The Last Duel

1386-yilda Margarita de Karruj uni sinyor Jak Le Gri zörlaganini eʼlon qiladi. Uning eri, ritsar Jan de Karruj zörlaşni rad etgan ayblanuvçini duelga çaqiradi. Bu Fransiya tarixidagi qonuniy tartibda ruxsat etilgan sönggi duel edi. Duelgaça bölgan voqealar uç bobga bölingan. Dastlabki ikki bob mos ravişda de Karruj va Le Gri nuqtai nazaridan, uçinçisi esa Margaritaning nuqtai nazaridan berilgan.

Jan de Karrujning haqiqati

De Karruj unvonsiz zodagon, garnizon kapitanining öğli va kiçik mulkning merosxöri. U ham unvonsiz zodagon bölgan Le Gri bilan birga xizmat qiladi. Graf Per Alansonskiy öz amakivaççasi, qirol Karl VI ning buyruği bilan de Karrujni öz vassallari qatoriga qabul qilganda, Le Gri ham unga sadoqat qasamyod qiladi. Köp ötmay Le Gri grafning işonçini qozonadi, graf uni moliyaviy işlarini tartibga solişni topşiradi. Le Gri öz senyorining barça vassallarini aylanib çiqib, qarzlarni yiğadi. U de Karrujning huzuriga ham boradi va uning iltimosiga köra grafni muddat berişga köndiradi. Moliyaviy ahvolini tiklaş uçun de Karruj Margarita de Tibuvilga uylanadi va uning otasidan katta sep oladi. Biroq köp ötmay u bilib qoladiki, Le Gri juda orzu qilingan bir yer uçastkasini sinyor de Tiubuvilni qarz uçun grafga berişga majbur qilgan. Per esa uçastkani Le Grига öz işlarini tuzatgani uçun mukofot sifatida beradi. De Karruj yer uçastkasini sepning bir qismi sifatida qaytarişni talab qilib sudga murojaat qiladi, ammo qirol daʼvoni rad etadi. Grafning sudga bunday murojaat qilinişidan ğazablangan Per de Karrujning otasi vafotidan keyin, bir neça avlod davomida de Karruj oilasiga tegişli bölgan qalʼa kapitani unvonini yana öşa Le Grига beradi. De Karruj ğazabga töladi va Le Gri unga qarşi fitna uyuştirayotganidan gumon qiladi. Şunga qaramay, xotinining iltimosi bilan u Le Gri bilan heç bölmasa rasmiy ravişda yaraşadi. Ahvolini tuzatiş uçun Jan Şotlandiyadagi harbiy yurişda qatnaşadi va jasoratli xizmati uçun ritsarlikka unvon oladi. Mulkiga qaytgaç, unga olişi kerak bölgan maoşni oliş uçun yana bir neça kunga Parijga borişga töğri keladi. Qaytib kelgaç esa u bilib qoladiki, uning yöqligida Le Gri hiyla bilan uyga kirib olgan. Uyda Margaritadan boşqa heç kim bölmagan, va Le Gri uning xotinini zörlagan. Pyer Alansonskiy Le Grini himoya qilişini bilgan de Karruj qirolga murojaat qilişga qaror qiladi. Qirol sudida de Karruj özining ritsarlik şarafi boşqa zodagon tomonidan oyoqosti qilinganini taʼkidlaydi va barça sudlardan keyin dunyoviy adolatga işonmay, ilohiy sud talab qiladi.

