarning ustidan oçiqdan-oçiq kulyapti. Qolgan ikki final variantiga kelganda vaziyat murakkabroq. Muallif öquvçini işontirişga harakat qiladi, göyo finallar teng huquqli va ularning matndagi ketma-ketligi qurʼa bilan belgilangan. Ikkinçi tuzoq LX bobda joylaşgan. Bu "sentimental" final bölib, unga köra Çarlz ertakdagidek sevgan ayoli bilan qoladi va özining farzandi borligini bilib oladi. Bunday baxtli yeçim adabiy şartlilikdan xoli emas, şuning uçun uni haqiqiy deb hisoblab bölmaydi.

«Agar roman haqiqatan ham şunday tugasa, — deb yozadi A. Dolinin, — qahramonning sayohati erişiladigan maqsadga ega bölardi, muqaddas ramzni izlaşga aylanardi, uni topiş bilan yölovçi öz yölini tugatadi. Faulz uçun esa insonning şakllanişi ölim bilan tugamaydi va hayot sayohatining yagona real, xayoliy emas maqsadi — bu yölning özi, şaxsning uzluksiz öz-özini rivojlantirişi, uning bir erkin tanlovdan ikkinçisiga harakatidir» (Dolinin A. Çarlz Smitsonning ziyorati // Faulz. Dj. Fransuz leytenantining dösti. — L.: Badiiy adabiyot, 1985. — B. 15.)

Şu munosabat bilan yagona "mos" final variant sönggi LXI bob bölib qoladi. Bu romanning "ekzistensial" finali: qahramon erkinlikni, öziga bölgan işonç zarrasini tanlaydigan variant, u «hayotni çeksiz çidab ötiş kerak va yana çiqiş kerak — kör, şör, qoronği okeanga» degan xulosaga keladi. Uşbu final variantida muallif romanning butun vaziyatini teskari özgartiradi, deyiş mumkin. U göyo Çarlzni Saraning örniga qöyadi. Faqat uning örnida bölgandan keyingina qahramon bu ayolni tuşuna boşlaydi. Sarada boşqalar tuşuna olmagan narsa bor edi — erkinlik. Bunday final variantida qahramonning sönggi illyuziyasi — qutqaruvçi muhabbat illyuziyasi barbod böladi. Çarlz Saradan ajraladi, şunda u "boşqalar dunyosi"dan unga berilgan barça tayançlardan mahrum bölgan holda, duşman dunyoda öz qiyin yölini yolğiz davom ettiradi. Buning evaziga Çarlz "özига işonçning zarrasini" qölga kiritadi.

Boşqaça qaraganda, Çarlzning muqobil hayot yöllaridan birini tanlaşini ikki ayoldan birini tanlaş sifatida ham tasavvur qiliş mumkin: Sara yoki Ernestina, burç va tuyğu örtasidagi tanlov sifatida. Eng oddiy va kutilgan final — Çarlzning Ernestinaga uylanişi. Qahramon sözining ustidan çiqadi, burçni tanlaydi. U heç narsaga layoqatsiz odamning kulrang hayotini keçiradi. Çarlz merosini va baronlik unvonini yöqotadi. Qahramon Sara bilan qoladigan final (belletristik final) muallifning qaraşlariga zid keladi, çunki unga öquvçiga yetkaziş muhim edi: şaxsning rivojlaniş jarayoni ölim bilan tugamaydi, u uzluksiz davom etadi, inson doimo erkin tanlov qiladi. Saraни yöqotgandan keyin, ekzistensial final böyiça, qahramon özining qiyin yölini davom ettiradi.

Ekranlaştirişda muvaffaqiyatli usul qöllangan (filmni suratga oliş jarayonida Saraning va Çarlzning rollarini ijro etayotgan aktyorlar örtasida boşlanadigan sevgi romani), u ikki davrni (zamonaviylik va Viktoriya davri) va insonning mavjudligi haqidagi bitta konsepsiyani körsatiş imkonini beradi. Filmda "sentimental" final viktoriyaliklarga berilgan, aktyorlar esa erkin iroda ekzistensial dramasini ijro etişadi. Kitobda öquvçi tanlaşi uçun uçta final bölgan, film mualliflari esa ikkitasini taklif qiladi: biri Sara va Çarlz hayotidan, ikkinçisi — Anna va Mayklning ajralişi. Agar roman qahramonlarini ssenariyçi birga qoldirsa — suratga olingan filmning sönggi sahnasi: qahramonlar qayiqda toşlar orasidan yoruğlik tomon birga suzib ketişadi; aktyorlar hayotidan olingan sönggi sahna esa Maykning Annani qaytarişga urinişi va uning ramziy faryodi: «Sara!» Filmda Çarlzning qizi Lalagе bilan tanişiş sahnasi tuşirib qoldirilgan, unga hatto işora ham qilinmaydi, barça eʼtibor qahramonlar munosabatlarining murakkabligiga qaratilgan.

