The Great Escape

Sarflangan ulkan resurslarga qaramay, qoçib ketgan amerikalik, britaniyalik va kanadalik harbiy asirlarni tutib bölmagaç, nemislar ularni ular uçun maxsus qurilgan, xavfsizlik darajasi yuqori bölgan yangi lagerga köçiradi. Lager boşliği, lyuftvaffe polkovnigi fon Luger (Hannes Messemer) britaniyalik yuqori martabali zobit, Britaniya qirollik havo kuçlari polkovnigi Remsi (James Donald) ga şunday deydi: «Bu lagerdan qoçiş mumkin emas». Remsi javob beradi: «Qoçişga uriniş — bizning burçimiz». Bir neça muvaffaqiyatsiz urinişdan söng, birinçi kunning özidayoq asirlar lagerda örnaşib oladi.

Gestapo va SS agentlari Britaniya qirollik havo kuçlari mayori Rojer Bartlettni (Richard Attenborough) lagerga olib kelib, fon Lugerning oldiga boşlaydi. «Katta X» nomi bilan tanilgan Bartlett qoçiş rejalarining boş taşkilotçisi bölgani uçun gestapo agenti Kun (Hans Reiser) uni doimiy qöriqlaşda saqlaşni taklif qiladi, lekin fon Luger bunga eʼtibor bermaydi. Kun ketadi va ketişdan oldin Bartlettni ogohlantiradi: agar u yana qoçişga urinsa, uni otib taşlaşadi. Bartlettni boşqa barça asirlar bilan birga joylaştirişadi.

Bartlett zudlik bilan tunnel qazişni taşkil etadi va buning uçun 250 kişini jalb qiladi. Asirlar duşmanni çalğitiş va holdan toydiriş uçun doimiy ravişda qoçişga urinadi, şunda frontdagi vaziyat örniga askarlar va resurslarning köp qismi asirlarni topişga sarflanadi.

Mahbuslar tunnel qazadi, fuqarolik kiyimlarini tikadi, hujjatlarni soxtalaştiradi, kontrabanda materiallarini topadi va qöriqçilar ularning faoliyatini sezmasligi uçun hamma narsani qiladi. Havo kuçlari kapitani Hendley (James Garner), Britaniya qirollik havo kuçlaridagi amerikalik, «taʼminotçi» hisoblanadi: u qoçiş taşkilotçilariga kerak bölgan hamma narsani — fotoapparatdan tortib kiyim va şaxsiy guvohnomalargaça — topib beradi. Avstraliya qirollik havo kuçlari katta leytenanti Lui Sedvik (James Coburn) «işlab çiqaruvçi» bölib, asboblar yasaydi: qaziş moslamalari va tunnellarga havo haydaş uçun mehlar. Britaniya qirollik havo kuçlari kapitanlari Denni Velinski (Charles Bronson) va Uilyam «Villi» Dikes (John Leyton) «tunnel şohlari» bölib, tunnel qaziş uçun javobgar. Qirollik flotining zobiti Erik Eşli-Pitt (David McCallum) mahbuslarning şimlariga xaltaçalarni yaşirişning va tunnellardan çiqqan tuproqni qöriqçilar köz öngida lager böylab tarqatişning usulini öylab topadi. Nimmo (Tom Adams) va Heynes (Lawrence Montaigne) «diversantlar» bölib, çalğitiş harakatlarini uyuştiradi. Britaniya qirollik havo kuçlari kapitani Sendi «Mak» Makdonald (Gordon Jackson) razvedka maʼlumotlarini töplaş bilan şuğullanadi. Denis Kavendiş (Nigel Stock) xaritalar va ölçovlar uçun javobgar. Sorren (William Russell) xavfsizlik uçun masʼul. Hujjatlarni soxtalaştiriş bilan Britaniya qirollik havo kuçlari kapitani Kolin Blayt (Donald Pleasence) şuğullanadi, u şamlar yoruğida oğir ish qilgani sababli deyarli kör bölib qoladi. Qoçiş kuni Hendley Blaytga yöl boşlovçi bölişni öz zimmasiga oladi, çunki uning yordamisiz umuman heç qanday qoçiş bölmasdi va u erkinlikka loyiq edi.

