The Jazz Singer

«The Jazz Singer» (ingl. The Jazz Singer) — qora-oq, jim, qisman ovozlaştirilgan musiqiy drama, 1927-yil, rejissyor Alan Krosland. Boş rollarda Al Jolson, oltita musiqiy raqamni ijro etgan, va May McAvoy. Film Samson Raphaelsonning şu nomli pyesasiga (1925) asoslangan va uning «Kafforat kuni» hikoyasidan moslaştirilgan. Kartina tarixda birinçi töliq metrajli, sinxron yozilgan musiqiy partituraga ega, şuningdek, ayrim replikalarni sinxron kuylaş va ovozlaştiriş bilan birinçi film böldi. Bu tovuşli filmlarning tijorat ustunligi va jim kino davrining tugaşi boşlanişiga turtki böldi. Ovoz «Vitaphone» texnologiyasida yozilgan. Filmning premyerasi 1927-yil 6-oktabrda bölib ötdi.

1929-yilda 1-chi «Oskar» mukofoti marosimida kinofilm «sanoatda inqilob yasagan birinçi ovozli kartinani yaratgani uçun» maxsus mukofotga sazovor böldi, şuningdek, «Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy» va «Eng yaxşi maxsus effektlar» nominatsiyalarida ham tanlandi.

1996-yilda film «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» filmlarning Milliy reyestriga kiritildi.

Amerika kino institutining baholaşiga köra, kartina 1998-yilgi «100 ta film» röyxatida 90-örinni egalladi (2007-yilda röyxatdan çiqarildi) va «100 ta kinoiqtibos» reytingida 71-örinda turadi («Bir daqiqa kuting, bir daqiqa kuting. Siz hali heç narsa eşitmadingiz!» — kinematografiya tarixidagi birinçi nutqiy replika).

Al Jolson — Jeykie Rabinoviç, xazzan öğli / Jek Robin, jazz qöşiqçisi

May McAvoy — Meri Deyl, teatr raqqosasi

Warner Oland — janob Rabinoviç, sinagoga kantori, Jeykiening otasi

Eugenie Besserer — Sara Rabinoviç, Jeykiening onasi

Otto Lederer — Moyşa Yudelson, ortodoks yahudiy, jamoa raisi

Robert Gordon — Jeki Rabinoviç (13 yoşda)

Richard Tucker — Garri Li, Meri va Jekning prodyuseri

Yossele Rosenblatt — kameo

Suratga oliş 422 ming dollarga tuşdi — Warner Brothers kinokompaniyasi uçun, kamdan-kam hollarda 250 ming dollardan köp sarflaydigan kompaniya uçun, bu katta summa edi. Faqat ikkita kartina, ikkalasida ham Jon Barrymore boş rolda ijro etgan, undan köp turdi: töliq jim «The Sea Beast» (503 ming) va «Don Juan» (546 ming). Şunga qaramay, xarajatlar jiddiy xavf tuğdirdi, ayniqsa kompaniyaning moliyaviy qiyinçiliklari şaroitida: Garri Warner maoş olişni töxtatdi, uning qizi Doris esa «film suratga olinayotgan vaqtda Garri xotinining zargarlik buyumlarini garovga qöydi va oilani kiçik kvartiraga köçirdi», deb eslagan.

Köplab avvalgi filmlarda ovozli jör bölişi mumkin edi, lekin ularning davomiyligi standart 10 daqiqali bölakning uzunligidan oşmasdi. 1921-yilda Nyu-Yorkda David Wark Griffithning «Dream Street» (ingl. Dream Street) töliq metrajli filmi namoyiş etildi, unda yagona qöşiq epizodi va olomon şovqini bor edi. Filmni namoyiş qilişdan oldin ovozli qisqa metrajli filmlar dasturi ötkazildi, şu jumladan Griffithning tomoşabinga töğridan-töğri murojaat qilgan epizodi ham bor edi. Biroq filmning özida nutqiy epizodlar yöq edi. Şunga öxşaş tarzda, 1926-yilda çiqarilgan Warner kompaniyasining dastlabki ovozli töliq metrajli kartinalari (masalan, «Don Juan») faqat sinxron musiqiy va şovqin epizodlarni öz içiga olardi. «The Jazz Singer» esa bundan taşqari köplab qöşiq epizodlarini va bir neçta nutqiy epizodlarni öz içiga oladi. Asosiy replikalar ovozlaştirilmagan, balki klassik jim filmlardagi kabi interttitrlar bilan berilgan. Yoş Jeki Rabinoviç rolida Jolson ikkita maşhur qöşiq ijro etdi, boş qahramonning otasi «Kol Nidre» ibodatini ijro etdi, maşhur bastakor Yossele Rosenblatt esa özini özi ijro etib, boşqa diniy kuyni ijro etdi. Voyaga yetgan Jek Robin rolida Jolson oltita qöşiq ijro etdi: beş maşhur jazz kuyi va «Kol Nidre».

