The General Line

Tarğibiy epopeya film. 1926-yil sentyabrida Sergey Eyzenşteyn "Sovkino" bilan qişloqning sotsialistik qayta qurilişi haqida film uçun ssenariy yoziş va 1926-yil 1-oktyabrdan 1927-yil 1-fevralgaça suratga oliş töğrisida şartnoma tuzgan. Noyabrda Eyzenşteyn birinçi suratga olişlar uçun Bokuga jönagan, ular Muğan daştlarida boşlangan, Rostov-na-Donuda davom etgan va dekabrda Şimoliy Kavkazda davom ettirilgan. Biroq ssenariy hali tayyor bölmagan. Işlar bir yarim yilga töxtatilgan va faqat "Oktyabr" çiqarilgandan keyin Eyzenşteyn yana "Umumiy çiziq"ga qaytgan.

1929-yil boşida tugallangan, qişloqning dahşatli qaşşoqligi va orqada qolganligini hujjatli ravişda körsatgan film senzura tomonidan qayta işlangan va Stalinning şaxsiy körsatmasi bilan "Eski va yangi" deb nomlangan, 1930-yilda esa "mafkuraviy notöğri" sifatida ekrandan olib taşlangan.

Filmning çiqişidan keyin uni I.Ilf va E.Petrovning "1001-chi qişloq" feletonida tanqid qilişgan // "Çudak", № 41, 1929.

Eyzenşteyn montajni badiiy kinoning asosi deb hisoblaydi, bu filmda u yangi montaj usullaridan foydalanadi. Rejissyor filmning alohida fiziologik taʼsirini qayd etib, "Eski va yangi" tomşaga köra "zrелişli oberton" prinsipi böyiça montaj qilingan birinçi kartina ekanligini taʼkidlaydi. Öz işini xususiy dominantalar böyiça ortodoks montajga qarama-qarşi qöyib, Eyzenşteyn "Umumiy çiziq"da asosiy usul "bölakning zrелişli oberton kompleksi" yaratiş ekanligini taʼkidlaydi. Bu şuni anglatadiki, film barça qözğatuvçilarning kompleks sifatida qaralgan "demokratik" teng huquqlilik prinsipi böyiça montaj qilinadi. Bunday holatda dominanta sifatida barça qözğatuvçilar qözğalişlarining yiğindisi olinadi, bölakning umumiy belgisi sifatida esa uning fiziologik yiğindi hissi qabul qilinadi. Eyzenşteynning fikriça, aynan his kinoni idrok etişning yangi bir jinsli formulasidir. Misol tariqasida "diniy yuriş" montajini keltiriş mumkin, bunda dominanta sifatida "qiziş darajasi" xizmat qiladi.

Bu asarni vertikal montaj konsepsiyasi nuqtayi nazaridan körib çiqib, Eyzenşteyn "Umumiy çiziq"da "polifonik montaj" usuli qöllanilganini taʼkidlaydi. Yaʼni, bir qator bölaklar orqali bir vaqtning özida bir qança çiziqlarning harakati ketadigan, ularning har biri öz kompozitsion yönalişiga ega bölgan, şu bilan birga barça harakatlar butunning umumiy kompozitsion yönalişidan ajralmas bölgan montaj. Masalan, "diniy yuriş" sahnasida qiziş jadallaşuvi, yirik kadrlarning plastik intensivligi, diniy his, erkak va ayol ovozlari partiyasi, aktyorlar harakat tezligining oşişi va umumiy "emaklaş" partiyasi birlaştiriladi. Şu bilan birga montajning umumiy harakati uzluksiz davom etadi, barça bu xilma-xil mavzularni umumiy ösişda birlaştiradi, har bir montaj bölagi umumiy harakatdan taşqari, har bir mavzu içidagi harakat rivojini ham hisobga oladi.

Eyzenşteyn alohida eʼtiborni sut separatori sahnasiga qaratadi, montaj usullari qanday qilib hayajonli va qiziqarli sahna yaratiş va ekstatik taʼsir uyğotiş imkonini berişini körsatadi. Sahna portlaş formulasi asosida quriladi: kuçlaniş ösişidan keyin u ketma-ket portlaşlar tizimi bilan parçalanadi. "Quyuqlaşgan" sutning birinçi tomçisi paydo bölişidan oldin guruhli kadrlardan boşlab yakka kadrlargaça bölgan yirik planlar seriyasi orqali ötadigan kuçlaniş öyini keladi. Bu yuzlar seriyasi separatorning tutqiçini tezlaşib aylantirayotgan qahramonlar kadrlari bilan kesişadi. Harakat separatorning aylanuvçi disklari va çiqariş quvurlari planlari bilan davom etadi. Şubha syujet öyinini uzatar ekan, umid kadrlari asta-sekin yorişadi, şubha kadrlari esa qorayadi. Tempning oşişi bilan bölaklar montaj jihatidan qisqaradi. Keyin oqim va saçraşlar quvnoq yirik planlar oqimini montaj qilib kesib ötadi va fontan hamda fayerverk obrazlariga ötadi. Oqimlarning dinamik harakat bölaklari raqamli statik bölaklarning ritmik ketma-ketligi bilan almaşinadi. Qisqa kadrlarning bunday montaj bölinişi orqali dinamikaning maksimumiga erişiladi.