Mahbuslar bir vaqtning özida uçta tunnel ustida işlaydi: «Tom», «Dik» va «Garri». «Garri» va «Dik» ustidagi ish töxtatiladi, şunda «Tom» ustida köproq ish bajarilişi mumkin böladi. Işlaş şovqini Britaniya qirollik havo kuçlari kapitani Kavendiş boşçiligidagi asirlarning xor qöşiği bilan bosiladi.

AQŞ harbiy-havo kuçlari kapitani Virjil Xilts (Steve McQueen), «Karser qiroli», prototipi uçuvçi Uilyam Eaş bölgan, qöriqçilarni tez-tez qoçişga urinişlari va itoatsizligi bilan jahlini çiqaradi, şu sababli u tez-tez karserga tuşib qoladi. Britaniya qirollik havo kuçlarining katta leytenanti Arxibald «Arçi» Ayvz (Angus Lennie) bilan birga qilgan birinçi qoçiş urinişi muvaffaqiyatsiz tugaydi — ularni uşlab, karserga solişadi.

Amerikalik asirlar AQŞ Mustaqillik kunini nişonlayotgan paytda, britaniyaliklar ham ularga qöşilgan vaqtda qöriqçilar «Tom» tunnelini topib oladi. Ayvz umidsizlikka tuşadi. U lagerni örab turgan tikanli simli tösiqqa yugurib boradi va qoçişga urinadi. Xilts uni töxtatişga harakat qiladi, lekin ulgurmaydi. Ayvzga pulemyotdan öq uzişadi va u tösiqning tepasiga biroz yetmay halok böladi. Mahbuslar kuçlarini «Garri»ga qaratadi.

Xilts qoçib ketadi va lager taşqarisidagi vaziyatni örganadi, söngra özini qölga topşiradi. U töplagan maʼlumotlar eng yaqin şahar va temir yöl stansiyasi körsatilgan xaritalar yasaş uçun işlatiladi. Tunnelning oxirgi qismi qoçiş keçasi tugallanadi, lekin tunnel talab qilinganidan 6 metr qisqa çiqadi; qoçişga 76 kişi muvaffaq böladi.

Neytral Şveytsariya, Şvetsiya va Ispaniyaga yetib borişga urinayotgan deyarli barça qoçgan asirlar uşlanadi yoki öldiriladi. Hendley va Blayt Şveytsariya çegarasi ustidan uçiş uçun samolyotni öğirlaydi, lekin dvigatel buziladi va samolyot qöniş paytida halokatga uçraydi. Halokat joyiga askarlar yetib keladi. Blayt askarlarni körmaydi, çunki deyarli kör bölib qolgan, şu sababli u örnidan turadi va uni otib taşlaşadi. Hendley «Öq otmang!» deb baqiradi va uni asirga olişadi. Yuk maşinasida qoçişga urinayotgan Kavendiş nazorat-ötkaziş punktida qölga tuşadi. Nemis askari sifatida yaşirinib olgan boşqa asir Heynes ham qölga olinadi.

Bartlettni gestapo agenti Kun tölib toşgan temir yöl stansiyasida taniydi. Yana bir qoçqin, Eşli-Pitt, özini qurbon qiladi: Kunni uning öz qurolidan öldiradi, şundan söng askarlar uni otib taşlaydi. Bartlett va Makdonald qoçib ketadi, lekin avtobusga çiqayotganda Makdonald gestapo agentining ingliz tilidagi omad tilagan söziga javob berganidan keyin uşlanadi. Xilts mototsikl öğirlaydi, uni nemis askarlari quvib yetadi. U tikanli simdan yasalgan tösiqdan (nemis-şveytsariya çegarasining birinçi çiziği) sakrab ötişga urinadi va neytral hududda böladi. Unga öq uzişadi va u ikkinçi çiziqdagi tikanli simga ilinib qoladi (çegaraning özida — yoki Şveytsariyadan bir neça metr narida), şu tufayli nemislar uni uşlab olişadi.

