The Illusionist

XIX asr oxiri, Vena, Avstriya. Illyuzionist Eyzenhaym öz çiqişi paytida politsiya tomonidan hibsga olinadi, çunki uni imperiyaga qarşi fitnada gumon qilişadi. Uni hibsga olgan katta inspektor Valter Ul (Pol Jamatti) Eyzenhaymning hikoyasini sözlab beradi.

Yoş Eduard Abramoviç (keyinçalik «Eyzenhaym» taxallusi bilan maşhur bölgan) kambağal mebelsozning oilasida ulğayadi. Bir kuni bola sehrgar bilan uçraşadi (sehrli qobiliyatlari haqidagi afsonaga köra), u bolaga illyuzionist isteʼdodini inʼom qiladi va şundan söng ötirgan daraxti bilan birga ğoyib böladi. Eduard misli körilmagan hiyla-nayranglarni örganadi va bir kuni yoş gersogina Sofi fon Teşenning eʼtiborini tortadi. Bolalar bir-biriga oşiq bölib qolişadi: Eduard Sofiga Xitoyga ketmoqçi ekanligini aytadi, u yerda esa butun uylarni ğoyib qiladigan illyuzionist yaşaydi. Muhabbat ramzi sifatida u Sofiga içida özining kiçkina suratini saqlovçi yasama medalyon sovğa qiladi. Yoşlar qoçişga tayyorlanayotganda ularni qorovullar topib qolişadi va Sofini olib ketişadi, bolani esa agar yana bir marta gersoginyaga yaqinlaşsa, öldirişlari bilan qörqitişadi. Eduard yiğiştirib uydan ketadi.

15 yil ötadi. Eduard Eyzenhaym taxallusi bilan illyuzionist sifatida Venaga qaytadi. Öz çiqişida u «Apelsin daraxti» (daraxt bir neça soniyada ösib çiqadigan) va «Kapalaklar» (kapalaklar tomoşabinning qutisidan ğoyib bölgan römolçani uning qöliga olib keladi) nomli hiyla-nayranglarni namoyiş etadi. Tomoşani kuzatgan inspektor Ul çiqişdan keyin illyuzionistning oldiga kelib, uning sirlarini oşkor qilişni söraydi, çunki hiyla-nayranglar inspektorni hayratga solgan.

Illyuzionist haqidagi xabar taxt vorisi Leopoldga ham yetib boradi. U Eyzenhaymning navbatdagi çiqişiga borişga qaror qiladi. Çiqişda illyuzionist hiyla uçun köngilli söraydi va unga Leopoldning kelini bölgan Sofi fon Teşen çiqadi. Unga uzun plaş kiydiriladi, şundan söng u oynada kimdir orqasidan yaqinlaşib, qiliçda uni urib öldirayotganini köradi. Gersoginya orqasiga qaraydi va aslida uning orqasida heç kim yöqligini köradi. Keyin Sofi huşidan ketadi. Hiyla-nayrangdan hayratga tuşgan va maftun bölgan Leopold Eyzenhaymni öz saroyida çiqiş qilişga taklif qiladi.

Ertasi kuni ertalab Eduard Sofi bilan uning aravasida uçraşadi; ular bir-birlarini yana körganlaridan juda xursand bölişadi, ammo qayta uçraşuv biroz noqulay ötadi. Keyin illyuzionist Leopoldning saroyiga boradi. Uning dastlabki hiyla-nayranglari şahzodaga yoqmaydi va u Eyzenhaymdan yanada qiziqarliroq narsa körsatişni söraydi. Qahramon tomoşabinlarga Ekskalibur qiliçi haqidagi afsonani qisqaça eslatadi, söngra Leopoldning şamşirini olib, uning uçini polga tik qilib qöyadi va uni kötarişni söraydi. Mehmonlardan heç kim buni uddalay olmaydi. Nihoyat navbat Leopoldga keladi, u şamşirni parketdan zörğa suğurib oladi (bu işda Eyzenhaymning yordami borligi ravşan). Kulgi ostiga olinganini sezgan ğazabli şahzoda inspektorga illyuzionistning çiqişlarini töxtatişni buyuradi. Mamnun Eyzenhaym saroydan çiqib ketadi, ammo uni Sofi quvib yetadi. U Leopoldning şafqatsizligiga işora qilib, Eduardni aqlga çaqirişga urinadi, lekin Eduard unçalik qörqmaydi. Ular bahslaşişda davom etadi va tösatdan hali ham bir-birlarini sevişlarini tuşunib qolişadi.

