The Last of the Mohicans

Film ssenariysi formal ravişda Fenimor Kuperning şu nomli asariga asoslangan, ammo romandan köplab muhim farqlarga ega. Kinoversiyasi uçun rejissyor Maykl Mann 1936-yilgi «The Last of the Mohicans» filmining qayta işlangan ssenariysidan foydalangan.

Voqea 1757-yilda, Amerika mustamlakalari uçun frantsuz-ingliz uruşi avjiga çiqqan paytda sodir böladi. Ingliz polkovnik Monroning qizlarini ingliz Uilyam-Genri qalʼasiga olib borayotgan harbiy konvoyga guronlar hujum qiladi. Ayollarga va hujumdan omon qolgan mayor Dankan Heyvordga oq tanli ovçi Sokoliy Köz (filmda uning haqiqiy ismi Natanil Po, Kuperda — Natanil Bampo), uning tarbiyaçi otasi mohikan Çingaçgook va ukasi Unkas yordamga keladi.

Manzilga yetib kelgan sayohatçilar qalʼa frantsuzlar tomonidan qamal qilinganini köradi, ammo içkariga kirişga muvaffaq bölişadi. Maʼlum böladiki, polkovnik Monroning yordam sörab yuborgan xabari duşman qöliga tuşgan. Konvoy yölboşçisi, hind Magua esa frantsuzlar tarafida turgan xoin bölib çiqadi. Qalʼada vaziyat umidsiz. Qamaldagilar general Ubbga yana bir elçi yuborişga muvaffaq bölişadi, lekin u yordam berişni rad etadi va Monroga qalʼani frantsuz generali Monkalmga topşirişni tavsiya qiladi.

Qalʼa topşirilgaç va frantsuzlarning ittifoqçisi bölgan guronlar garnizonni qirğin qilgaç, asosiy qahramonlar suv şarşarasi ortidagi ğorda tutqunlikka tuşib qolişadi: porox namlanib qolgan, Magua boşçiligidagi quvğinçi guronlar esa ularnikidan köp marta ustun. Jang qiliş imkoni yöqligini anglagan Çingaçgook va Sokoliy Köz Monro opa-singillari va Heyvordni guronlar rahmiga taşlab ketişga qaror qilişadi, çunki asirlar fidya uçun tirik qoldiriladi, deb hisoblaşadi.

Sokoliy Köz qurolsiz holda asirlar olib kelingan guron qişloğiga boradi va frantsuz tilida gaplaşadigan Heyvord orqali (bu davrda frantsuz tili baʼzi hind qabilalari örtasida lingua franca sifatida işlatilgan) qariyadan ular uçun rahm söraydi. U Magua vaʼdasini buzganlikda ayblaydi: qalʼa topşirilganda frantsuz generali Monkalm ingliz garnizonining xavfsizligini kafolatlagan edi. Qariya Heyvordni qöyib yuboriş, Alisani «nasli uzilib qolmasligi uçun» Maguaga beriş, Korani esa qurbon qiliş haqida qaror çiqaradi. Kora uçun Heyvord özini qurbon qiladi. U gulxanda yonadi, ammo Natanil uni otib taşlaydi, toki Dankan azob çekmasin.

Magua guronlarni inglizlarga qarşi kuraşga kötarişga urinib muvaffaqiyatsizlikka uçraydi, söng bir neça hamrohi bilan Alisani şimolga, köl guronlari tomon olib ketadi. Ularning ortidan Natanil, Çingaçgook va Unkas quvib boradi. Unkas Magua bilan olişadi va halok böladi. Alisa Maguaning özi bilan ketiş taklifiga qaramay, ölimni tanlab, jarlikdan sakraydi. Keyinroq Çingaçgook Maguaga yetib olib, uni öldiradi.

Şundan söng Sokoliy Köz va Çingaçgook Unkasni mohikanlarning osmondagi olovi tomon sönggi yölga kuzatib qöyişadi. Çingaçgook öz xalqining yöq bölib ketişi va endi u mohikanlarning sönggisi ekanligi haqida fikr yuritadi.

Harbiy voqealar fonida rivojlanadigan dramatik ziddiyatlar oddiy sarguzaşt filmi uçun mutlaqo xarakterli emas. Kuperning «yaxşi ingliz» va «yomon frantsuz hindlari» örtasidagi sunʼiy qarama-qarşiligi «tabiiy inson» va «zulm» örtasidagi qarama-qarşilikka aylanadi.

«Birinçi amerikalik qahramon» (filmning şioridan), Natanil Po aynan şunday ideal «tabiiy inson» sifatida tasvirlangan. U içki axloqiy tuyğularga köra yaşaydi va ingliz harbiylari hamda mustamlakaçilik uruşlariga jalb etilgan hindlarga qarama-qarşi turadi.

Filmda hindlar va oq tanli mustamlakaçilar örtasidagi tinç hamjihatlik amaliyoti, ularning döstona va teng huquqli munosabatlari tarixiy tasdiqlangan holda, melodramatik börttirişsiz körsatilgan. Aynan rejissyorning rasm ğoyaviy-badiiy vazifasiga bunday yondaşuvi Çingaçgook rolini ijro etgan, Şimoliy Amerika hindlari harakatining maşhur faoli Russell Means ni filmda iştirok etişga jalb qildi.

«Böri bilan raqs» (1990) filmi kutilmagan muvaffaqiyat qozonganidan söng, «hind» mavzusi 1990-yillar boşida Şimoliy Amerika kinematografiyasida talabgir bölib qoldi. Şu tufayli anʼanaviy «oq sivilizatsiya» va «vahşiylar» örtasidagi murosasiz antagonizm tasviri örnini hindlarning moddiy madaniyati, odatlari va turmuş tarzini ekranda tiklaşga qaratilgan diqqat egalladi.