Kitob va film örtasidagi muhim öxşaşlik — personajlarning postmodernistik «körinişi». Butun kitob davomida Faulz öquvçiga eslatib turadi, uning oldida tirik odamlar emas, balki öylab topilgan hikoyaning qahramonlari turganini:

«Men bu yerda hikoya qilayotgan hamma narsa — sof töqima. Men yaratayotgan qahramonlar heç qaçon mening xayolimdan taşqarida mavjud bölmagan. Agar men şu paytgaça ularning yaşirin fikr va tuyğularini bilganday körsatgan bölsam, bu faqat hikoyam voqea bölayotgan davrning «ovozi»ni va tilini qandaydir darajada özlaştirganim uçun, şu tariqa öşa paytda qabul qilingan şartlilikka rioya qilganim uçun: romançi Xudodan keyingi örinda turadi. U hamma narsani bilmasa ham, bilganday körinişga harakat qiladi. Lekin men Alen Rob-Grilyo va Roland Bart asrida yaşayman, şuning uçun bu roman bölsa ham, zamonaviy maʼnodagi roman emas» (13-bob)

Muallif öquvçining eʼtiborini ataylab personajlarning «mustaqil» harakat qilişiga qaratadi, ular köringanidek bölmasligi yoki özlari kiyinayotgan «rol»ga mos kelmasligi mumkin (bu asosan boş qahramonga taalluqli). Bu viktoriya davri bilan, töliq meʼyorlangan ijtimoiy rollar va xulq-atvor bilan polemika, şuningdek, postmodernistik poetika — «muallif ölimi» ğoyasi bilan boğliq.

Bunday murakkab usul ekranda qanday amalga oşirilgan?

Filmda şunga öxşaş narsa ikki parallel syujet çiziği — ekranlaştiriş personajlarining hikoyasi va bu personajlarni ijro etayotgan aktyorlar hikoyasi orqali erişilgan. Vositalardagi farqlarga qaramay, yozuvçi va rejissyor qöygan maqsad bir — qahramonlar tirik odamlar sifatida qabul qilinmay qöyadi, ular faqat aktyorlarning rollari bölib qoladi. Agar Faulz bunda viktoriya davri axloqi muammosiga murojaat qilsa, filmning yaratuvçilari boşqa muhim (allaqaçon zamonaviy) muammoga murojaat qilişadi: aktyor va u ijro etayotgan rol — ikki butunlay boşqa şaxs. Filmda biz köramizki, nozik viktoriyalik xonimlar, janoblar va ularning xizmatkorlari aslida özini tutişda tortinmaydigan aktyorlar guruhi ekan: xizmatkor rolini ijro etayotgan yigit rояlда ajoyib çalar ekan, «qari qiz» esa çekar va rang-barang kiyinar ekan. Garçi boş qahramon ham, boş aktyor ham baribir bir xil xatoga yöl qöyadi — xayoliy obrazni haqiqat deb qabul qiladi.

Faulzning doimiy va öziga xos usullaridan biri — ommaviy adabiyotning modaga aylangan sxemalari bilan öynaşdir.

Erkin iroda ğoyasini Faulz barça asarlarida, jumladan «Fransuz leytenantining ayoli»da ham himoya qiladi. Bu romanning finali öquvçilar bilan öziga xos öyindir.

Faulz romanda öquvçilari bilan öynab, ularni öz tanlovini qilişga majbur qiladi. Şu maqsadda u matnga uçta final variantini kiritadi — «viktoriyaça», «belletristik» va «ekzistensial».

Bu Faulz öquvçilarning kutişlari bilan öynaşda foydalangan yagona usul emas. Romanning muhim xususiyati — adabiy stilizatsiya.

