The Great Hack

SCL Group — ommaviy xulq-atvorni örganiş va unga taʼsir ötkazişga qiziqqan xususiy tadqiqot va strategik kommunikatsiyalar kompaniyasi edi. Psixologik operatsiyalar (psyops) sohasida tajribaga ega deb daʼvo qilingan bu kompaniya 1990-yillarning oxirida dunyo böylab harbiy va siyosiy operatsiyalarda işlagan, 2000-yillarning boşida esa rivojlanayotgan mamlakatlarda saylov kampaniyalarida qatnaşgan. AQŞ saylovlari bilan boğliq biznes uçun 2012-yilda uning filiali Cambridge Analytica taşkil etildi.

2015-yilda Buyuk Britaniyada faoliyat yuritadigan siyosiy konsalting firmasi Cambridge Analytica Ted Cruzʼning prezidentlik kampaniyasi nomidan ish boşlab, 2016-yilgi AQŞ Respublikaçilar partiyasi nominatsiyasini qölga kiritişga urindi. U foydalanuvçilar maʼlumot nuqtalarini yiğiş orqali “siyosiy-saylovçi kuzatuvi” vositasi sifatida Facebookʼdan foydalandi. Maʼlumotlarni qazib oliş böyiça mustaqil tergovlar hamda firmaning Brexitʼga taʼsiri haqidagi oşkorlovçilarning guvohliklari ijtimoiy tarmoqlarning saylovlardagi taʼsiri atrofida janjalga olib keldi.

Filmda Cambridge Analytica janjali bir neça iştirokçining nuqtayi nazaridan körsatiladi.

Janjal uçun javobgar bölgan Cambridge Analytica katta maʼlumotlar (big data) bilan şuğullanardi. Yiğilgan maʼlumotlar foydalanuvçilarga şaxsiy yondaşuvda murojaat qiladigan keng kölamli kampaniyalarni yaratişga möljallangan savdo strategiyasining bir qismi sifatida işlatilişi kerak edi. Uşbu kampaniyaning natijalari AQŞ va Buyuk Britaniya siyosatini izdan çiqardi va Facebook kabi ijtimoiy tarmoq kompaniyalarining şerikligi haqida daʼvolarga olib keldi. Cambridge Analytica tomonidan şaxsiy maʼlumotlarning noqonuniy yiğilişi haqida birinçi xabar 2015-yil dekabrda The Guardian gazetasi jurnalisti Harry Davies tomonidan berilgan. U Cambridge Analytica AQŞ senatori Ted Cruz uçun işlayotgani va millionlab odamlarning Facebook hisoblaridan ularning roziligisiz olingan maʼlumotlardan foydalanganini yozgan.

Facebook voqea haqida tergov olib borilayotganidan boşqa izoh berişdan boş tortdi. Keyingi xabarlar Şveysariya naşri Das Magazinʼda Hannes Grassegger va Mikael Krogerus tomonidan (2016-yil dekabr; keyinçalik Vice tomonidan tarjima qilinib naşr etilgan), The Guardianʼda Carole Cadwalladr tomonidan (2017-yil fevraldan boşlab) va The Interceptʼda Mattathias Schwartz tomonidan (2017-yil mart) çop etildi. Cambridge Analyticaʼning sobiq biznesni rivojlantiriş direktori Brittany Kaiser Brexit kampaniyasi va Ted Cruz kampaniyasi bilan boğliq Cambridge Analytica haqida eʼlon qilingan barça narsalarning haqiqat ekanini oçiq aytdi. Janjal şu darajaga yetdiki, hatto Facebook asosçisi Mark Zuckerberg AQŞ Kongressining bir neça qömitasi oldida rasman guvohlik berişga majbur böldi.

Cambridge Analyticaʼning sobiq boş direktori Alexander Nix Channel 4 kanalida har bir amerikalik saylovçi haqida 5000 ta maʼlumot nuqtasiga ega ekanini daʼvo qilgani foş bölgaç, professor David Carroll eʼtibor berdi. U öz maʼlumotlarini qaytarib oliş uçun maʼlumot maxfiyligi böyiça Buyuk Britaniyadagi mutaxassis, ITN Solicitors advokati Ravi Naik yordamida huquqiy yölga kirdi. Cambridge Analytica foydalanuvçi maʼlumotlarini Britaniyada SCL orqali qayta işlagani uçun Carrollʼning şikoyatlari Britaniya yurisdiksiyasiga tegişli böldi. 2017-yil 4-iyulda Carroll Buyuk Britaniyaning Axborot komissari idorasiga (ICO) şikoyat bildirdi. Natijada SCL ICO talablariga rioya qilmagani uçun £15 000 jarima töladi. Şuningdek, şu sababli Facebook tegişli janjal doirasida “maʼlumotlarni yiğiş bilan boğliq şaffoflik va xavfsizlik muammolari” uçun £500 000 töladi.

Ish jarayonida SCL bankrot böliş uçun ariza berdi. ICO Cambridge Analyticaʼning faoliyati Britaniya maxfiylik qonunlarini buzganini aniqlab, şunday dedi: “Agar SCLE özining dastlabki şaklida mavjud bölganida, bizning niyatimiz kompaniyaga DPA1998ning birinçi printsipini jiddiy buzgani uçun, jumladan 2016-yilgi AQŞ prezidentlik kampaniyalari bilan boğliq siyosiy maqsadlarda odamlar maʼlumotlarini adolatsiz qayta işlagani uçun jiddiy jarima soliş bölardi.”

