The Ghost Writer

The Ghost Writer (rusça «Призрак») — Roman Polanskiy rejissyorlik qilgan siyosiy triller, Robert Harrisning şu nomli romani asosida suratga olingan. Filmning ssenariysini Harris va Polanskiy yozgan. Asosiy rollarni Ewan McGregor, Olivia Williams va Pierce Brosnan ijro etadi. Jahon kino matbuotining katta qismi filmni 2010-yilning eng yaxşi filmlaridan biri deb topdi va u köplab xalqaro mukofotlarga sazovor böldi.

Ewan McGregor — yozuvçi

Olivia Williams — Ruth Lang

Pierce Brosnan — Adam Lang

Kim Cattrall — Amelia Bly

Timothy Hutton — Langning advokati

Tom Wilkinson — Pol Emmett

Robert Pugh — nafaqadagi vazir Richard Rycart

John Bernthal — Rik Riccardelli

James Beluşi — Jon Maddox

Eli Wallaç — keksa odam

Film premyerasiga bağişlangan intervyuda boş rol ijroçisi Ewan McGregor, bu rolni ilgari ham köp marta öynagan «inju» (yoş, sodda qahramon) obrazini yana bir bor ijro etganini aytdi. U öz qahramoni — «arvoh» — yana şu maʼnoda ham arvohki, u özi haqida kam narsa biladigan odamlar orasida aylanadi, dedi. U şunday odamlardan biriki, uning haqida şunçalik kam maʼlum ki, har bir tomoşabin özini uning örnida tasavvur qila oladi. Ismsiz har qanday yozuvçi kabi, u aslida omadsiz odam. Film davomida uni kaltaklaşadi, qörqitişadi va haqorat qilişadi, ammo bu unga taʼsir qilmaydigandek. Uning öziga xos xususiyati — özini bosib olişi. Film oxirida u Ruthga qarşi çiqadi, uni «narigi tomonga jönatmoqçi» böladi, orqasida turgan kuçlarga maʼlum qilmoqçi böladiki, u hamma narsani biladi.

Şu bilan birga, uning yaqin döstlari va qarindoşlarining yöqligi uni maxsus xizmatlar uçun ideal nişonga aylantiradi.

Film Robert Harrisning nafaqadagi Buyuk Britaniya Boş vaziri haqidagi romaniga asoslangan bölib, uning prototipi Tony Blair bölgan, uning xotini obrazi esa Blairning serharakat rafiqasi Çerie Blairdan olingan. Harris öz vaqtida bu siyosatçiga xayrixoh bölgan, ammo Blair mamlakatni Iroq uruşiga tortgandan keyin uning raqiblari safiga ötgan. Harrisning sözlariga köra, u ekspremyerini ataylab Atlantika okeanidagi orolga — Britaniya va AQŞ örtasida, Nyu-Angliyaga joylaştirgan. Polanskiyni kitob sujetning gerginligi böyiça Çandler romanlaridan qolişmasligi bilan jalb qilgan.

Polanskiy öz filmida obrazni umumlaştirişga qaror qilgan va ekspremyerga britaniyalik siyosatçiga portret öxşaşligini bermagan. McGregorning sözlariga köra, agar filmning yaratuvçilari körsatilgan voqealarni haqiqiy deb körsatişga yoki Langni Blairga iloji boriça öxşatişga uringanlarida, film muvaffaqiyatsizlikka mahkum bölardi. Broznanning qahramoni öz xulq-atvori va taşqi körinişi bilan köplab retsenzentlarga Ronald Reaganni eslatdi. Davlat rahbarining töğridan-töğriligi, jozibali, böm-böş tabassum ortiga yaşirilgan, All Movie Guide retsenzentida J. Bush kiçikning qiyofasini uyğotdi: «Yovuzlikning zamonaviy timsoli, tamoyilsiz, tasavvuri va aqli çeklangan inson». Şu bilan birga, sobiq taşqi işlar vaziri taşqi körinişi bilan Robin Cook (Blair bilan köp masalalarda kelişa olmagan vazir)ni eslatadi, ekranda bir zum köringan AQŞ vitse-prezidenti esa davlat kotibi Condoleezza Riceni eslatadi. «Arvoh» rolini dastlab Nicolas Cage tasdiqlangan edi, ekspremyer xotini rolini esa Tilda Swinton.

