The Little Golden Calf

Filmning boş qahramoni Ostap Bender Arbatov viloyat şahrining ijroiya qömitasida özini «leytenant Şmidtning öğli» deb taniştiradi. Bu fikr unga yaxşi ötadi, lekin ijroiya qömitasiga darhol yana bir «öğil» — mayda, sodda firibgar Şura Balaganov kirib keladi. Benderning topqirligi vaziyatni hal qilişga yordam beradi: u hammasini Şura uning ukasi ekanday körsatadi, Şura esa unga yordam beradi. «Aka-uka» çiqib ketişi bilan ijroiya qömitasiga uçinçi «öğil» — keksa sarguzaştçi Paniковskiy keladi.

«Aka-uka» suhbati davomida Bender Balaganovga orzusini aytadi — beş yuz ming söm olib, Braziliyaning poytaxti Rio-de-Janeyroga ketiş. Buning uçun unga faqat boy odamni uçratiş kerak, u şu uçraşuvdan keyin vaqt ötib «unga pulni likopçada olib kelib beradi». Balaganov javoban yaqinda Çernomorskdagi bir yaşirin millioner — Koreyko haqida eşitganini aytadi. Bender Şura bilan şu şaharga jönaydi; u Arbatovning haydovçisi Kozleviçni uzoq safarga köndiradi, çunki u mahalliy avtotaşişda muvaffaqiyat qozona olmagan edi. Adam Kozleviç özining (uning sözlariga köra) noyob avtomobili «Loren-Ditrix»da yuradi, Bender unga yangi nom beradi — «Antilopa Gnu». Şaharni tark etişda uçalasi tovuqni öğirlagandan keyin ğazablangan olomondan qoçayotgan Paniковskiyni olib ketadi.

Benderning rejasiga köra, «Antilopa» ekipaji uzoq vaqt heç qanday qiyinçiliksiz özini şu paytda ötayotgan tezyurar avtoyuriş poygasining yetakçi maşinasi ekipaji sifatida körsatadi; Ostap mitingda nutq sözlaydi, ekipaj esa bepul oziq-ovqat, benzin va ehtiyot qismlarni oladi. Biroq bir munça vaqt ötgaç, ularni telegramma quvib yetadi — soxta ekanliklarini aniqlab, uşlaş buyurilgan; ular qoçişga majbur böladi.

Şu orada Koreyko oddiy kontoraçi sifatida yaşaydi va millionlarini çamadonçada saqlaydi; u kutilmaganda yoş qiz Zosya Sinitskayaga oşiq bölib qolib, jiddiy şaxsiy dramani boşdan keçiradi. Çernomorskka kelgan Ostap döstlari bilan birga millionerga qarşi anonim psixologik hujumni boşlaganda uning sarosimasi kuçayadi: ikki maʼnoli sirli telegrammalar; Koreykodan köçada million sörovçi kambağal yarimaqli (Paniковskiy); «Kapitalistik akulalar» kitobi solingan bandarol.

Koreykoga dastlabki taʼsir körsatiş bosqiçini yakunlagaç, buyuk kombinator Paniковskiy va Balaganovga yaşirin millionerdan «çöntaklaridagi hamma narsani» heç qanday zöravonliksiz olişni topşiradi; ikki firibgar buni uddalaydi, garçi zöravonlik işlatgan bölsalar ham. Ular öğirlagan sigaret qutisida 10 000 söm böladi — Benderning topqir izohiça, bu «janob Koreykoning yigirma yillik beğubor xizmati uçun maoşi». Endi Ostap Balaganovning yaşirin boylik haqidagi hikoyasiga töla işonadi, lekin darhol şuni tuşunmaydi: bu safar unga hayotiy töqnaşuvlarda kam tajribali bölmagan raqib duç kelgan edi. Bender militsioner qiyofasida sigaret qutisini Koreykoga qaytarib, undan pul olganini tasdiqlovçi qoğoz olmoqçi bölgan «uçinçi toifali şantaj» urinişi ham heç narsaga olib kelmaydi: Aleksandr Ivanoviç pulni körganda şunçalik mohirlik bilan befarqlik körsatadiki, Ostap öziga kutilmagan mağlubiyatni darhol tan olişga ojiz böladi.