Jak Le Grining haqiqati

Voqealar Jak Le Gri közi bilan boşqaça körsatiladi. De Karruj beparvo darajada battol, ammo öziga işongan va olijanob xislatdan mahrum bölmagan kişi sifatida tasvirlanadi. Heç qanday homiysi bölmagan Le Gri öşa davr uçun yaxşi maʼlumotli: u öqişni biladi, lotin tilini biladi va moliyani tuşunadi. Şu sababli, mağrur de Karrujdan farqli ölaroq, Le Gri Per Alansonskiy homiyligini izlaydi. Graf zavq-şavqni yaxşi köradi, kunlarini sheʼriy asarlar öqiş va nafis adabiyot örganiş bilan ötkazadi, mehmonlari uçun ajoyib keçki ziyofatlar uyuştiradi va doimo xotinining fraylinalari bilan öralgan böladi, ular bilan muhabbat lazzatlariga berilib ketadi. Le Grining zehni, kitobxonligi va içkilikbozlik hamda muhabbatdagi toliqmasligi tufayli u grafning sirdoşiga aylanadi, keyin grafning iltimosi bilan senyorining çigal moliyaviy işlarini tuşuna boşlaydi. Mehnat bilan Le Gri ularni tartibga soladi: eski qarzlarni undiradi va xazinani pul hamda yerlar bilan töldiradi. Sinyor de Tibuvilning, qizining sepi uçun möljallangan yer uçastkasini Le Gri grafning manfaati uçun heç qanday yomon niyatsiz oladi, ammo keyinçalik uçastka unga ötadi va u buni öziga haqli ravişda tegişli deb hisoblaydi. De Karrujning kutilmagan daʼvolari Le Grini hayron qoldiradi. Garnizon kapitani unvonini olgaç, Le Gri sobiq döstidan adolatsiz malomatlarga duç keladi. Biroq eng katta adolatsizlikka u Margarita de Karruj bilan tanişganda duç keladi: u nafaqat nodir gözallik, balki maʼlumotli va nozik his-tuyğularga ega ayol ekan. Köplab ayollar ustidan oson ğalabalarga örgangan Le Gri birinçi marta haqiqiy muhabbatni his qiladi. U befarq va qaysarlik qiluvçi de Karrujga hamma narsa oson kelişidan azob çekadi, u esa hamma narsaga özini bergandek qaraydi va xotinining qadrini bilmaydi, xuddi özi ham öz mavqeining afzalliklarini yöqotgunça qadrlamagani kabi. Le Gri Margaritani faqat kamdan-kam va uzoqdan köra oladi, çunki u köp vaqtini mulkda ötkazadi yoki xizmatkorlar galʼasida böladi. Nihoyat, u his-tuyğularini oçiq aytişga qaror qiladi, qaynonasi xizmatkorlarni olib ketganidan foydalanib, de Karruj uyiga kirib, öz muhabbatini tan oladi. Le Grining nazarida Margarita uning muhabbatini qabul qilişga tayyor, ammo uni uyat va erdan qörqiş tösib turadi. U Margaritaning xatti-harakatini indamay rozilik deb tuşunadi, qarşilik va hatto qiçqiriqlarni esa sevgi öyinining bir qismi deb biladi. Margaritani öziga böysundirgaç, u undan sirni saqlaşni söraydi va qalʼadan çiqib ketadi, zöravonlik qilmaganiga, faqat sevgilisiga or-nomusni yengişda yordam berganiga işonç hosil qilgan holda. Köp ötmay Per Alansonskiy unga qöyilgan ayblov haqida xabar beradi. Qirol sudida Le Gri özini çiroyli sözlar bilan himoya qiladi, Perning maslahatiga köra zöravonlikni, aloqaning özini ham inkor qiladi va duel sinovini qabul qiladi.