Filmni suratga oliş 2009-yil fevralda Germaniyada, Babelsberg kinostudiyasida boşlangan.

Syujetga köra, voqealar Londonda va keyin AQŞda, Marthaʼs Vineyard orolida röy beradi, ammo Polanskiy Amerika politsiyasi tomonidan qidirilgani sababli film AQŞda emas, Germaniyada suratga olingan. Marthaʼs Vineyard orolining manzaralari Şimoliy dengizdagi Sylt orolida olingan. U yerda mahalliy dengiz paromi MS SyltExpress ham iştirok etgan. Usedom orolida Adam Langning uyi dekorasiya sifatida qurilgan va filmning asosiy qismi şu yerda suratga olingan. London naşriyot uyining interyer va eksteryeri Berlin markazidagi Çarlottenstrasse 47 köçasida olingan. Şaharga yaqin joylaşgan Strausberg aeroporti esa Marthaʼs Vineyard orolining aeroporti sifatida işlatilgan. Maşinalar bilan bir neçta qisqa epizodlar Massaçusetsda ikkinçi suratga oliş guruhi tomonidan, Roman Polanskiy va aktyorlarsiz olingan. Suratga oliş tugagandan söng köp ötmay Polanskiy Şveysariyada hibsga olingan. Filmning premyerasi Berlin festivalida bölib ötdi, rejissyor hali panjara ortida edi. Bu unga xalqaro rezonans qöşdi. Andrey Plaxov kabi retsenzentlar premyera namoyişida lentani rejissyorning zamonaviy huquqiy tizim tuzilişi haqidagi tanqidiy fikri sifatida qabul qildilar: «Uni yoşlik davridagi şubhali gunohlari uçun sudga bermoqçi bölişganida, haqiqiy jinoyatçilar butun davlatlarni boşqarişga muvaffaq bölmoqda».

Filmning jahon premyerasi 2010-yil fevralda Berlin festivalida bölib ötdi. Filmning tijorat muvaffaqiyati örtaça böldi, bu Amerika zalining konservativ qismini jalb qilişga qodir bölmagan, antiamerikaga yönaltirilgan filmdan kutilganidek. Kassa daromadining eng yuqori çöqqisi aprelga töğri keldi, Rossiya kinoteatrlariga esa film faqat avgust oyida yetib keldi, öşa paytda kassada u köp jihatdan öxşaş artxaus triller D. Cronenbergning «Eastern Promises» filmi bilan tenglaşgan edi.

Film kino tanqidçilari tomonidan ijobiy qabul qilindi va Berlinda eng yaxşi rejissyorlik uçun mukofotga sazovor böldi. Ayrim retsenzentlar zerikarli ekanini, texnika eskirgan, syujet sirtqi va yangi kaşfiyotlarga ega emasligini şikoyat qildilar: «Film juda sodda va bugungi siyosatga juda boğliq» (Russian Newsweek). Köplab şarhlarda Polanskiyning Hitçcockga va «Three Days of the Condor» (1975) kabi Votergeytdan keyingi siyosiy trillerlarga yengil omaj qilgani taʼkidlanadi.

Rejissyorlik işining nozik jihatlari oddiy tomoşabin uçun sezilmasligi mumkin: boş qahramon uçun hatto uy xizmatçisi ham şubhali körinadi, siyosiy detektiv janriga xos bölgan umumiy paranoya va jahon fitnasi ruhi esa Polanskiyning badiiy dunyoqaraşi bilan ajablanarli darajada hamohang, u yarim asrdan beri izolyatsiya va paranoya haqida filmlar suratga olmoqda. Şu kontekstda voqealar röy beradigan yakka orol ham Polanskiyning özi yaratgan «Cul-de-sac» filmini eslatadi.

Andrey Plaxov («Kommersant»): «Keksa Polanskiy bugun ham atmosfera, ötkir hazil va sаspensga ega post-Hitçcock triller yaratiş qobiliyatini namoyiş etmoqda».

