The Majestic

«The Majestic» — kinematografga muhabbat izhori va qahramonning özini, öz qadr-qimmatini va yaxlitligini topiş hikoyasi. Bu boşqa odam niqobi ostida yaşayotgan inson haqida hikoya.

Gollivudlik ssenarist Piter Epplton kinosyujet muhokamasida iştirok etadi. Boşqalar munozara qilib, syujetga ança ğalati ğoyalar berayotgan paytda, Piter öy-xayollarga çömgan böladi. Undan yangi ssenariyning bir detali haqida fikrini söraşganda, Piter qisqa va tasdiqlovçi javob beradi.

Los-Anjeles, 1951-yil. Maşhur Grauman Xitoy teatrida Xamfri Bogart va Ketrin Xepbyorn boş rollarda ijro etgan «The African Queen» filmi namoyiş etilmoqda. Piter esa özi ssenariy yozgan birinçi film — B toifasidagi «Sahara Pirates» premyerasiga keladi.

Zalda seans oldidan «AQŞdagi jodugarlar ovi» epizodi namoyiş etiladi: 1947-yilda «Gollivud önligi» Amerikaga qarşi faoliyatni tekşiriş komissiyasiga çaqirilgan edi. Bu komissiya Gollivudda kommunistik tahdidning tarqalişi işini tekşirardi. Savollarga javob berişdan boş tortgan ön kinoarbob qora röyxatga kiritildi va bir yillik tergovdan söng Kongressga hurmatsizlik uçun bir yil qamoq jazosiga hukm qilindi. Hozir «Qizillar, Gollivuddan çiqing!» mavzusida yangi bosqiç tinglovlari davom etmoqda.

Epplton öz qizi, «Sahara Pirates» filmida debyut rolini öynagan aktrisa Sandra Sinkler bilan uçraşadi.

Ertasi kuni ertalab ofisga kelgan Epplton uni böş holda topadi. Kotiba Luiza unga barçaga tergov sababli dam oliş berilganini, Piterning yangi ssenariysi olib qöyilganini va u bilan gaplaşmasligi kerakligini aytadi, söngra şoşilib ketib qoladi.

Studiya yuristi va Epplton agenti Leo Piter bilan uning ötmişini muhokama qiladi. Maʼlum böladiki, Piter özi bilmagan holda kommunistlar bilan döst bölgan va ularning yiğilişlarida qatnaşgan, çunki kollejda öqigan paytida bir qiz bilan yurgan. Kollejga u uruşdan keyin Harbiy xizmatçilar haqidagi qonun böyiça kirgan edi. Piterning «men siyosatçi emasman, demokratlar bilan kommunistlar menga bir xil körinadi», degan sözidan keyin yuristlardan biri unga aytganlarini diqqat bilan kuzatişni maslahat beradi. Leo studiya bugun u bilan şartnomani kommunistik fitnada ayblaniş sababli bekor qilganini, lekin u hali qora röyxatga tuşmaganini xabar qiladi. Uning ssenariysi asosidagi «Dust to Dust» filmi işlab çiqarişdan olib qöyilgan. Piter karyerasini qadrlagani uçun AQŞ Kongressining Amerikaga qarşi faoliyatni tekşiriş komissiyasi majlisida guvohlik berişga va komissiya eşitmoqçi bölgan barça narsani aytişga rozi böladi.

Epplton yiğiştirib, ikki politsiyaçi kuzatuvida studiyadan çiqib ketadi.

Piter barda içkilikka berilib ketadi. U barmen Jerri bilan «Dust to Dust» ssenariysining marksistik tarğibot borligi yuzasidan FQB tekşiruvi haqida gapiradi. U ssenariyni «mening „Hosil ğazabi“im, nimadir qilişga urinişim» deb ataydi (filmning boşida aynan şu ssenariy muhokama qilingan edi). Bu uning B toifadagi filmlardan A toifaga ötiş imkoniyati edi. Sendi uni taşlab ketgan. Piter Jerriga köproq pul tölaydi, çunki Jerri bu haqda gapirişga jurʼat etgan, Jerri esa mast Piter maşina haydaşidan xavotirda böladi.