Qölga olingan asirlar bilan uçta yuk maşinasi qişloq yölidan yuradi va uç yönalişga ajraladi. Bartlett, Makdonald, Kavendiş, Heynes va boşqalar ötirgan yuk maşinasi dalada töxtaydi, asirlarga dam oliş bahonasida tuşişga ruxsat berilади. Nemislar 50 kişini otib taşlaydi. Hendley va yana töqqiz qoçqin lagerga qaytarib olib kelinadi. Fon Luger lager komendantligi lavozimidan ozod etiladi.

Faqat uçtasi xavfsiz joyga yetib borişga muvaffaq böladi. Denni va Villi eşkak eşadigan qayiqni öğirlab, daryo böylab Boltiq dengizi sohiliga tuşadi va u yerda şved savdo kemasiga çiqadi. Sedvik velosipedni öğirlaydi, söngra yuk poyezdining yuk vagonida yaşirinib Fransiyaga boradi va u yerdan Qarşilik harakati yordamida Ispaniyaga ötadi. Xilts lagerga qaytariladi va karserga olib boriladi. Amerikalik leytenant Goff (Jud Taylor) Xiltsning beysbol töpi va qölqopini oladi va Xilts hamda qöriqçilar yonidan ötayotganda uni unga otadi. Qöriqçilar uni kameraga qamab, ketib qolişadi. Bir zumdan söng tomoşabinlarga beysbol töpining qamoqxona devoriga urilgan tovuşi eşitiladi. Film şu sahna va «Uşbu surat ellikta kişiga bağişlanadi» degan yozuv bilan tugaydi.

Pol Çester Jerom Brikhill 1991-yil 23-aprelda vafot etdi. U Ikkinçi jahon uruşi haqidagi kitoblari asosida maşhur filmlar suratga olingan avstraliyalik yozuvçi edi («Buyuk qoçiş»dan taşqari bu «Damlarni buzuvçilar» va «Osmonga erişiş»). U Viktoriya ştatining Melburn şahrida tuğilgan, Şimoliy Sidneydagi öğil bolalar örta maktabida öqigan, söngra jurnalist bölib işlagan.

Uruş davrida u Avstraliya qirollik havo kuçlariga qöşildi. Kanada va Britaniyada qiruvçi uçuvçi malakasini oldi, söngra Britaniya qirollik havo kuçlarining 92-sonli eskadroniga tuşib, «Supermarine Spitfire» qiruvçisida uçdi. 1943-yilda Brikhill Tunis ustida urib tuşirildi va harbiy asirga aylandi. U Luft III harbiy asirlar lageriga jönatildi, bu yerda «Buyuk qoçiş»ga tayyorgarlik işlarida qatnaşdi, lekin klaustrofobiya kasalligi tufayli qoçişda bevosita iştirok etmadi.

1950-yilda u «Buyuk qoçiş» kitobini yozdi, unda haqiqiy voqeani batafsil bayon etdi. Kitobga kiriş sözini amerikalik harbiy asirlardan biri Jorj Xerş yozgan. Kitob kelajakda «Buyuk qoçiş» nomi bilan maşhur bölgan voqealarning rejalaştirilişi, amalga oşirilişi va oqibatlarini qamrab oladi. Romanda boşqa qoçiş urinişlari (masalan, «Yoğoç ot») va Gitlerning bevosita körsatmasi bilan ellik harbiy asirni otib taşlaş ham eslatib ötiladi.

