«Oxirgi relikviya» (est. Viimne reliikvia) — Sovet tarixiy-sarguzaşt badiiy filmi, «Tallinfilm» kinostudiyasida işlab çiqarilgan. Estoniyalik yozuvçi Eduard Bornxyoening «Knyaz Gavriil, yoki Brigitta monastirining sönggi kunlari» (1893) romani asosida suratga olingan. Prokat yetakçisi (1971 yil, 2-örin) — 44,9 million tomoşabin. Baʼzi manbalarda bu film SSSR davrida Boltiqböyi kinostudiyalarida suratga olingan barça filmlar içida eng köp tomoşabin körgan film deb hisoblanadi.
1Rollarda
Alexander Goloborodko, Ingrīda Andriņa, Elza Radziņa
Eve KiviaktyorUVUldis VazdiksaktyorAVArvo Valtonssenariy muallifiUNUno Nai͏ssookompozitor2Syujet
Livoniya, XVI asr. Aristokratik uylardan birida keksa ritsar Risbiter vafot etadi. Ölişdan oldin u öğliga…
Livoniya, XVI asr. Aristokratik uylardan birida keksa ritsar Risbiter vafot etadi. Ölişdan oldin u öğliga sandiqça — muqaddas relikviyani vasiyat qiladi. Yaqin atrofdagi brigittinkalar monastirining ruhoniylari bu muqaddas narsaga egalik qilişni istaydi. Yoş Risbiter abbatisaning jiyani Agnes fon Myonnixxuzenning gözalligiga maftun bölib, unga Avliyo Brigitta körinib, nikohdan söng relikviyani monastirga topşirişni buyurganini aytadi. Xola bu rejani maʼqullaydi. Örmonda ot sayri paytida nikohga tayyorlanayotgan Risbiter va Agnes «erkin odam» Gabriel bilan uçraşadi, u birinçi körişdanoq Agnesni sevib qoladi. Keçqurun Risbiter mulkiga qözğolonçilar hujum qiladi va nişonlaş marosimini buzadi. Tösatdan paydo bölgan Gabriel Agnesni qutqaradi va uni Tallinga, uyiga kuzatib boradi.
Abbatisaning boş maslahatçisi, aka Iogannes bedarak yöqolgan qizni izlaş uçun tört rohibni yuboradi; ular kabutar poçtasi orqali qoçoqning barça harakatlari haqida xabar berib turadi. Birgalikdagi safar davomida Agnes Gabrielning mehrini qaytaradi. Bu baxtli holatni qaroqçilarning aralaşuvi buzadi. Ularning boşliği Ivo Şenkenberg Agnesni öğirlaydi va Gabrielni öldirmoqçi böladi, lekin qiz qoçib, xolasining oldiga, monastirga qaytişga muvaffaq böladi. Tasodifan omon qolgan Gabriel dösti Siym bilan birga Agnesni qidirişga kirişadi. Yoş rohiba Ursula yordamida u boşlangan quvğindan qutuladi. Iogannes monastirga kelgan Gabrielni ölimga olib boradigan toşli tuzoqqa aldaydi. Tuzoqdan çiqib qoçişga Ursula yordam beradi, u Siymga Gabriel qutqarilganini va Tallinda uni kutayotganini aytadi.
Iogannes ayyor reja tuzadi: natijada Agnesning qölu yuragiga daʼvogar Ivo Risbiterni öldiradi, relikviyani öğirlab monastirga olib keladi. Lekin vaʼda qilingan töy örniga Ivo ham toşli tuzoqqa tuşib qoladi. Abbatisa Agnesni qiynab, uni rohibalikka majburlaydi. Şu paytda qözğolonçilar monastirni tor-mor etişga tayyorlanadi. Tallinga kelgan Gabriel sevgilisining göyo turmuşga berilayotganini eşitadi. U şoşilib monastirga qaytadi va jangda tuzoqdan çiqqan Ivoni öldiradi. Söng Gabriel allaqaçon boşlangan majburiy rohiba qiliş marosimini töxtatadi, Agnesni olib çiqib ketadi, qurollangan otryaddan himoyalanadi va qözğolonçilarga monastirga bostirib kirişda yordam beradi. Aka Iogannes relikviyaning qözğolonçilar tomonidan yöq qilinganini bilib, yer osti yöli orqali qoçadi. Qözğolonçilar vayron qilingan va öt qöyilgan monastirni tark etadi. Ular bilan birga baxtli Agnes, Gabriel va Siym özining yangi dösti Ursula bilan ketadi.