Margaritaning haqiqati

Margaritaning turmuşi uning sepi uçun böladi. Hatto töy ziyofatida ham eri uning otasi bilan grafga berilgan yer tufayli janjallaşadi. Birinçi tunda va undan keyingi voqealar umidsizlik olib keladi: Jan öz qöpolligini tuşunmaydi va xotinining his-tuyğularini öylamaydi. Biroq u yomon odam emas va Margarita könikib ketadi. U eri onasi bilan mulkda yaşaydi, u farzandsizlik uçun doimo unga tanbeh beradi. Margarita xöjalikni yuritadi va kitoblardan dam topadi. Margarita Janning ğazabkorligi va qaysarligini tuşunib, uni umumiy manfaat uçun Per Alansonskiy va Le Grи bilan yaraşişga undaşga harakat qiladi. Le Grining unga qiziqişini sezgan Margarita u bilan xuşmuomala bölişga va biroz noz qilişga qaror qiladi, sevimli sinyorning yaqin dösti bilan döstlik oilaning manfaatiga xizmat qiladi, deb umid qiladi. Jan yöqligida Margarita bilan qaynonasi örtasida yana bir janjal böladi, şundan keyin xonim de Karruj xizmatkorlarni keçgaça olib uyidan çiqib ketadi. Margarita qalʼada özini qulflaydi, ammo Le Gri hiyla bilan unga kirib oladi. Uning muhabbat izhorlariga Margarita javob bermaydi, u Le Grining hujumidan qörqadi, ammo nufuzli kapitan va sevimli kişi bilan kamsitiş bilan muomala qilişdan ham çöçiydi. Keyin u qoçişga va yotoqxonada özini qulflaşga urinadi, ammo Le Gri uni tutib olib zörlaydi. Eri qaytib kelgaç, Margarita unga sodir bölgan voqeani aytişga qaror qiladi, ammo de Karruj unga hamdardlik bildirmaydi, balki Le Gri tomonidan yetkazilgan yana bir haqorat uçun ğazablanadi. Eng yomoni şundaki, de Karruj Margaritaning eʼtirofidan keyin darhol uni er-xotin burçini bajarişga majbur qiladi, va u özini unga egalik qilayotganda, göyo Le Gri bilan raqobatlaşayotgandek his qiladi. Keyin de Karruj Le Grini şarafni haqorat qilişda ayblab, sud jarayonini boşlaydi. Margarita haqida miş-mişlar tarqaladi, uning eng yaqin dösti undan yuz ögiradi, u Margaritani Le Gri bilan öz irodasi bilan aloqa qilgan yolğonçi deb hisoblaydi. Qaynona Margaritani ayblovlarni qaytarib olişga köndirişga harakat qiladi va yoşligida özi ham şunday holatlarda zörlangani haqida tan oladi, ammo oilani sud jarayonining xavflaridan himoya qiliş uçun buni eriga aytmagan edi. Margarita oxirigaça borişga qaror qiladi. Qirol sudi paytida uni qattiq söroq qilişadi va u özi sabab bölgan provokatsiya tufayli zörlangan, yoki Le Grи bilan muhabbat aloqasi bölgan, buni esa eriga zöravonlik sifatida körsatmoqçi bölgan, deb ayblaşga urinişadi. Şu bilan birga, Margarita homilador, va hamma uning homiladorligini Le Grидан deb biladi. Bu esa sudyalar nazarida uning Le Grи bilan aloqasi ixtiyoriy bölganini körsatadi, çunki öşa davrning «ilmiy haqiqati» zörlovçidan homilador böliş mumkin emasligi edi. Sud duel ötkazişga qaror qiladi. Agar Le Grining haqiqati isbotlansa va de Karruj jangda yengilsa, Margarita dvoryanga qarşi yolğon guvohlik bergani uçun gulxanda yoqilişi kerak. Sud tugagaç, Margarita öğil farzand, uzoq kutilgan öğilni tuğadi. Ammo duel kuni belgilangan va Margarita jangni köriş uçun bolasini qoldiradi. Unga zanjir taqiladi va xas-çöp uyumlari orasidagi supaga ötqaziladi: agar eri yengilsa, uni darhol yoqib yuborişadi.

Ilohiy sud

Jang paytida ikkala raqib ham alohida ğazab bilan kuraşadi. Bir neça ot töqnaşuvidan keyin ritsarlar otdan yiqilib, yerda kuraşni davom ettiradi va bir-birini ezadi. Le Gri de Karrujning sonidan jiddiy yarador qilişga muvaffaq böladi. Ammo umidsiz hujum bilan de Karruj Le Grini yerga yiqitadi va bir neça daqiqalik telbalarça kuraşdan söng uni öldiradi.

Qirol de Karrujni haqli deb eʼlon qiladi, Margaritani ozod qilişadi, hozir bölgan zodagonlar va xalq uning poklik va jasoratini uluğlaydi. Er-xotinni otga ötqazib, Parijning köçalari böylab, qurilayotgan Parij Bibi Maryam sobori yonidan hurmat bilan kuzatib boradilar. Şu orada talonçilar Le Grining jasadini yalanğoçlaydi, keyin jasadni yerda sudrab, qatl etilgan jinoyatçilar orasida dorga osişadi.

De Karruj bu lahzadan zavqlanadi: olomon uning ismini baqiradi, odamlar unga bolalarni duo qiliş uçun kötaradi. Uning orqasidan otda ketayotgan Margarita sukut saqlaydi, közlarida böşliq bor.

Sönggi kadrlarda biz Margaritani katta bölgan öğli bilan öynayotganini köramiz. Titrlarda aytilişiça, bir neça yil ötib Jan de Karruj salib yurişiga ketib, u yerda halok bölgan. Şundan keyin Margarita deyarli öttiz yil de Karruj mulkini boşqarib yaşagan va boşqa turmuşga çiqmagan.