Maykl Mann bundan ham uzoqqa bordi: guron Magua (Wes Studi) rolida u Kuperning karikatura qiyofasidagi yovuzidan filmning markaziy qahramonlaridan biri bölgan tragik qahramonni yaratdi.

Rejissyor versiyasida Çingaçgookning dasturiy monologi ham bor edi. Unda u Şimoliy Amerikaning oq tanli sivilizatsiyasini, hindlar olamini yöq qilganlikda ayblaydi.

Çingaçgook: Çegara quyoş ortidan harakatlanadi, qizil terililarni supurib taşlaydi, ularni bu qalin örmonlardan quvib çiqaradi, toki ularga joy qolmagunça. Şunda bizning xalqimiz yöqoladi. Yoki biz özimiz bölişdan töxtaymiz.

Sokoliy Köz: Bu mening otam emas, uning qayğusi gapiryapti.

Çingaçgook: Yöq, bu haqiqat. Çegara mening oq tanli öğlim, uning ayoli va ularning bolalari uçun joy. Ammo bir kun kelib çegaraning özi ham qolmaydi. Senga öxşaş odamlar ham mohikanlar kabi ketib qolişadi. Yangi odamlar esa mehnat qiliş va kuraşiş uçun keladi. Ular öz hayotlarini quradi. Ammo biz, aynan biz bu yerda ulardan avval bölganmiz.

Suratga olişlarga mamlakatning barça burçaklaridan qariyb töqqiz yuz nafar hind statisti jalb qilingan.

Mohikan rollarini ijro etgan aktyorlar (jumladan, Daniel Day-Lewis) mohikan tiliga mavjud hind tillari içida eng yaqin bölgan manси tilida gaplaşgan. Guron tili örniga mohouk tili, şuningdek çeroki tili işlatilgan.

Statistlarning tabiiy şaroitda, örmonda suratga oliş paytidagi nomaqbul yaşaş şaroitlari suratga oliş guruhi aʼzolari orasida ish taşlaşga sabab böldi. Unga nafaqat statistlar, balki boş rol ijroçilari Daniel Day-Lewis va Russell Means ham qöşildi.

Means özi rejissyorga oçiqdan-oçiq hamdardlik bildirgan bölsa-da (Mannning ham unga şaxsiy va siyosiy hamdardligi bor edi), suratga oliş guruhining hindlarga nisbatan irqçi munosabati va kinematografçilarning hindlar tarixi, madaniyati hamda odatlari borasidagi oçiq johilligi holatlarini qayd etgan.

Unkas rolini ijro etgan Eric Sçweig filmning muxlislar sayti tahririyatiga bergan intervyusida, film aynan oq tanli yulduzlar — Stowe va Day-Lewis ga eʼtibor qaratilgani va şu tufayli syujetning «hind» tarkibiy qismi zarar körgani haqida fikr bildirgan.

Stanislavskiy tizimi tarafdori, obrazlarni işlab çiqişdagi aniqligi bilan maşhur Day-Lewis «Mohikanlarning sönggisi» uçun suratga olişlar davomida vazn töplagan, jismoniy holatini jiddiy yaxşilagan, çaqmoqtoşli miltiqdan otişni va kanoeni boşqarişni örgangan. Bu fakt ingliz tilidagi matbuotda köp muhokama qilindi, ammo kam odam Russell Means ga eʼtibor qaratdi. Suratga oliş paytida ellikdan oşgan Means ov va jang sahnalarini yoşiga heç qanday yengillik berilmasdan suratga olgan.

Mannning Means vafotidan keyin çop etilgan intervyusiga köra, Means zarur jismoniy şaklni uç haftada egallagan.

Eric Sçweig rol ustida işlaş haqida gapirib, «obrazga kirişdan» köra doimo köp yuguriş zarurati esida qolganini aytgan.

Alisa rolini ijro etgan aktrisa Jodhi May intervyularidan birida öz roli asosan monteaj stoli ustida qolib ketganini aytgan. Filmning muxlislarini ayniqsa Alisa va Unkasning ssenariyda ança oçiq yozilgan, ammo filmga kirmagan muhabbat sahnasi qiziqtirgan.

1993 — «Oskar» mukofoti, «Eng yaxşi tovuş» nominatsiyasida (Chris Jenkins, Doug Hemphill, Mark Smith, Simon Kaye).

1993 — BAFTA ning ikkita mukofoti: eng yaxşi operator ishi uçun (Dante Spinotti) va eng yaxşi grim uçun (Peter Robb-King), şuningdek 5 ta nominatsiya: eng yaxşi aktyor (Daniel Day-Lewis), eng yaxşi original musiqa (Randy Edelman, Trevor Jones), eng yaxşi kostyumlar (Elsa Zamparelli), eng yaxşi badiiy rassomlik ishi (Wolf Kroeger), eng yaxşi tovuş.

1993 — «Oltin globus» mukofotiga eng yaxşi original musiqa uçun nomzodlik (Randy Edelman, Trevor Jones).

1993 — «Kumuş lenta» mukofotiga eng yaxşi operator ishi uçun nomzodlik (Dante Spinotti).

1993 — Evening Standard gazetasining «Eng yaxşi aktyor» mukofoti (Daniel Day-Lewis).

1993 — London kino tanqidçilari tögaragining «Yilning eng yaxşi ingliz aktyori» nominatsiyasidagi mukofoti (Daniel Day-Lewis).

1994 — BMI Film Music Award mukofoti (Randy Edelman).