Romandan farqlari:
Kitobda voqealar 1558–1583 yillardagi Livoniya uruşi davrida bölib ötadi, boş qahramon Gabriel (Gavriil) esa opriçnina zulmidan Livoniyaga yaşirinib kelgan ayrim rus knyazining nikohsiz öğlidir. Rus harbiy boşliği bölgan Gavriil şvedlar nazorati ostidagi hududda otasini yaşirinça izlaydi. Ssenariy mualliflari tomoşabinni boş qahramonning kelib çiqişi tarixi bilan taniştirmadilar, lekin uni butunlay rad etmadilar, çunki kitobda ham, filmda ham Gabriel estoniyalik ritsar Ivo Şenkenbergning (xronist Baltazar Russov tilga olgan tarixiy şaxs, 1578 yilda Pskovda Ivan Dahşatli oldida qatl etilgan partizan otryadi boşliği) ögay akasi hisoblanadi. Filmda Gabriel va Ivo qanday qilib aka-uka bölganini aytilmaydi, romanda esa Ivoning otasi Peter Şenkenberg «kiçkina Gavriilni öz farzandligiga olib, unga otalarça ğamxörlik qilgan». Aka-ukalar turli lagerlarda bölib qoladi: Gabriel qözğolonçi dehqonlar tomonida turadi, Ivo esa «erkin odamlar» (yarim yollanma, yarim qaroqçi) otryadining boşliği böladi.
Kitobda Agnes otasi, ritsar fon Myonnixxuzenning irodasiga köra Hans fon Risbiterga turmuşga çiqişi kerak edi. Relikviya bilan boğliq voqea ssenariy mualliflari tomonidan butunlay öylab topilgan. Agnesni xolasining monastiriga yuborişadi, çunki töy marosimida ruhoniy rozilik haqida söraganda, u «Yöq» deb javob beradi. Filmda esa Agnes boşidanoq monastirda xolasining qaramoğida böladi, uning otasi filmda heç qayerda körsatilmaydi.
Romanda epizodik va ahamiyatsiz personaj, razil va qörqoq qaroqçi bölgan Siym filmda muhim qahramonga aylanadi va Gabrielning eng yaxşi dösti va yordamçisining ijobiy fazilatlarini oladi.
Filmda Hans fon Risbiter halok böladi.
Romanning yakunida Gabriel Agnesni Moskvaga olib ketadi, u yerda ular turmuş qurişadi. Filmda ularning keyingi taqdiri nomaʼlum qoladi.
3Rollarda
Aleksandr Golobородько — Gabriel (estonça versiyada ovozini Mati Kloren…
Aleksandr Golobородько — Gabriel (estonça versiyada ovozini Mati Kloren bergan)
Ingrida Andriniya — Agnes fon Myonnixxuzen (rusça versiyada ovozini Galina Komarova bergan, estonça versiyada — Mare Garşnek)
Raivo Trass — Hans fon Risbiter (rusça versiyada ovozini Oleg Golubitskiy bergan)
Elza Radzinya — abbatisa (rusça versiyada ovozini Nina Nikitina bergan, estonça versiyada — Aino Talvi)
Roland Bykov — aka Iogannes (estonça versiyada ovozini Yuri Yarvet bergan)
Eve Kivi — Ursula (rusça versiyada ovozini Ella Nekrasova bergan)
Uldis Vazdiks — Siym (estonça versiyada ovozini Aksel Orav bergan, rusça versiyada — Eduard Bredun)
Peeter Jakobi — Ivo Şenkenberg (rusça versiyada ovozini Yuriy Bogolyubov bergan, estonça versiyada — Olev Eskola)
Karl Kalkun — qözğolonçilar boşliği (rusça versiyada ovozini Nikolay Grabbe bergan)
Yuri Uppin — Delvig
Ants Lauter — keksa odam
Guli Xamraeva — Ivo Şenkenbergning kanizagi
Katrin Karisma-Krumm — Hans fon Risbiter uyidagi xizmatkor (titrlarda körsatilmagan)
Viivi Dikson — «Oqsoq qurbaqa» taverrnasidagi lyutnali ayol
Valdeko Ratasepp — Yoxan fon Risbiter
Kalyu Komissarov — rohib
Hugo Laur — rohib
Gans Kaldoya — rohib
Ayn Yurisson — rohib
Feliks Kark — qaroqçi
Pyarn Xint — qaroqçi
Valdo Truve — qaroqçi
Sergo Raxomyagi — qaroqçi
Aleksander Vilipere — barabançi bola
4Syomka guruhi
Ssenariy mualliflari: Arvo Valton, Lennart Meri, Eduard…
Ssenariy mualliflari: Arvo Valton, Lennart Meri, Eduard Bornxyoe
Rejissyor: Grigoriy Kromanov
Operator: Yuri Garşnek
Rassom: Reyn Raamat
Kompozitorlar: Uno Nayssoo, Tynu Nayssoo
Kombinatsiyalangan syomkalar: Boris Aretskiy (operator), Lyudmila Aleksandrovskaya (rassom)
Montaj: Virve Laev
Qiliçbozlik: Andrey Olevanov
Ot tryuklari: Pyotr Timofeyev
Sambo böyiça instruktor: Andres Lutsar
Maslahatçi: Nataliya Mey
Kartina direktori: Raymund Felt
5Filmni yaratiş
Filmning syomkalari asosan Estoniyada, şuningdek Latviyada…
Filmning syomkalari asosan Estoniyada, şuningdek Latviyada ötkazilgan.