Sevişganlar Eduardning örmondagi uyida birga bölişadi. Sofi unga qançalik azob çekkanini, şuningdek, Leopold otasiga qarşi fitna tayyorlayotganini va illyuzionist bilan qoçib ketişni afzal körişini aytadi. Eyzenhaym reja tuzişga vaʼda beradi hamda Sofidan ehtiyot bölişni söraydi, çunki Leopold bir marta öz ayolini xiyonat qilganini bilib qolgaç, uni öldirgan.

Ertasi kuni Eyzenhaym ikkalasi uçun poezd çiptalarini sotib oladi va Sofi bilan uçraşuv kelişib oladi. Keçqurun qiz Leopold qasridan ketmoqçi böladi, ammo mast şahzoda uni otxonada quvib yetadi, qiz baqiriği eşitiladi. Keyin u ot ustida, deyarli otning böynida yotgan holda ketib qoladi. Ertalab köçada Sofining oti yelkasida qon doği bilan topiladi. Inspektor Valter Ul boşçiligidagi politsiya gersoginyani qidirişga jönaydi. Ular bilan Eyzenhaym ham boradi. Örmondagi kölda ular ölik jasadni körişadi. Eyzenhaym suvga sakrab tuşadi va birinçi bölib böynida çuqur yarasi bor Sofining jasadini topadi. Fon Teşen oilasining şifokori qizning ölganini tasdiqlaydi. Ul öldirilgan qizning jasadini körmoqçi böladi, ammo şifokor unga bunga ruxsat bermaydi. Şu bilan birga, şifokor inspektorga qimmatbaho toşni beradi, uning sözlariga köra, u toşni öldirilgan qizning köylagi burmalari orasidan topgan.

Eyzenhaym tuşkunlikka tuşadi. U öz impresariosini işdan böşatadi, Osiyolik yordamçilarni yollaydi va kiçik teatr sotib oladi. Bir muddatdan söng illyuzionist yana paydo böladi. Öz çiqişida u spiritik seans namoyiş etadi, unda halok bölgan bolaning ruhini çaqiradi. Bu hiyla tomoşabinlarni, şu jumladan inspektor Ulni ham hayratga soladi. Keçasi Valter ötkinçilar bilan birga bolaning şabahi şahar köçalarida sayr qilayotganini köradi. Inspektor ekspertlarga murojaat qiladi, ular unga Eyzenhaym, ehtimol, golografik proyektorga öxşaş yangi qurilmadan foydalanayotganini tuşuntirişadi. Inspektor hiylaning sirini bilişga qaror qiladi, uning agentlaridan biri keçasi Eyzenhaymning teatriga kirib boradi, ammo osiyolik yordamçilar sirni oşkor qilişdan boş tortadi va uni eşikdan taşqariga çiqarib taşlaşadi.

Biroq keyingi çiqiş Ulning Eyzenhaymga bölgan munosabatini özgartiradi. Eyzenhaym öldirilgan Sofining ruhini çaqiradi va baʼzi tomoşabinlar undan uning qotili şahzoda Leopold emasmi, deb söraşga urinişadi. Çiqişdan keyin Valter illyuzionistdan bunday hiyla-nayranglarni boşqa ötkazmaslikni söraydi. Inspektordan hiyla haqida bilib olgan şahzoda niqob kiyib, keyingi tomoşaga keladi. Unda Eyzenhaym yana Sofining ruhini çaqiradi va köplab tomoşabinlar yana şahzoda qotil emasmi, deb söraşni boşlaydi. Sofi töğridan-töğri javob bermaydi, ammo qotil zalda ekanini aytadi. Leopold asabiylaşa boşlaydi va agar uni qotil deb topişsa, taxtga çiqa olmasligini tuşunadi hamda inspektor Ulga özini qotil deb hisoblagan barça kişilarni darhol hibsga olişni buyuradi. Valter Ul Leopoldning buyruğiga köra, çiqiş paytida Eyzenhaymni hibsga oladi.

