The Last House on the Left

Sean S. Cunninghamʼning rejissyorlik debyuti 1970-yilda «Nikoh sanʼati» nomli seksplutatsion filmi bilan bölgan bölib, u 100 000 dollar yiğdi. Film Stiv Minasyan boşqarayotgan Hallmark Releasing kompaniyasining diqqatini tortdi, bu kompaniya American International Pictures bilan distribyutorlik hamkorligiga ega edi. Şundan söng Cunningham «Nikoh sanʼati»ning «yaxşilangan versiyasi» sifatida 1971-yildagi «Together» filmini suratga oldi. Öşa davrda moliyaviy qiyinçiliklarga duç kelgan Wes Craven «Together» materiallarini ovoz va tasvirni sinxronlaştiriş işini oldi, söng tez orada Cunningham bilan birga uni montaj qilişni boşladi. Şu ish davomida ular döst bölib qolişdi. Hallmark filmni 10 000 dollarga sotib oldi va uning tijorat natijasi muvaffaqiyat sifatida qabul qilindi; şundan söng kompaniya Cunningham va Cravenʼni katta byudjetli yana bir film suratga olişga köndirdi va ularga dahşat filmi yaratiş uçun 90 000 dollar ajratdi.

Cunningham loyihaning prodyuseri böldi, Craven esa uning ssenariy muallifi va rejissyori böldi. 1971-yilda Craven yozgan dastlabki ssenariy juda oçiq, aslida «hardcore» loyiha sifatida möljallangan edi. Keyinçalik Craven aktyorlar dastlab bunday materialda işlaşga tayyor bölganini aytgan, ammo bu fikrga Fred Lincoln eʼtiroz bildirgan; bundan taşqari, Sandra Peabody va Jeremy Rain hali sinovda ham ssenariyning dastlabki variantiga qarşi çiqib, uning özgartirilişiga vaʼda olişgan. Natijada ssenariy kamroq qattiq versiyaga aylantirildi. Ssenariylardan birining nomi «Qasos keçasi» (ingl. Night of Vengeance) edi: u naşr etilmagan, ammo ssenariy parçasini 2003-yilda filmning yaratilişi haqidagi «Celluloid Crime of the Century» hujjatli filmida köriş mumkin. Pitsburg universitetining Horror Scripts and Ephemera Collection kollektsiyasining tavsifida ham filmning işçi nomlari bölgan «Sex Crime of the Century» va «Qasos keçasi» ssenariylari körsatilgan; «Qasos keçasi» versiyasi Cravenʼning köplab izohlari bilan töldirilgan suratga oliş ssenariysi sifatida tavsiflangan.

Syujetning asosida şved balladasi «Vängeʼlik Tereʼning qizlari» yotadi, uni Ingmar Bergman 1960-yildagi «Bokira buloği» filmida ekranlaştirgan edi. Craven Bergman filmining muxlisi edi, keyingi tanqidçilar esa «Last House on the Left»ni uning syujetini — zöravonlik va ota-onaning qasosi mavzusini — örta asr va diniy ibratli şakldan 1970-yillar boşidagi amerikaça ekspluatatsion kinoning qöpol estetikasiga köçiriş sifatida körişgan. Craven zöravonlik ekranda batafsil körsatilişi kerak bölgan film tasavvur qildi: u öşa davrning maşhur filmlari, jumladan, ğarbiy filmlar, zöravonlikni romantiklaştirgan va tomoşabinlarda ölimning notöğri tasavvurini şakllantirgan, ayniqsa Vyetnam uruşi fonida, deb hisobladi.