Ksenia Rojdestvenskaya («Russian Newsweek»): «Polanskiy haqiqiy triller nima ekanini hammadan yaxşi biladi. Klassik, Hitçcock maʼnosida, tomoşabinni harakat emas, balki uning yöqligi, dahşatli quvğin emas, balki quvğin kutiş qiziqtiradi».

Peter Travers (Rolling Stone): «„The Ghost Writer“ — Polanskiyning eng ajoyib filmlaridan biri. Hatto eng kiçik rollar ham yuqori darajada ijro etilgan. Polanskiydan boşqa heç kim bunçalik çegaralangan makonda şunçalik adrenalin çiqara olmasdi».

Jim Hemphill (Film Comment): «Polanskiyning tizimning içidan çirişi va korruptsiya narxi haqidagi yana bir şedevri, bu nafaqat quyi, balki yuqori tabaqalar uçun ham».

Valeriy Kiçin («Rossiyskaya gazeta»): «Filmdan çiqqanda yagona aniq narsa şuki: siyosat insoniy qadr-qimmatdan uzoq ish ekan. Va umuman, u insoniylikning hammasidan juda uzoq va ajratilgan».

Manohla Dargis (The New York Times): «Yaxşi rejissyorlik qilingan filmning quvonçini past baholaş kerak emas. Köpçilik zamonaviy Gollivud va psevdo-Gollivud trillerlaridan farqli ölaroq, ular montaj böronlari va kadr çalkaşliklari orqali gerginlik yaratişga urinadilar, Polanskiy esa dinamik kamera burçagini tanlaş va kamera hamda aktyorlar harakatini deyarli sezilmas tarzda muvofiqlaştiriş orqali kadrda sаspens atmosferasini saqlab turadi».

Roger Ebert filmga eng yuqori bahoni qöydi: «Bu film triller qanday suratga olinişini biladigan odamning ishi. Ölçovli, xotirjam, öziga işongan film sаspensni şok va aksiyaga tayanmasdan bosqiçma-bosqiç oziqlantiradi. <…> 76 yoşida Polanskiy bizga kasbning qadri şuvoqli tryuklardan ustun turgan, bemaʼni klip uslubi öylangan montaj yeçimlarining örnini bosmagan ötmiş rejissyorlarini eslatadi».

82 yoşli amerikalik kino tanqidçisi guru Andrew Sarris filmni Polanskiyning ijodiy uzoq umrining ajoyib dalili deb atadi.

Jim Hoberman «Arvoh»ni yilning uçta eng muhim kino voqeasi qatoriga kiritdi. Uning fikriça, Polanskiyda «Tenant» (1976) çiqqandan beri önlab yillar davomida bunday nuqsonsiz film bölmagan. Paradoks şundaki, birinçi qaraşda talabçan bölmagan siyosiy triller psixologik xorror janridagi filmning mavzuiy davomi bölib çiqadi.

Jonathan Rosenbaum: «Men uçun „The Ghost Writer“ — „Bitter Moon“dan beri Polanskiyning eng yaxşi filmi. Şubhasiz, uning eng mohirona suratga olingan filmi».

Polanskiy siyosiy detektiv janrining koordinatalarida işlagan, bu janr ekzistensial ilhomlarni nazarda tutmaydi. Ammo Polanskiyning rejissyorlik yeçimlari tajribali usta qölidan dalolat beradi. «Arvoh» Broznan qahramonini toza suvga çiqarganda, u kamera tomon keskin egiladi, göyo unga jinlar kirgandek. Manohla Dargisning sözlariga köra, faqat şu obraz «önlab Oskar nominatsiyalariga arziydi». Langning «arvoh» bilan birinçi suhbati xuddi u qizni «ilintirmoqçi» bölayotgandek suratga olingan (qöllar va oyoqlar keng yozilgan, qölda stakan) — bu rejissyor uçun bitta pozaning özi qahramonining psixologik yadrosini, uning potensial tomoşabinga munosabatini oçib berişga yetarli ekanini körsatadi.