Stilizatsiya obʼektning xarakterli belgilarini saqlaşga intiladi, faqat uning uslubini taqlid qiladi (mavzusini emas) va taqlid qiliş harakatini his qildiradi, yaʼni stilizatsiya qiluvçi va stilizatsiya qilinayotgan rejalar örtasidagi masofani («mimotekstlarda» niqoblangan) sezdiradi. M. Baxtin taʼkidlaganidek: «Stilizatsiya begona uslubni özining vazifalari yönalişida stilizatsiya qiladi. U bu vazifalarni faqat şartli qiladi». Şartlilikka intiliş stilizatsiyani «faol taqlid» deb ataş imkonini beradi, garçi bu faollik nozik bölsa ham: stilizatsiya yumşoq bosim, yengil ötkirlaştiriş, sezilmas mubolağani yoqtiradi, ular «muallifning öz uslubidan bir oz begonalaşişini» yaratadi, natijada köpaytirilayotgan uslubning özi badiiy tasvir obʼektiga va gözal «öyin»ning predmetiga aylanadi. Stilizatsiya begona uslublarning «obrazlarini» yaratadi.

«Fransuz leytenantining ayoli»da yuqorida tavsiflangan stilizatsiya turi (umumiy holda — «viktoriya romani»ga) «mimotekstlar» elementlari bilan qöllangan, ular alohida muallif uslubiga taqlid namunalarini va parodik turlarni ifodalaydi. Romanda adabiy matnli doimiy öyin olib boriladi, bunda asosiy örinni romanga bağişlangan davrdagi ingliz yozuvçilarining asarlari egallaydi. Realistik romanlarni juda yaxşi biladigan va yuqori baholaydigan viktoriyalik nasrçilar Faulz ongli ravişda «Fransuz leytenantining ayoli»ni Diккens, Teккerey, Trollop, Jorj Eliot, Tomas Hardi va boşqa yozuvçilarning matnlaridan iqtiboslar kollaji sifatida quradi. Faulzning syujet burilişlari, vaziyatlari va personajlarining odatda bir yoki bir neçta yaxşi taniladigan adabiy prototiplari bor: masalan, romanning sevgi fabulasi Eliotning «Floss daryosidagi tegirmon» va Hardining «Kök közlar» asarlari bilan assotsiatsiya uyğotişi kerak; eski baronet Smitsonning kutilmaganda uylanişi hikoyasi, bunga köra qahramon meros va unvonini yöqotadi, Bulver-Lyttonning «Pelem, yoki janob sarguzaştlari» asariga borib taqaladi; Saraning xarakteri öşa Hardi qahramonlariga — Tess («DʼErbervillar oilasidan Tess») va Yustasiya Vay («Vatanga qaytiş») ga öxşaydi; Çarlzda Diккens va Meredit köplab qahramonlari bilan umumiy xususiyatlar topiladi; Ernestinada odatda Eliotning «Middlmars» asaridagi Rozamundaning ikkinçi nusxasi köriladi, Çarlzning xizmatkori Semda esa «Pikvik klubining yozuvlari»dagi «nomiraqqos Sem Uelller» bilan ravşan öxşaşlik bor va hokazo. Faulzda hatto ikkinçi darajali personajlar ham adabiy: Smitsonlar mulkidagi dvoretskiy Meredit «Richard Feverelning sinovi» romanidagi dvoretskiy bilan bir xil familiyani — Bensonni olib yuradi. Romanda uslub darajasida iqtiboslar ham bor. Genri Jeymsni eslab, hikoyaçi darhol uning murakkab uslubida jumla qura boşlaydi.

Tajribasiz tomoşabin bu romandagi intertekstual aloqalar mohiyatiga eʼtibor bermasligi va çuqur örganmasligi mumkin. Bunday holatda köp darajali tuzilma va bir qança öqiliş imkoniyatlari haqida gapiriş mumkin. Filmga ham xuddi şunday yondaşiladi: uni yaşirin maʼnolarni qidirmasdan melodrama sifatida qabul qiliş mumkin, yoki köplab mavzu va leytmotivlarga eʼtibor beriş mumkin. Masalan, asarda burjua va erkin muhabbat, baxt va qurbonlik mavzusi, erkinlik va tanlov muammosi, feminist motiv hamda inson hayotining ekzistensiyasi (maʼnoviy boğliqligi) kötarilgan.