David Carrollʼning sayohati davom etar ekan, tergovçi jurnalist Carole Cadwalladr Cambridge Analyticaʼning taʼsiri böyiça işini davom ettiradi. Bu ish uni oşkorlovçi Christopher Wylieʼga olib boradi; u mikronişonlaş (microtargeting) ommaviy maʼlumotlarni yiğiş bilan birga saylovlarga taʼsir qiliş uçun qanday işlatilganini tuşuntiradi. Cadwalladrʼning The Observer gazetasidagi Wylie bilan eksklyuziv suhbatlari Cambridge Univeristy tadqiqotçisi Aleksandr Kogan yordamida Facebookʼdan yiğilgan foydalanuvçi maʼlumotlari bilan psixografik profilləş taktikalari qanday amalga oşirilganini oçib beradi. Bu ayblovlar Cambridge Analytica janjalini ommaga yoydi va Wylieʼni Buyuk Britaniya parlamentida guvohlik berişga hamda Cambridge Analyticaʼning sobiq direktori Brittany Kaiser nomini tilga olişga olib keldi. Cambridge Analytica janjalining bahsli, lekin muhim qismi bölgan Wylie 2019-yilda “Mindf*ck” nomli oşkor kitobini yozdi.

Hujjatli film ijodkorlari Tailandda Brittany Kaiserʼni topadi; u yerda Kaiser oşkorlovçi bölib, Cambridge Analytica haqidagi maʼlumotni ommaga eʼlon qiliş yoki matbuot savollaridan qoçiş masalasini öylaydi. Britaniyada tuğilgan ijtimoiy tadbirkor, yozuvçi va taşkilotçi Paul Hilder yordamida u Vaşingtonga qaytib, haqiqatni oçiq aytişga qaror qiladi. Kaiser özining şaxsiy Cambridge Analytica arxividagi muayyan hujjatlar yordamida, Cambridge Analytica tomonidan 2016-yilgi AQŞ saylovlarida, ayniqsa u “persuadables” (işontirilişi mumkin bölganlar) deb atagan, gumon qilmaydigan şaxslarga samarali mikronişonlaş qanday qöllanilganini tuşuntiradi.

Carole Cadwalladr — britaniyalik tergovçi jurnalist va The Observer gazetasining muallifi.

David Carroll — The New School tarkibidagi Parsons dizayn maktabida media dizayn böyiça dotsent; öz maʼlumotlari, profili va ballarini oliş uçun Cambridge Analyticaʼga 1998-yilgi Maʼlumotlarni himoya qiliş töğrisidagi qonuni böyiça rasmiy şikoyat bergan.

Brittany Kaiser — Cambridge Analyticaʼning ota kompaniyasi SCL Groupʼning sobiq biznesni rivojlantiriş direktori.

Julian Wheatland — Cambridge Analyticaʼning sönggi boş direktori, sobiq COO va CFO, SCL raisi.

Roger McNamee — fond menejeri va vençur kapitalist, Facebookʼning dastlabki investori.

Christopher Wylie — Cambridge Analyticaʼning sobiq tadqiqotlar direktori va oşkorlovçi.

Ravi Naik — maʼlumot huquqlari böyiça ixtisoslaşgan advokat.

Paul Hilder — yozuvçi va siyosiy texnolog.

Paul-Olivier Dehaye — maʼlumotlar va maxfiylik böyiça tadqiqotçi.

The Great Hack Rotten Tomatoesʼda 54 ta şarh asosida 85% reytingga ega bölib, örtaça baho 7,1/10. Şarhlarni yiğuvçi saytning umumiy xulosasi şunday: “The Great Hack maʼlumotlarning siyosiy foyda uçun qanday qurolga aylantirilayotgani va bu kelgusi saylovlar uçun nimani anglatişi mumkinligi haqida xavotirli manzara taqdim etadi.”

Metacriticʼda filmning 18 ta tanqidiy şarh asosidagi oğirlikli örtaça bahosi 100 balldan 67 ball.

The Guardianʼda yozgan Peter Bradşaw filmni “zamonamizning eng katta janjali: Brexit ovoz berişining qonuniyligi haqidagi ulkan savol” haqida deb atadi va unga beş yulduz qöydi. Filmni “dahşatli ogohlantiriş” va “bu yilgi eng muhim hujjatli film” deb atagan Refinery29 yozdi: “The Great Hack öşa soya kuzatuvi qançalik çuqur borişi va borayotganini aniq körsatadi.”

Film Televizion sanʼat va fanlar akademiyasi tomonidan “Outstanding Documentary or Nonfiction Special” nominatsiyasida Emmy mukofotiga nomzod bölgan, Britaniya kino va televizion sanʼat akademiyasi tomonidan “Best Documentary” nominatsiyasida BAFTAʼga nomzod bölgan, Xalqaro hujjatli film assotsiatsiyasi tomonidan “Best Writing” nominatsiyasida nomzod bölgan va Oskar mukofotining “Eng yaxşi hujjatli film” nominatsiyasi uçun qisqa röyxatga kiritilgan. Film Cinema Eye Honors tomonidan “Graphic Design or Animation” yönalişida “Outstanding Achievement” mukofotiga sazovor böldi.