Politsiya bölimida Valter Eyzenhaymga uni hibsga olişni istamasligini aytadi, çunki u uning muxlisi. Şu paytda binoga illyuzionistning tarafdorlari olomoni yaqinlaşib, politsiyadan uni ozod qilişni talab qila boşlaydi. Qahramon balkonga çiqib, özi faqat illyuzion bilan şuğullanişini, ruhlarni çaqirmasligini aytadi. Xalq tinçlanib, tarqalib ketadi. Inspektor Eyzenhaymni ozod qilişga majbur böladi, çunki uni ayblaş uçun asos yöq.

Eyzenhaym özi işdan böşatgan impresariosini çiqişga taklif qiladi va undan keçirim söraydi, çiqişdan tuşgan barça daromadni unga vaʼda qiladi. Inspektorning taqiqiga qaramay, u yana Sofining ruhini çaqiradi va ğazablangan Ul uni yana hibsga olişga urinadi (film boşlanğiç sahnaga qaytadi), lekin tösatdan Eyzenhaymning özi proyeksiya ekanligi maʼlum böladi va u sahnaning özida havoda erib ketadi; osiyolik yordamçilar ham dovdirab qolişadi. Illyuzionist heç qanday iz qoldirmaydi.

Inspektor Valter Ul özi ham şahzoda tomonidan Sofining öldirilganiga işona boşlaydi. U tergovni boşlaydi va barça izlar Leopoldga olib borişini tuşunadi. Şahzodaning otxonasida tergov paytida inspektor Sofining yoğoç medalyonini va kiçkina zumrad toşni topadi. Şamşirni yaşirinça olib, tekşirgan inspektor zumrad va ilgari şifokordan olgan qimmatbaho toşning ikkalasi ham şu şamşirning bezaklari bölganini aniqlaydi. Ul Leopoldning oldiga kelib, tergov natijalari haqida gapiradi, uning fitna tayyorlanayotganini yaxşi bilganini va dastlab uni qöllaşni rejalaştirganini, Leopoldni imperator roliga munosib deb hisoblaganini aytadi, ammo Sofining öldirilişi uning fikrini tubdan özgartirganini bildiradi. Şahzoda barça dalillar öziga qarşi ekanini tuşunadi va ulardan birining töğri izohini topadi: inspektor topgan qimmatbaho toşlarni Eyzenhaym Leopoldning saroyida şamşer bilan hiyla körsatayotganda uning şamşiridan yaşirinça olib qöygan edi. Valter unga işonmayotganini körgan şahzoda inspektorni revolver bilan tahdid qiladi. Ammo Ul Leopoldga «oliy instansiyaga» murojaat qilganini aytadi va şu paytda qalʼaga qirol gvardiyasi otliq holda yetib keladi. Hibsga olinişni istamagan Leopold özini boşiga öq uzib öldiradi. Inspektor kabinetdan çiqib, Sofining medalyonini olib ketadi.

Ertasi kuni katta inspektorlik unvonidan mahrum etilgan Ul köça bolasi orqali Eyzenhaymdan posilka oladi, unda «Apelsin daraxti» hiylasi tavsifi yozilgan kitob böladi. Deyarli şu zahoti Ul çöntagidan medalyon öğirlanganini aniqlaydi. Şlyapa kiygan va soqolli notaniş odam (unda niqoblangan Eyzenhaym taxmin qilinadi) bu tumorni qölida kötarib ketayotgan edi. Valter Ul buni sezadi va uning ortidan yuguradi, ammo uşlay olmaydi: notaniş odam vokzalga kelib poyezdga çiqib ketadi. Sobiq katta inspektor barça muhim voqealarni eslaydi va Eyzenhaym bilan Sofi hamma narsani uyuştirganini tuşunadi: ular şahzodani uyquga solişgan, Sofi otxonada qon izlarini çizgan va u yerga medalyon hamda Eyzenhaym öğirlagan zumrad toşni qoldirgan, doktor fon Teşen esa Sofi va illyuzionist bilan til biriktirgan edi. Bularning barçasi Sofini Leopolddan ozod qiliş va şu bilan birga imperatorga qarşi xiyonatkor fitnani oldini oliş uçun qilingan edi. Hamma voqealarning yeçimini juda keç topgan Valter bu rejaning daholigidan hayratlanib, baxtiyorona kuladi.

Eyzenhaym poyezdda ketadi. Çiroyli alp manzarasi fonida u Sofi kutayotgan örmondagi uyga yöl oladi. Sevişganlar yana uçraşib, öpayişadi.