Kitobning katta qismi Britaniya qirollik havo kuçlari mayori Rojer Buşell, şuningdek «Katta X» nomi bilan tanilgan şaxsga bağişlangan: uning qölga tuşişi, dastlabki qoçiş urinişlari va «Buyuk qoçiş»ni rejalaştiriş ham şu jumlaga kiradi. Brikhill barça asosiy iştirokçilarni va ularning faoliyatini tasvirlab bergan. Ular orasida hujjatlarni soxtalaştiruvçi Tim Uollen, kompaslar işlab çiqaruvçi Al Xeyk, xaritalar çizgan va xaritalar işlab çiqariş uçun mimeograf yasagan Des Plankett hamda tikuvçilar guruhini boşqargan Tomi Gest bor. Qoçganlardan biri mayor Jon Dodj bölib, u Uinston Çerçill bilan şaxsiy aloqada edi. Nemis ofitserlari va qöriqçilari (mahbuslar ularni ahmoqlar deb atagan) «nojöralar» guruhlarini öz içiga olgan, ular kulbalar tagida tunnel qazilganining izlarini doimiy ravişda qidirgan. «Nojöralar»ni harbiy asirlar tomonidan tuzilgan xabarçilar guruhi kuzatib borgan. Pol Brikhill hujjatlarni soxtalaştiruvçilarni qöriqlagan xabarçilar brigadasiga rahbarlik qilgan.

Natijada 76 kişi qoçdi, ulardan 73 nafari uşlandi va ularning 50 nafari gestapo tomonidan otib taşlandi. Qolgan 23 kişidan tört nafari keyinçalik Zaksenhauzen lageridan tunnel orqali qoçdi, lekin ular uşlanib, yakka kameralarda zanjirband qilindi. Ulardan biri, mayor Jon Dodj, sulh tuziş uçun ozod etildi. Brikhillning yozişiça, qoçişdan keyin 5 million nemis bir neça hafta davomida ish kuni davomida qoçgan asirlarni qidirgan.

Filmning boşida tomoşabinga quyidagi maʼlumot beriladi: «Uşbu film haqiqiy voqealarga asoslangan. Baʼzi qahramonlar köplab odamlarning xususiyatlarini özida mujassamlaştirgan bölsa-da, vaqt va joy biroz umumlaştirilgan, qoçişning özi esa eng kiçik tafsilotlargaça aynan qanday bölgan bölsa, şunday körsatilgan».

Pol Brikhillning «The Great Escape» kitobi syujeti kinoga James Clavell, William Burnett va Walter Newman tomonidan moslaştirilgan. Ssenariyçilar amerikalik asirlarning rolini kuçaytirdi, çunki haqiqatda ularning roli kam bölgan va qoçiş asosan britaniyaliklar tomonidan taşkil etilgan. Aslida amerikaliklar tunnellarni qurişda yordam bergan va qoçişning dastlabki rejalari ustida işlagan, lekin tunnellar tugallanişidan oldin Yevropaliklardan ajratilgan. Dramatizm va dinamika qöşiş uçun baʼzi öylab topilgan sahnalar ham suratga olingan: masalan, Maккuinning taklifi bilan filmga kiritilgan mototsikl sahnalari; Makkuin eng murakkab sakraşdan taşqari barça tryuklarni özi bajargan. Şuningdek, haqiqatda qoçişga tayyorgarlikni bir vaqtning özida 600 kişi olib borgan (filmdagidek 250 emas), ular bir yildan ortiq işlagan. Haqiqiy qoçiş 1944-yil 24-martda keçasi sodir bölgan va yer qor bilan qoplangan edi. Filmda Neuştadt deb nomlangan lagerga eng yaqin nemis şahri aslida Polşaning Jagan şahri edi.

Sobiq harbiy asirlar ssenariyçilardan qoçişda ularga öz vatanlaridan yordam berilgani haqidagi tafsilotlarni — sovğa paketlariga yaşirilgan xaritalar, hujjatlar va asboblarni — çiqarib taşlaşni söraşgan. Bu iltimos qoçişning barça sirlarini oşkor qilmaslik uçun qilingan. Kinematografçilar bunga rozi bölişgan.