Vaziyatni tahlil qilib, Bender yaşirin millioner haqida kompromat qidirişga qaror qiladi va qidiruv davomida (niqob sifatida) şox va tuyoq yiğiş konturasini oçadi. Bu tadbir Benderga Koreykoning ötmişini tekşirişda birinçi qadamni qöyişga yordam beradi: «Şox va tuyoq» konturasiga soxta rahbar («zitpredsedatel») bölib işga kiriş uçun keksa Funt familiyali odam keladi. Funt bir neça bor bir kunlik firmalarga nominal rahbarlik qilgan edi. Yozning qolgan qismida turli tanişuvlar va voqealar bilan töla kunlarda Bender Aleksandr Ivanoviçning 1920-yillardagi qoronğu işlari haqida maʼlumot töplaşga muvaffaq böladi.

Şu orada Paniковskiyga Koreyko boyligini ikki pudlik girlarda saqlayotgani haqida fikr keladi. Keksa odam girlar oltindan ekanligiga işonadi. U Balaganovni ularni öğirlab, Benderga aytmasdan arralaşga undaydi, lekin hafsalasi pir böladi: girlar oddiy ekan.

«Koreyko ishi böyiça» materiallardan qalin papka töplagan Ostap yana yaşirin millionerning oldiga kelib, undan million söm talab qiladi. Uzoq tunda maʼnaviy-jismoniy kuraşdan keyin Aleksandr Ivanoviç pul berişga rozi böladi, lekin ertalab «omborga» boriş yölida boşlangan harbiy maşğulotlar şovqinida Benderdan qoçib qutuladi. Yana kutilmagan halokatdan hafsalasi pir bölgan Bender gaz boşpanasida tasodifan Zosya Sinitskayaga duç keladi va uni Koreykoga olib boradigan yagona ip sifatida darhol uşlab qoladi. Köp ötmay Zosya unga bexosdan Koreykoning Turksib («Şarqiy magistral») qurilişida ekanini aytadi. Bender unga faqat şu maqsadda yaqinlaşganini tuşungaç, Zosya u bilan aloqani uzadi.

Qahramonlarning eski maşinasi yölda yuriş paytida buzilib qoladi, Paniковskiy vafot etadi, Şura va Adam esa Benderning rejasiga işonçlari qolmagan holda uning ortidan bormaslikka va qolişga qaror qilişadi. Bender Aleksandr Ivanoviçni topib, million oladi, lekin sotsializm faol qurilayotgan mamlakatda pul Ostapga baxt keltirmaydi. Moskvada u Balaganovni uçratadi va undan Kozleviç «Antilopani» yiğib, Çernomorskka qaytib ketganini bilib oladi. Ostap Şuraga ellik ming söm beradi, lekin Balaganov tramvayda «avtomatik ravişda» mayda öğirlik qilib, militsiya qöliga tuşadi.

Benderga, Zosya uçun, Çernomorskka qaytib boradi va u yerda Kozleviç bilan uçraşadi. Topilgan millionni işlatişga joy topolmay, uni xalq komissari moliyaga bandarol orqali yuboradi, şundan söng köçada Zosyani köradi. Bender qizni qaytarişga urinadi, lekin qiz allaqaçon turmuşga çiqqan böladi. Endi sevgi va pulni ham yöqotganini tuşungan Ostap oxirgi narsani — qiyinçilik bilan bölsa-da, qaytarib olişga şoşiladi. Deyarli million qaytib qölga kiritilgaç, u Rio-de-Janeyroda «mehnatkaş burjua hayotini boşlaş» qaroriga keladi. Butun qiş davomida Ostap çegarani kesib ötişga tayyorlanadi, oltin buyumlar va valyuta sotib oladi. Bahorda u çegarani kesib ötadi, lekin Ruminiya çegaraçilar guruhi undan hamma narsani tortib oladi. Finalda kaltaklangan Bender çarçagan holda şunday deydi: «Ovoz çiqarmang! Mendan Monte-Kristo grafi çiqmadi. Uy boşqaruvçisi bölişga töğri keladi».