«Last House on the Left» aktyorlarining köpçiligi tajribasiz yoki yangi boşlovçi sanʼatkorlar edi, faqat Richard Towers, Eleanor Shaw va Sandra Peabody istisno bölib, ular allaqaçon sovun operalarida suratga tuşgan va kinoda tajribaga ega edi. Cunningham va Craven kastingni 1971-yil oxirida Cunninghamʼning Midtaundagi ofisida ötkazişdi. Peabody mamlakat böylab sayohatdan Nyu-Yorkka qaytayotganda, Backstage jurnalidagi kasting eʼloniga javob berib, filmda iştirok etişga rozi böldi. Cunningham va Craven dastlab uni Fillis rolini sinaşni xohlaşgan, ammo u bilan uçraşgandan söng uni Meri boş rolga olişga qaror qilişdi. Shaw maşhur sovun operasi aktrisasi edi, Towers esa aktyorlikdan taşqari talantlarni izlovçi agent sifatida işlardi. U loyihaga qanday qöşilganini aniq eslamasa-da, Lucy Grantham oxir-oqibat Merining eng yaqin dösti Fillis rolini olişga taklif qilindi. Asosiy yovuz qahramon Krug Stillo rolini musiqaçi va qöşiqçi Dave Hess oldi. Jeremy Rain öşa paytda yigirma bir yoşda bölib, Manson oilasi qotilliklari asosida qöyilgan Broadwaydan taşqari spektaklda Syuzan Atkins rolini ijro etgan edi. Dastlabki ssenariy qirq yoşdan oşgan aktrisani nazarda tutgan bölsa-da, Rain Sadi rolini oldi. Porno filmlarda suratga tuşgan Fred J. Lincoln Krugning şerigi rolini olişga taklif qilindi, Mark Şeffler esa geroin qaramligiga çalingan Krugning öğli rolini oldi. Şeffler yigirma bir yoşli yangi boşlovçi aktyor bölib, suratga oliş boşlanişidan oldin Towersʼning mijozi edi va kasting haqida aynan undan bilib olgan. Linkolnning sözlariga köra, u va Peabody taniş bölişgan va öşa paytda ularning bitta agenti bölgan.

Film Nyu-Yorkda, şuningdek Long-Aylendda yetti kun davomida tabiiy şaroitda suratga olingan, şundan söng Konnektikut ştatining Vestport atrofidagi qişloq joylarida suratga oliş davom etgan. Konnektikutda suratga oliş paytida aktyorlar va suratga oliş guruhi prodyuser Cunningham oilasining uyida köp vaqt ötkazişgan. Cravenʼning sözlariga köra, köl Konnektikut ştatidagi Weston şahrining suv omboridan suratga olingan. Craven filmni hujjatli kino uslubida suratga olişga intilgan, yaqin planlar va yakka dublyajlardan foydalangan.

Keyinçalik Cunningham filmning suratga olinişini «partizança» deb atagan; u suratga oliş guruhi ruxsatnoma yöqligi sababli tez orada tark etişi kerak bölgan joylarda öz-özidan suratga olganini hikoya qilgan. Keyinçalik Lincoln «[ular]ning nima qilayotganini heç kim bilmasdi» deb aytgan. Filmdagi maxsus effektlarning köpçiligi amaliy yöl bilan amalga oşirilgan, baʼzilari Lincolnning taklifiga köra. Masalan, Fillis qorni yorilgan sahnasi uçun Lincoln soxta içaklarni prezervativlar yordamida, soxta qon va qum bilan töldirib tayyorlaşga yordam bergan. Sadi bassenda öldirilgan epizodda Rainning köylagi ostiga sunʼiy qon bilan töldirilgan xaltaça biriktirilgan, şuningdek, oğzida u özi çaqadigan qon kapsulalari bölgan. Grantham eslaşiça, Hess ijro etgan personaj unga «şimingni höl qil» deyayotgan sahnada u haqiqatan ham jinsiga siydik qilib yuborgan. Keyinçalik özi rejissyor bölgan Steve Miner filmda assistent bölib işlagan.

Hess eslaşiça, aktyorlarning köpçiligi, asosan tajribasiz bölganligi sababli, suratga oliş davomida bir-biriga juda yaqinlaşgan. 2003-yildagi «Celluloid Crime of the Century» hujjatli filmida Lincoln, Rain va Şeffler filmni yaratiş haqida öxşaş xotiralarini aytib berişgan. Biroq Hess ham, rejissyor Craven ham Hess va Peabody örtasidagi munosabatlar suratga oliş maydonçasida keskin bölganini eslaşgan. Peabodyga boşqa aktyorlarga nisbatan boşqaça munosabatda bölingan, hatto Craven filmning eng şafqatsiz sahnalarini suratga oliş paytida «aktyorlik öyini deyarli bölmaganini» eslagan. Şeffler Peabody bilan yakka suhbatda, agar u yetarli darajada yaxşi ijro etmasa, uni jarlikdan itarib yuboriş bilan tahdid qilganini tan olgan.