Epplton öyinçoq maymun bilan gaplaşadi va plaşining çekkasi avtomobil eşigiga ilinib qolganini sezmaydi. Köprikdan ötayotganda oldinda paydo bölgan opossum sababli Piter yoğoç tösiqni buzib ötadi. Maşina öçib qoladi. Şu payt tösatdan jala quyadi. Maşina sirğançiq taxtalarda sirpanib, köprik çetida muvozanatini yöqotadi. Yordam sörab çaqirgan Piter çiqişga urinadi, lekin eşik oçilmaydi. Avtomobil daryoga tuşib ketadi. Epplton plaşidan xalos bölib, suv yuzasiga çiqadi. Piter esa oqim bilan ketib, ustunga urilib, boşini şikastlaydi va huşini yöqotadi.

Qirğoqqa çiqarib taşlangan Piter huşiga keladi, uni it yalaydi. Uni keksa janob Stan Keller (Jeyms Uitmor) topib, kuzatib boradi. Eppltonning çakkasida katta jarohat bor. U bu yerga qanday kelib qolganini eslay olmaydi. Stanga u taniş tuyuladi. Ular hali uxlab yotgan şaharçaga yetib borişadi, u yerda bir uyning vitrinasida Piter ikki yigitning suratini köradi. Stan bu Djo va Villi ekanini, şahar aptekaçisi va merining öğillari Erni Koulning öğillari ekanini, ular Italiya va Belgiyada uruşda halok bölganini tuşuntiradi. Uruş 62 aholini olib ketgan, faqat Normandiyada 17 kişi halok bölgan. Şahar prezident Ruzveltdan xat olgan va yodgorlik bilan taqdirlangan, lekin aholi uni örnatmagan va u şahar hokimiyati binosining yertölasida çangga botib yotibdi.

Stan Eppltonni Meybl kafesiga olib boradi. Meybl «tuxum bilan möjizalar yaratadi». Uning eri Okinavada halok bölgan. Piter oçközlik bilan ovqat yeydi, Stan esa unga ovqat yeyiş tezligida yangi rekord örnatmoqçimi, deb hazillaşadi. Meybl ham Piterning yuzi taniş ekanini payqaydi. Kafega doktor Stenton keladi, Piterning hisobini öz zimmasiga oladi va uni kabinetda körikdan ötkazadi. U yordamçisidan şerifni çaqirişni söraydi va u ham Eppltonni tanirga öxşab turganini aytadi.

Şerif Sesil Kolmen yetib keladi. Unga Garri Trimbl yugurib kelib, notaniş odamda Lyuk ismli kişini tanigani haqida gapiradi. Şerif Eppltonni söroq qiladi. Piter qirğoqda uyğonişdan oldin heç narsani eslamasligini aytadi. Kabinetga kirgan Garri Piterni diqqat bilan közdan keçirib, u özining öğli Lyuk ekanini aytadi, uni quçoqlaydi va yiğlaydi.

Şerif Garri va «Lyuk»ni uyga olib boradi. Ular «Majestik» nomli taşlandiq kinoteatr oldiga yetib kelişadi. Uning ustidagi kvartirada Trimbl oilasi yaşaydi. Garri «Lyuk» töqqiz yarim yil yöqligini aytadi. Garri «Lyuk»ga uning bolalik suratlarini körsatadi. Uning onasi vafot etgan. Garri kinoteatrni yopgan, çunki uruşdan keyin odamlar u yerga kam kela boşlagan. Garri qahva tayyorlayotganda Piter uxlab qoladi. Garri vitrinada qöyilgan, Piterga ğoyat öxşaş öğlining suratiga qaraydi, «Vatanga xizmat qilaman» degan bayroqçani olib qöyadi va köz yoşlarini tiya olmaydi.

Ertasi kuni Garri Piterni kinoteatrning sobiq xodimlari bilan taniştiradi: sotuvçi Irin Tarvelinger va çiptaçi hamda «hamma işni qölidan keladigan usta» Emmet Smit. Ular kinoteatrni qayta oçişga qaror qilişgan. Piter Garrining optimizmiga qöşilmaydi. Bir vaqtlar kinoteatrga Chaplin, Kiton, Lloyd, Jeyms Styuart kelgan. Piter xotirasini yöqotgani sababli «Majestik» endi uning uçun heç narsani anglatmasligini aytadi.

Garri va Piter qabristonga boradi. Garri halok bölgan askarlar haqida gapiradi, bir qabr yonidagi mukofotlar joylaşgan yaşikni oçadi va Piterning böyniga Şaraf medalini osib qöyadi. Albert Lukas Trimbl Frantsiyada, 1944-yil 9-iyunda 8 nafar yaralangan askarni jang maydonidan olib çiqqani uçun jasorat va mardlik uçun mukofotga sazovor bölgan, lekin bir oy ötib, Sen-Lo yaqinida bedarak yöqolgani uçun uni ölimidan keyin berişgan.