Asosiy lokatsiyalar röyxati:
Katarina-Kayk
Avliyo Nikolay çerkovi
Arensburg qalʼasi
Dominikanlar monastiri
Kukerannа
Taevaskoda
Otten suv tegirmoni
Gauya daryosi
Monastir binolari fonidagi kadrlar Kukerannа qişloği hududida olingan. Bu yerda böm-böş Boltiq dengizi sohilida kötariladigan köprikli ötiş minorasi, hovli, quduq, bino qismlari va himoya devorining dekoratsiyalari qurilgan. Dekoratsiyalarni qoplaşda penoplastdan foydalanilgan. Monastirning umumiy fonida umumiy kadrlarni oliş uçun «domakatka» usuli qöllangan: minoralar, devorlar, binolar va çerkovning nisbatan kiçik uç ölçamli maketi syomka nuqtasi yaqinida, taxminan 3 metr balandlikda, yoğoç tayançlarga örnatilgan, ularni ibodat xoçi dekoratsiyasi va arça butalari niqoblagan. Maketni yaratişda Tallindagi Avliyo Brigitta monastiri çerkovining dizayni asos qilib olingan.
Film «Mosfilm» kinostudiyasida (rusça tilda) va «Tallinfilm» kinostudiyasida (estonça tilda) ovozlantirilgan. Qöşiq matnlarining mualliflari Paul-Eerik Rummo (estonça tilda) va Svetlan Semenenko (rusça tilda) bölgan. Vokal qismlarini Georg Ots (rusça versiya), Peeter Tooma (estonça versiya) va Karel Çernoh (çexça versiya) ijro etgan.
Gabriel rolini ijro etgan aktyor Aleksandr Golobородько köp qirrali sportçi bölib, filmdagi barça murakkab tryuklarni özi bajargan. Ivo Şenkenberg rolига Yozas Budraytis tasdiqlanib, syomkalarni boşlagan. Syomkalar boşida ot ustidan yiqilganda u jiddiy jarohat olgan, natijada Ivo roli Peeter Jakobiga berilgan. Filmda Budraytisni orqadan köriş mumkin: uning qahramoni tuzoq-lyukka tuşib ketadigan kadrda.
Filmni yaratişga 725 766 rubl sarflangan (öşa davrdagi sovet bir qismli filmlarining örtaça byudjeti 400 ming rubl bölgan holda).
6Prokat
Filmning premyerasi 1970 yil 23 martda bölib ötgan. U SSSRdagi prokat yetakçilaridan biriga aylangan (1971…
Filmning premyerasi 1970 yil 23 martda bölib ötgan. U SSSRdagi prokat yetakçilaridan biriga aylangan (1971 yil — 44,9 million tomoşabin, 2-örin) va Sovet Boltiqböyi kinostudiyalarida suratga olingan barça filmlar içida tomoşabinlar soni böyiça mutlaq yetakçi bölgan. Film 80 dan ortiq davlatda namoyiş etilgan. U anʼanaviy katolik davlatlari — Lotin Amerikasi va Italiyada prokatga ruxsat etilmagan.
7Xotira
Film çiqqandan söng Estoniyada yangi alkogolli içimliklar işlab çiqarilgan: «Agnes» aperitivi (yalpiz va…
Film çiqqandan söng Estoniyada yangi alkogolli içimliklar işlab çiqarilgan: «Agnes» aperitivi (yalpiz va bodom qöşilgan 25 darajali olma brendi) va «Gabriel» liqyori (qora murç va yalpiz qöşilgan 45 darajali nastoyka).
8Restavratsiya
2000-yillarning boşida filmni tiklaş taşabbusi kötarilgan. Tasvirni raqamli restavratsiya qilişni fin…
2000-yillarning boşida filmni tiklaş taşabbusi kötarilgan. Tasvirni raqamli restavratsiya qilişni fin kompaniyasi «Digital Film Finland», ovozni esa estoniyalik kompaniya «Film Audio» bajargan. Yangilangan «Oxirgi relikviya»ning — raqamli formatda restavratsiya qilingan birinçi estoniyalik filmning — premyerasi 2002 yil 15 martda Tallindagi «Coca-Cola Plaza» kinoteatrida bölib ötgan.
Matn: maqola tarjimasi «Последняя реликвия» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.