Steve McQueen ijro etgan Virjil Xilts «filmning eng barqaror qahramonlaridan biri bölib qolmoqda, uning «Karser qiroli» beparvolik va sovuqqonlikning timsoliga aylangan». Tanqidçi Leonard Maltin şunday yozgan: «Aktyorlar tarkibi aʼlo darajada, lekin şubhasiz ğolib — Makkuin; bu film Makkuinni superyulduz darajasiga kötargani tuşunarli».

Steve McQueen qahramoni bir neçta real prototipga asoslangan edi, jumladan Dulitl reydi paytida samolyot qömondoni bölgan mayor Deyv Jons. Şuningdek, bu rol AQŞ Strategik xizmatlar boşqarmasining Şimoliy Afrika çölida agenti bölib, şu yerda asirga tuşgan polkovnik Jerri Seyj obrazi asosida ham yaratilgan. Polkovnik Sej uçuvçi kostyumini kiyişga ulgurgan, aks holda josus sifatida otib taşlangan bölardi. Bu rolning yana bir ilhomlantiruvçisi Erik Foster bölgan, u nemis lagerlaridan 7 marta qoçgan.

Richard Attenborough mayor Rojer Bartlett («Katta X») rolini ijro etgan; bu qahramon JARʼda tuğilgan va haqiqiy «Buyuk qoçiş»ning yaşirin rahbari bölgan britaniyalik harbiy asir Rojer Buşellning obrazi asosida yaratilgan. Attenborough ham, uning qahramoni ham Ikkinçi jahon uruşi davrida Britaniya qirollik havo kuçlarida uçuvçi bölgan.

Kolin Blayt kapitani roli, Tim Uollenga asoslangan holda, Donald Pleasence tomonidan ijro etilgan. Pleasence özi ham Ikkinçi jahon uruşi davrida Britaniya qirollik havo kuçlarida xizmat qilgan. U yaralangan va bir yil Luft I nemis harbiy asirlar lagerida ötkazgan. Yaratuvçilar dastlab Pleasence lagerda bölganini bilişmagan, şu sababli aktyor rejissyorga maslahat berganida, rejissyor uni öz fikrini öziga saqlaşga söragan, lekin keyinçalik uning ötmişi haqida bilgaç, özi uning maslahatini söragan. Şuningdek, Pleasence qahramoni qisman Londonda tuğilgan Jon Kordvellga asoslangan bölib, u keyinçalik Çikagodagi arxitektor va «Red Lion Pub» egasi bölgan.

James Garner Koreya uruşida qatnaşgan va ikki marta yaralangan. Öşa paytda u xuddi qahramoni — havo kuçlari kapitani Hendley kabi «taʼminotçi» bölgan. Hannes Messemer Luft III harbiy asirlar lagerining boşliği lyuftvaffe polkovnigi fon Luger rolini ijro etgan — bu qahramon polkovnik Fridrix Vilgelm fon Lindeyner-Vildauga asoslangan. Messemer uruş davrida ham harbiy asirlar lagerida bölgan, lekin sovet lagerida. Yana ikki nemis aktyori Till Kayv va Hans Reiser Amerika asirligida bölgan.

Katta leytenant Arçibald Ayvz (Krot), Angus Lennie tomonidan ijro etilgan, lagerni örab turgan tösiqdan oşib ötişga urinayotganda otib öldirilgan Jimmi Kiddelga asoslangan. Gollandiyalik uçuvçi Bram van der Stok filmdan olib taşlangan, garçi dastlab u eng omadli uçta qoçqindan biri bölgan. Uning örniga Sedvik kiritildi, uni James Coburn ijro etgan. Charles Bronson öz qahramoni Denni Velinski kabi klaustrofobiyadan aziyat çekkan — bu kasallik uning kömir konlarida işlaşi natijasida rivojlangan. Gordon Jacksonning qahramoni Makdonald Jorj Xerşga asoslangan, u Vouli Fluddining (haqiqiy «Tunnel şohi», u deyarli bir yil davomida Jon Sturgesning suratga oliş maydonçasidagi maslahatçisi bölgan) yaqin dösti bölgan.