Garri va Piter köçada şahar merи Erni Koul bilan uçraşadi.

Şu orada doktor Stenton stansiyada qizi Adelni kutib oladi, u advokatlik imtihonini topşirgan edi. Doktor unga Lyukning qaytgani haqida xabar beradi.

Şahar aholisi Meybl kafesida ötgan kunlarni eslaydi. Adel kirib kelganda hamma jim bölib qoladi. Ikkalasi şahar hokimiyati binosiga boradi va yertölaga tuşib, u yerda Piter «Lousonning öğillari xotirasiga» deb yozilgan yodgorlikni köradi, unda Lyuk Trimblning ismi ham bor. Lyuk va Adel yodgorlikda ismi yozilgan odamlar bilan bir maktabda öqişgan. Keyin juftlik dengiz qirğoğiga boradi, u yerda Adel 11 yoşida «Emil Zolaning hayoti» filmini körgandan söng advokat bölişga qaror qilgani haqida gapirib beradi. Piter bu filmni eslaydi, bu ikkalasini ham hayratga soladi. Ikkalasi mayoq tomon yugurişadi, u yerda Adel 14 yoşida birinçi öpişini eslaydi. Tösatdan Adelning hiqiçoği tutadi va u Lyuk uruşdan qaytgandan söng turmuş qurmoqçi bölganini, ular nikohlaniş marosimi ötkazganini aytadi. Adel Piterni öpadi.

Piter kinoteatrga qaytadi va yertöladan musiqa eşitadi. Pastga tuşib, u yerda Emmet yaşaşini, Birinçi jahon uruşi faxriysi ekanini bilib oladi. Emmet unga seanslar öz vaqtida boşlanişi uçun yangi soat kerakligini aytadi. U singan eski soatlarini Ikkinçi jahon uruşidagi jasorat medali bilan birga qayerga qöyganini unutib qöygan. Uruşdan keyin u köp narsani unutib qöygan.

Gollivudda Kongress prokurori (Bob Balaban) Epplton yozgan «Dust to Dust» ssenariysini öqib, uni tanqid qiladi. Maʼlum böladiki, Piterni beş kundan beri körişmagan. Uni kommunistik josus deb hisoblaşadi. Odamlarning fikriça, uni kommunistlar öldirgan yoki olib ketgan. Ikki agentga bedarak yöqolgan ssenaristni topib olib keliş topşirilgan.

Piter Stentonlar uyiga boradi. Lyukning qaytişi şarafiga bayram ötkaziladi. Piter va Adel raqsga tuşişadi. Doktor Stenton va Garri Lyuk ön yil davomida qayerda bölganini muhokama qilişadi. Doktor uning şu vaqt davomida boşqa hayot keçirgan bölişi mumkinligini taxmin qiladi. Xotirasi qaytganda Lyuk qaysi hayotini davom ettirişi nomaʼlum. Mer Koul nutq sözlaydi, keyin uning örnini Lyukka piano çalişni örgatgan Irin Tarvelinger egallaydi. Piterdan yana ijro etişni söraşadi. Irin Ferents Listning «Vengriya rapsodiyasi № 2»ni çalişni taklif qiladi va birinçi bölib boşlaydi. Kutilmaganda Lyuk ham boşqa, jazz kuyini çala boşlaydi. Avvaliga hamma hayron böladi, keyin kuy ohangida raqsga tuşişadi. Irin norozi böladi, Emmet esa bu kuyni Lyukka özi örgatganini aytadi. Bayram tugagaç, Adel va Piter xayrlaşib öpişadi.

Uyga qaytayotganda Piter Bob Leferts bilan uçraşadi. Bob Lyuk bilan bir kunda uruşga ketgan, öng qölida protez bor va Meybl kafesida oşpaz bölib işlaydi. U Piterga, Lyuk uni bezovta qilgani uçun u emas, lekin yomon odam emasdi, endi esa boşqaça bölib qolgan, deydi. Piter bayramda nega Meybl bilan raqsga tuşmaganini söraydi va uni haqorat qiladi, şu uçun Bob Piterni uradi.

Piter Emmetni uruş haqidagi jim filmni tomoşa qilayotganini köradi. U Garrining proyeksiya xonasiga kiradi. Garri bu 1925-yilda körsatilgan birinçi film ekanini aytadi. Trimbl xonim bu filmni yoqtirgan va Garri uning nusxasini sotib olgan, u kinoteatrning bir oylik daromadiga teng bölgan. Piter birinçi marta Garrini «dada» deb ataydi.