Filmning ovozini ovoz muhandisi George Groves yozdi. Rejissyor sifatida Alan Krosland taklif qilindi, u ilgari «Don Juan» va «Old San Francisco» kartinalari bilan ovozli işlab çiqariş tajribasiga ega edi; ikkinçi film «The Jazz Singer» işlab çiqarilayotgan paytda prokatga çiqqan edi. «The Jazz Singer» 1927-yil 6-oktabrda ekranlarga çiqdi.

Jolsonning ovozi filmning 15-chi (22-chi) daqiqasida paydo böladi. Birinçi nutqiy replika — «Bir daqiqa kuting, bir daqiqa kuting. Siz hali heç narsa eşitmadingiz!» (ingl. Wait a minute, wait a minute. You ainʼt heard nothin' yet!) — keyinçalik tarixiy bölib qoldi, ovozli kino davrining boşlanişini ramziy ifodalaydi. Umuman olganda, filmda sinxron nutqiy epizodlar atigi ikki daqiqaga yetadi. Ovozli sinxron kadrlarning köpçiligi örta va umumiy planlarda olingan, şuning uçun artikulyatsiyaning mos kelmasligi deyarli sezilmaydi.

1929 — «Oskar» maxsus mukofoti «The Jazz Singer» filmini yaratgani uçun, sanoatda inqilob yasagan birinçi ovozli kartina (Warner Brothers)

1929 — «Oskar»:

Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy (Alfred Cohn)

Eng yaxşi maxsus effektlar (Nugent Slaughter) (nominatsiya muayyan filmga boğliq emas, ammo akademiklarning xotiralariga köra, u eng köp «The Jazz Singer» tufayli eslatilgan)

Filmda 20-asr boşidagi Amerika jamiyatining irqiy va milliy nizolari bilvosita aks ettirilgan. Boş qahramon «qora tanlilar musiqasi» — jazzni ijro etar ekan, afrikalikka öxşaş böliş uçun grim bilan çiqiş qilişga majbur böladi, çunki jazz afro-amerikalik hodisa edi va şu bilan birga yahudiy kelib çiqişini yaşiriş uçun, vatandoşlarining qoralaşidan qörqadi. Şuni aytiş kerakki, Al Jolsonning özi, tuğilganda Asa Yoelson, maşhur estrada sanʼatkori, ravvinning öğli edi, şuning uçun uning qahramoni köp jihatdan avtobiografikdir. Biroq Jolsonning ijro uslubi jazzga juda kam aloqador edi — u juda «oq» musiqaçi edi.

Badiiy jihatdan esa kartina ança soddadir. Bu, mohiyatan, oddiy jim film bölib, unga Al Jolsonning bir neça raqami va ikki-uç sinxron dialog kiritilgan, ular orasida jim kinoning katta «bölaklari» joylaşgan. «Qolipga solingan» suratga oliş usullari, rollarning töliq «jim» ijrosi kartinani kinematografiya durdonalari qatoriga qöyişga imkon bermaydi. Yaratuvçilar syujet va texnik imkoniyatlardan foydalanmadilar: «jim ötmiş» va «ovozning kelişi»ning hayot ramzi sifatida kontrastini tasvirlaşmadi, qahramonning otasiga na tölaqonli replika berişmadi (na öğli bilan yaraşiş sahnasida, na hatto ölim töşagida), faqat janjal sahnasida oldin aytilgan yagona «Yetar!/Töxta!» xitobidan taşqari. Şunga qaramay, filmning ovozli kinematografiyadagi birinçiligi va, ayniqsa, uning ulkan prokat muvaffaqiyati (422 ming dollarlik byudjetda film prokatda 3,9 million dollar yiğdi) boşqa kinostudiyalarning ovozli texnologiyalarni tezroq joriy etişga bölgan qiziqişini kuçaytirdi, bu Amerika, keyin esa jahon kinematografiyasida ovoz inqilobiga olib keldi. «The Jazz Singer» filmi çiqqanda Gollivudda yuzaga kelgan ajoyib taʼsir klassik kinomyuzikl «Yomğirda kuylayotganlar» (1952) filmida aks ettirilgan.

Martin Scorsese filmi «The Aviator»da Leonardo DiCaprio ijro etgan Govard Xyuz «The Jazz Singer» filmini tomoşa qiladi va şundan keyin u özi prodyuserlik qilayotgan «Hellʼs Angels» filmini ovozli qilib qayta suratga oliş qaroriga keladi.