Film butunlay Yevropada suratga olingan. Suratga oliş uçun Myunxen yaqinida Luft III lagerining aniq nusxasi qurilgan. Lager taşqarisida bölib ötadigan sahnalar Reyn daryosi havzasida va Şimoliy dengiz sohilida suratga olingan. Xilts mototsikl bilan tösiqdan sakraydigan epizod Bavariyada (Avstriya çegarasida) Fussen yaqinidagi ötloqlarda va Alp toğlarida suratga olingan. Xilts urilgan tikanli sim aslida faqat rezina edi. Soxta tikanli simni quyidagiça tayyorlaşgan: deyarli barça suratga oliş iştirokçilari ingiçka rezina bölaklarini olib, ularni boşqa uzunroq rezina parçalari atrofiga boğlagan va söngra suratga oliş maydonçasi böylab tortişgan. Mototsikl tryuklarini Makkuinning özi bajargan, faqat bitta istisno bor: balandligi ikki metrdan ortiq tösiqdan mototsiklda sakraşni Makkuinning dösti Bad Ekins bajargan. Mototsikl kosmetik jihatdan özgartirilgan «Triumph TR6 Trophy» edi — bu britaniyalik mototsikllar Ikkinçi jahon uruşi davrida mavjud bölmagan.

Filmning barça xona içidagi epizodlari Myunxendagi «Bavaria Film» studiyasida suratga olingan. Bavariya studiyasining işlab çiqariş imkoniyatlari örmondagi otişma sahnasini suratga olişga imkon bermagan: studiyaning oçiq maydoni juda kiçik edi. Şu sababli suratga oliş guruhi studiyaga tutaş milliy örmonda öq otiş uçun nemis hukumatidan ruxsat olgan. Örmonda suratga oliş tugagaç, yaratuvçilar otişma paytida zararlangan qarağaylar örniga taxminan 2000 ta yoş qarağay ötqazişgan.

Poezd sahnalari uçun temir yöl yonida lokomotiv ijaraga olingan, şuningdek, suratga oliş uçun maxsus özgartirilgan ikkita yaroqsiz vagon sotib olingan. Barça sahnalar Myunxen va Gamburg örtasidagi yagona temir yölda suratga olingan, temir yöl vakili suratga oliş guruhiga maslahat bergan va kelayotgan poyezdlarga xalaqit bermaslik uçun qaçon çetga çiqiş kerakligini ogohlantirgan.

Filmda «Tom» tunnelining kiriş joyi peç ostida, «Garri» tunnelining kiriş joyi esa yuviniş xonasidagi suv yiğgiçda joylaşgan. Aslida «Dik» tunnelining kiriş joyi suv yiğgiçda, «Garri» peç ostida, «Tom» esa peç tutuniga tutaş qoronği burçakda edi. Aerodromdagi samolyotlarning aksariyati aslida Amerika «North American T-6 Texan» samolyotlari bölib, ularga böyoq bilan faşistik belgilar çizilgan. Lekin bevosita boşqariladigan samolyot haqiqiy nemis samolyoti «Bucker Bu 181 Bestmann»dir.

«Buyuk qoçiş» çiqarilganidan köp yillar ötgunga qadar umumiy eʼtirofga sazovor bölmadi. Uning tomoşabinlari kengaydi, bu esa kino tarixçilarini uning fazilatlarini qayta baholaşga undadi.

Jon Sturgesning «Buyuk qoçiş» filmi öz ön yilligidagi eng kam baholangan janr filmi bölişi mumkin edi. Bu Ikkinçi jahon uruşi haqidagi eng maşhur sarguzaşt filmlardan biri bölgan filmga nisbatan şunday deyilişi juda ğalati tuyuladi.