Filmga atmosfera qöşadi qişki dengizning qörğoşinrang tölqinlari, yarim monoxrom orol manzaralari va tez-tez yomğir yoğişi. Noqulay tabiat har daqiqada ulkan şişa derazalar orqali ekspremyerning sovuq kulrang uyiga bostirib kiriş xavfini tuğdiradi. Bu zamonaviy binoning haddan taşqari keng interyerlari uning yaşovçilarining ruhiy böşliğiga hamohang, boş qahraman ham şular jumlasidan, u simmetrik joylaştirilgan mizanssenalar markazida tez-tez qamalib qoladi. Köz elita uylarning jozibali silliq teksturalari böylab sirpanişdan zavqlanadi, ammo voqealar rivojlanişi bilan ulardan qabr sovuği tobora kuçliroq esadi. Ğalati ziddiyatlar va yomon işoralar juda işonçli dunyo yaratadi, unda har bir qahramon döstona niqob ortida qoronğu sirlarni yaşiradi.

Köpçilik «Qora eşiklar» (The Ninth Gate) filmi bilan soliştiradigan «Arvoh»da barça qotilliklar, barça zöravonliklar kadr ortida qoldirilgan. Bu boş qahramonning sönggi sahnadagi ölimiga ham taalluqli. Bu sahna suratga oliş jarayonida Polanskiy tomonidan improvizatsiya qilingan. Ssenariyda Ruth yozuvçining ortidan köçaga çiqişi nazarda tutilgan edi, u yerda yozuvçi arvohlarga munosib tarzda London olomonida yöqolib ketadi. Filmning yakuniy variantida tomoşabinga qahramonning halok bölişi anglatiladi, ammo «Rosemaryʼs Baby» ruhidagi hikoya noaniqligi elementi qoldirilgan. Bino devoriga osilgan reklama plakatidan sodir bölayotgan voqeani Lang iljayib kuzatadi. Bunday yakun Polanskiy ruhiga töliq mos keladi, uning qahramonlari köpinça yaşirin, irratsional kuçlar tuzoğida qoladi va ğalaba aynan ulardan keyingilar tomonida qoladi. Final sahna haqida McGregor şunday fikr bildirdi:

Bu bitta kadrda suratga olingan. Kamera harakatlanganiga işonmayman. Agar harakatlanayotgan bölsa ham, u meni eşikdan çiqayotganimni körsatadi va keyin töxtaydi. Bu hikoya nuqtayi nazaridan ajoyib. Bu rejissyorlikning klassikasi. Bu klassik Polanskiy. Boşqa rejissyorlar bu yerda ellikta rakurs qilişlari mumkinligini tasavvur qiliş mumkin, lekin u şunçaki kamerani buradi va tomoşabinning tasavvuriga ekran ortida nima bölganini öylab topişga imkon beradi, va bu ajoyib.

Filmga musiqani fransuz bastakori Alexandre Desplat yozgan. Filmni yozgan köplab mualliflar musiqiy mavzuni uning asosiy afzalliklaridan biri deb hisoblaydilar. Bernard Herrmann uslubidagi bezovta minimalistik motivni tomoşabinni çalğitadigan yengil ohanglar yangilaydi. U harakatdan çalğitmaydi, aksinça, hikoya gerginligini kuçaytiradi.

2010-yildagi mukofotlardan taşqari, 2011-yil 25-fevralda Desplat film saundtreki uçun Cesar mukofoti bilan taqdirlangan.

«Arvoh» 2010-yilgi «Yevropa Oskarlari»ni barça asosiy nominatsiyalarda — «eng yaxşi film», «eng yaxşi rejissyorlik», «eng yaxşi ssenariy», «eng yaxşi musiqa», «eng yaxşi aktyorlik ishi» — qölga kiritdi. Film Comment naşri kino sohasining yuzdan ortiq mutaxassisi ötkazgan sörovnoma natijalariga köra filmni yilning eng yaxşi beşta filmi qatoriga kiritdi. Slant Magazine ning yakuniy reytingida Polanskiyning filmi yunon filmi «Dogtooth»dan keyin 2-örinni egalladi.