Peabody suratga olişning eng şafqatsiz sahnalari paytida çindan ham xafa bölganini aytgan, çunki özini tayyorgarliksiz his qilgan: «Men xafa edim, çunki men hissiyotli odamman va bölayotgan voqealarga xuddi haqiqatdek munosabat bildirardim. Baʼzi sahnalar men uçun juda oğir edi, çunki men hamma narsa oldindan tayyorlangan va haqiqiy bölişi kerak bölgan amerikalik teatrdan kelgan edim. Oxir-oqibat filmda juda yomon öynadim. Juda xafa edim va özimda bu his-tuyğuni yetkazişim kerak edi, ammo uddalay olmadim... Men yoş aktrisa edim va hali ham sahna ustida işlaş paytida keçinmalarim bilan sahnadan taşqaridagi his-tuyğularim örtasida muvozanat saqlaşni örganayotgan edim». Hess zörlaş sahnasini suratga olişda kamera işga tuşgaç, uni jismoniy jihatdan juda qattiq taʼsir qilganini aytgan, u esa bunga heç narsa qila olmagan. Rejissyor assistenti Yvonne Hannemann esa bu filmni suratga oliş davomida Crayvenni butun suratga oliş davomida tinçlantirişiga töğri kelganini aytgan. Peabody esa eslaydi: «Personajlardan biri xarakterli aktyor edi, şuning uçun u öz rolini çuqur his qilişga harakat qilardi... u keçasi bizning oldimizga piçoq bilan kelib, bizni qörqitişga urinardi. U qora jingalak soçli yigit edi [Devid Hess] — u öz rolini maydonçada ham, undan taşqarida ham öynaşga harakat qilardi. U şunday derdi: „Keçasi eşik va derazalarni qulflab qöying, uning sizning oldingizga kelişini istamaysizmi!“ Men qörqib ketdim; öşa yigit ötmişda qotil bölgan deb öyladim!» Sandra Peabody ayrim sahnalar muvaffaqiyatli çiqişiga işonç hosil qilmagan bölsa-da, Craven va Cunninghamga va ularning filmga bölgan qaraşlariga işonganini taʼkidlaydi.

Filmning saundtrekini Stiven Çapin va Dave Hess yozgan (u asosiy antagonist Krug rolini ham ijro etgan); Çapin barça fon musiqasini, aranjirovkalar va orkestrovkalarni, şuningdek, barça pudratçi musiqaçilar va prodyuserlarni yaratgan. Musiqa öşa paytdagi anʼanaviy dahşat filmi partituralaridan ataylab uzoqlaştirilgan holda yozilgan, unda folk-rok va bluegrass aralaşmasi işlatilgan. Bu ham dahşat filmlari anʼanalariga zid bölgan, ularda qörqinçli lahzalar şok effektlari bilan birga kelişi kerak edi; filmning eng şafqatsiz sahnalari paytida esa vizual mazmunga mutlaqo zid musiqa yangraydi.

2013-yilda saundtrek One Way Static Records orqali vinilda, kompakt-diskda, kassetada va raqamli yuklab oliş şaklida qayta çiqarilgan. U şuningdek, Musiqa dökoni kuni munosabati bilan qölda raqamlangan çeklangan naşrda diskda qayta çiqarilgan.

Film nomini bir neça marta özgartirgan, dastlab investorlar uni «Sex Crime of the Century» deb ataşgan. Ammo sinov namoyişlari tugagaç, filmni «Krug and Company» deb nomlaşga qaror qilindi, ammo bu nom ham sinov auditoriyasiga unçalik jozibali tuyulmadi. Cunninghamning tanişi bölgan marketing mutaxassisi «Last House on the Left» nomini taklif qildi, Craven buni dastlab «dahşatli» deb hisoblagan. Şu nom ostida film 1972-yil 30-avgustda prokatga çiqqan. Öşa davrdagi köplab filmlar kabi, u keyingi bir neça oy içida oddiy kinoteatrlarda va 1972-yil sentyabridan noyabrigaça AQŞning turli şaharlarida oçilgan avtokinoteatrlarda mintaqaviy tarqatişga ega bölgan. Uni köpinça ikki yoki uç seansli dasturda namoyiş etişgan, xususan, Mario Bavaʼning «Bay of Blood» (1971) filmi bilan birga, bu film ham dahşat janriga katta taʼsir körsatgan, çunki Cunninghamning keyingi «Friday the 13th» franşizasi uçun asosiy manba bölgan.