1963-yilda «The New York Times» tanqidçisi Bosley Crowther şunday yozgan: «„Buyuk qoçiş“ özining azobli hikoyasini sirtqi nigoh bilan va insoniy iştirokning haqiqiy mazmunisiz zörğa çözadi. Bu — tamomila mexanik sarguzaşt, uning qahramonlari öylab topilgan». Britaniyalik kino tanqidçisi Leslie Halliwell filmni «fojiali yakun bilan yaxşi, lekin juda uzun harbiy asirlar sarguzaşti» deb taʼriflagan. 1963-yildagi «Time» jurnalida: «Rangli suratga olişdan foydalaniş umuman zarur emas edi, lekin bu filmda boşqa hamma narsa töğri qilingan: aniq aktyorlar tanlovi, şiddatli ssenariy va haqiqiy nemis muhiti. Rejissyor Jon Sturges klassik harakat filmini yaratgan. Heç qanday taʼlim, ruhiy tahlil yoki seks yöq. „Buyuk qoçiş“ — şunçaki haqiqatdan katta qoçiş».

Pol Brikhillning Ikkinçi jahon uruşi davridagi ittifoqçi harbiy asirlarning ajoyib ommaviy qoçişi haqidagi haqiqiy hikoyasidan rejissyor Jon Sturges quvonç baxş etadigan, maftun qiladigan, hayajonga soladigan va çuqur hayratga soladigan suratni yaratgan.

Film Britaniya televideniyesida muntazam ravişda, ayniqsa Rojdestvo payti namoyiş etilgan. 2006-yilda Britaniyada tomoşabinlar Rojdestvo kunida qaysi filmni eng köp körişni xohlaşlarini aniqlaş uçun ovoz beriş ötkazildi. «Buyuk qoçiş» uçinçi örinni egalladi, erkaklar orasida esa birinçi örinni egalladi.

2009-yilda yetti nafar sobiq harbiy asir Luft III lageriga ozodlik kunining 65 yilligini nişonlaş uçun kelişdi va filmni tomoşa qilişdi. Faxriylarning fikriça, filmda tasvirlangan lager hayoti haqiqiydir: masalan, tikanli tösiqdan oşib ötişga urinayotgan mahbusning öldirilişi sahnasi, şuningdek, mahbuslar tunnel qazayotgan sahnalar — bularning hammasi faxriylarning fikriça, haqiqiy voqealarga deyarli töliq mos keladi. Biroq bir faxriy Makkuinni «uluğlaşda» tanqid qildi.

2002-yilda Kventin Tarantino özining fikriça eng yaxşi 12 ta filmni sanab ötdi. Bu röyxatga «Buyuk qoçiş» ham kirdi. Hozirda «Buyuk qoçiş» «IMDb böyiça eng yaxşi 250 ta film» röyxatida 136-örinni egallaydi.

Bu film Makkuinning oğir kunidagi qiyofasi kabi quruq, lekin saspens, hazil va eski uslubdagi beparvolik aralaşmasi, orzudagi aktyorlar jamoasi tomonidan ijro etilgani şunçalik yoqimli-ki, uni faqat dağal odam tanqid qilişi mumkin.

1963-yil iyulda film Moskva xalqaro kinofestivalida körsatildi, boş mukofot uçun tanlovda qatnaşdi, Steve McQueen esa eng yaxşi erkak roli uçun kumuş mukofotni oldi. 1963-yil 4-iyulda surat AQŞda prokatga çiqdi. AQŞda film «Oscar» mukofotiga eng yaxşi montaj uçun nomzod böldi, lekin haykalçani olmadi, uni «Ğarbning qanday zabt etilgani» filmi oldi. Şuningdek, u «Oltin globus» mukofoti uçun eng yaxşi drama filmi nominatsiyasida ham qatnaşdi, lekin mukofot yana undan uzoqlaşdi. Bu safar «Kardinal» filmi yaxşiroq çiqdi.

Filmdagi sahna va motivlarga, şuningdek Elmer Bernstaynning saundtrekiga havolalar boşqa filmlarda, teleserialda, video öyinlarda, reklamada paydo böldi, bundan taşqari mobil telefonlar uçun rington ham mavjud. Quyidagi filmlarda uşbu kartinaga havolalar bor: «Monti Pythonning uçuvçi sirki», «Maʼnaviy», «Simpsonlar», «Seinfeld», «Miyangizni qarang», «Qizil mitti», «Tovuqxonadan qoçiş», «Quturgan itlar», «Ota-onalar uçun tuzoq», «Juda maxfiy!», «Çarlining fariştalari», «Bir paytlar... Gollivudda». Filmning saundtrekidan olingan kuy Angliya futbol muxlislari tomonidan ham tanlangan.

«Kapalak» filmi ham «Buyuk qoçiş» bilan köp jihatdan boğliq. «Kapalak» kartinasi Steve McQueen uçun qoçib ketgan qahramonni öynagan ikkinçi qamoqxona dramasi böldi. Xuddi şu mavzuda 1979-yilda Klint Eastwood boş rolda öynagan «Alkatrazdan qoçiş» filmi suratga olindi. Va, ehtimol, qamoqdan qoçiş haqidagi eng maşhur film — Stiven Kingning «Rita Hayvort va Şouşenkdan qutuliş» qissasi asosida suratga olingan «Şouşenkdan qoçiş». Filmda tasvirlangan voqealar haqida bir neçta hujjatli filmlar ham suratga olingan: «A Man Called Jones: The Real Virgil Hilts» (2002), «The Great Escape: Heroes Underground» va «Great Escape: The Untold Story» (2001).

1988-yilda «Buyuk qoçiş»ning davomi — «Buyuk qoçiş II: Aytilmagan hikoya» teleфilmi suratga olindi. Boş rolni Christopher Reeve ijro etgan, Donald Pleasence esa SS yovuzini öynagan. Kartina birinçi filmda hikoya qilingan voqealarni davom ettiradi. Uruş tugagaç, boş qahramon Germaniyaga, avval konslager joylaşgan joyga qaytadi, söngra öşa konslagerning omon qolgan sobiq mahbuslari bilan birgalikda öz jallodlariga qarşi dahşatli qasos rejasini tuzadi va amalga oşiradi: ular jallodlarni butun dunyo böylab topib, yöq qilişadi.

Filmga asoslangan ikkita kompyuter öyini işlab çiqilgan, ikkalasi ham bir xil nomga ega — The Great Escape. Birinçisi 1986-yilda, ikkinçisi 2003-yilda çiqdi.

Film, şuningdek, bir neçta töplamlarga kiritilgan:

Anthology of War on Film Collection (20 disk, 2009-yil 12-may, MGM) — bu relizda quyidagi filmlar ham bölgan: «Angliya uçun jang», «Juda uzoq köprik», «Eng uzun kun», «Pattton», «Vzvod», «Qurolli qayiq», «Tora! Tora! Tora!», «Vertikal uçiş», «Fon Rayanning poyezdi»; barça filmlarda ingliz, ispan va fransuz ovoz yöllari hamda ingliz subtitrlari bor edi.

UA Super Deluxe Gift Set (110 disk, 2007-yil 11-dekabr, MGM)

United Artists 90th Anniversary Prestige Collection (46 disk, 2007-yil 11-dekabr, MGM)

United Artists Cinema Greats Collection, Vol. 2 (4 disk, 2007-yil 23-oktabr, MGM) — «Buyuk qoçiş»dan taşqari diskda «Rokki», «Tomas Krounning aferasi» va «West Side Story» ham bor. Barça filmlarda ingliz, fransuz, ispan ovoz yöllari va subtitrlar mavjud.

War Giftset (4 disk, 2007-yil 22-may, MGM) — şuningdek «Angliya uçun jang», «Juda uzoq köprik», «Sekin yuring, çuqur yuring» kabi filmlarni öz içiga oladi. Barça filmlarda ingliz va fransuz ovoz yöllari, şuningdek nemis ovoz yöli va ispan subtitrlari mavjud.