1972-yil kuzida filmning vizual mazmuni tufayli uni mahalliy kinoteatrlardan olib taşlaş talablari bilan norozilik namoyişlari bölib ötgan. Massaçusets ştatining Pittsfild şahridagi Paris Cinema kinoteatri 1972-yil sentyabrida bu tanqidlarga javoban oçiq xat eʼlon qildi, unda şunday deyilgan: «Barça holatlarni diqqat bilan körib çiqqandan söng, rahbariyat filmni namoyiş etişni davom ettiriş qarorini qabul qildi. Bu oğir qaror quyidagi mulohazalarga asoslangan: Film deyarli har bir ösmir qiz va uning ota-onasi duç kelişi mumkin bölgan muammoni kötaradi, lekin bu mavzuga yöl qöymaydi. Hikoya zöravonlikni uluğlamaydi, şuningdek, zöravonlik qiluvçi buzuqlarni ham uluğlamaydi... biz film axloqiy aybni yuvadi va muhim ijtimoiy xabarni yetkazadi, deb hisoblaymiz».

Filmning postерlari va turli reklama materiallarida şunday ibora işlatilgan: «Huşingizni yöqotmaslik uçun takrorlang: „Bu şunçaki film“». Bu reklama şiorining kelib çiqişi haqida turli versiyalar mavjud. Cunningham, «Last House on the Left» nomini taklif qilgan marketing mutaxassisi filmning nusxasini xotini bilan birga tomoşa qilgan, xotini esa doimo közlarini yumib turgan, şu sababli u xotiniga «bu şunçaki film» deganini aytadi. Biroq bu şiorning kelib çiqişi haqida boşqa taxminlar ham mavjud, çunki undan avval u ikki marta işlatilgan: avval William Castleʼning «Straitjacket» (1964) filmida, söng Hersçell Gordon Lewisʼning «Color Me Blood Red» (1965) filmida. Şior şunçalik muvaffaqiyatli böldiki, uni Hallmarkʼning boşqa köplab relizlarida, jumladan, «Donʼt Look in the Basement» (1973) va «Let Sleeping Corpses Lie» (1974) filmlarida, şuningdek, boşqa ekspluatatsion filmlarda ham işlatişgan. Film nomiga taqlid qilişgan, masalan, «The Last House on Dead End Street» (1973) va Dave Hess boş rolni ijro etgan yana bir film «The House on the Edge of the Park» (1980); «Bay of Blood» kabi filmlar keyinçalik «The Last House on the Left Part II» kabi nomlar ostida «Last House on the Left»ning norasmiy davomi sifatida çiqarilgan.

Gazetalarda filmni zöravonlikni tarğib qilişda ayblovlardan himoya qiluvçi filmning prodyuserlari bayonotlari çop etilgan, ulardan biri şunday deydi: «Siz bu jinoyatlarni sodir etgan odamlardan nafratlanasiz va şunday qilişingiz kerak! Ammo agar film — bu şunçaki film — sizda bunday keskin his-tuyğularni uyğotsa, demak, rejissyor muvaffaqiyatga erişgan... Film bizning zamonamizning ajralmas qismiga aylangan maʼnosiz zöravonlik va insonga xos bölmagan şafqatsizlikka barham berişga çaqiradi». Bunday bayonotlar bilan birga keladigan reklama materiallarida «30 yoşgaça bölgan şaxslarga tomoşa qiliş tavsiya etilmaydi» degan ogohlantiriş ham bölgan. Film 1973-yilgaça butun AQŞda namoyiş etilişda davom etgan.

Tod Corman, John Cregan tahriri ostida (2003). Celluloid Crime of the Century. The Last House on the Left (suratga oliş haqida DVD hujjatli filmi). Anchor Bay Entertainment.