Ertasi kuni ertalab Piter Garrini uyğotib, binoni tiklaş işlarini boşlaydi. Ular merning oldiga boradi, u ularni navbatsiz qabul qiladi. Piter quriliş materiallari ajratişni söraydi va hamma rozi böladi. Işlar boşlanadi, unga şaharliklar ham qöşiladi. Piter dökon egasi Stan Kellerga, yaʼni uni qirğoqdan topgan keksa janobga, bir yil davomida kinoteatrga bepul kiriş haqida qoğoz berib, soatni sotib oladi.

Şu orada bir qirğoqda bolalar avval Piterning maymunini, keyin esa uning avtomobilini topişadi. FQB yetib keladi. Agent Piterning hamyonini közdan keçiradi. Garri gazetada bedarak yöqolgan kommunist topilgan maşina haqida öqiydi, lekin bunga ahamiyat bermaydi. Tez orada «Majestik»ning qurilişi tugaydi. Adel va Piter yorqin yozuv fonida öpişadi.

Şaharliklar yiğilib, şahar hokimiyati binosi oldida örnatilgan yodgorlik yonida halok bölganlarni xotirlaşadi.

Kinoteatrning oçilişida «Parijdagi amerikalik» filmini körsatişga qaror qilinadi. Piter Emmetga soat sovğa qiladi. Kiriş eşigi oldida katta navbat töplanadi. Birinçi tomoşabin mer xotini bilan birga böladi. Piter çiptalar sotadi.

«Tramvay „Istak“» filmi namoyiş etiladi. Piter Meybl bilan seansga kelgan Bobga xizmat körsatadi.

Tomoşabinlar «Yer töxtagan kun» filmini tomoşa qilişadi. Adel Piterga ştat advokatlar kollegiyasiga qabul qilinganini tasdiqlovçi hujjatni körsatadi. Ekran fonida öpayotgan siluetlar körinadi.

Piter «Sahara Pirates» afişasini artadi, uni u xotirasini yöqotişdan oldin özi tuşirgan edi. Xuddi bir paytlar Gollivudda Sandra Sinklerlar bilan körgan sahna namoyiş etilayotganda, u biror narsani eslay boşlaydi va personajlar aytişidan oldin filmdagi gaplarni tez-tez aytib yuboradi. Kutilmaganda afişadagi öz ismini körib, ötmişini eslaydi.

Şu orada proyeksiya xonasida Garri tösatdan özini yomon his qiladi va rulonni almaştirişga ulgurmaydi. Film uziladi. Huşiga kelgan Garri buni qila olmaganidan afsuslanadi.

Garrida oğir yurak xuruji yuz beradi. Piter uning oldiga kiradi, lekin Garri faqat rulon haqida öylaydi va filmning oxirgisini köra olmaydi-ku, deb afsuslanadi. Piter filmning oxirida yaxşilik yovuzlikni yengişini aytadi, Garri esa yaxşilik doimo yovuzlik ustidan ğalaba qozonişini javob qiladi. Garri öz öğli tirikligini bilib, öz uyida ölayotganidan xursand. Piter ölayotgan odamga haqiqatni aytişga jurʼat etmaydi va faqat otasini sevişini aytadi. «Ança yorqinlaşdi…» degan sözlar bilan Garri vafot etadi. Piter yiğlaydi.

Piter dafn marosimida qatnaşadi, u yerda FQB agentlari uni suratga oladi. Piter Adelga öz ötmişini eslaganini aytadi. Adel buni boşidanoq bilganini, lekin uning Lyuk bölişini xohlaganini aytadi. U «Lyukning» haqiqiy ismini bilişni xohlamaydi va yugurib ketadi. Şu payt şaharga FQB konvoy bilan keladi. Ular şerifga Piterga order topşirişlarini, u Lyuk Trimbl emasligini aytişadi. Kongress vakili Piterga Amerikaga qarşi faoliyat böyiça komissiyaning kommunistik fitnalar haqida guvohlik beriş uçun çaqiruv qoğozini beradi.

Bölimda Piterga, agar Lousonni tark etmasa, hibsga olinişi aytiladi. Epplton sobiq agenti Leo kelib, uni qonunni buzmaslikka çaqiradi. Şerif Sesil Kolmen eşitganlariga işonmaydi. Bino çiqişida şaharliklar kutib turişadi. Ular xafa bölib, jim va ayblovçi nigoh bilan Piterga qaraşadi, keyin tarqalişadi. Keçqurun Piter kinoteatrga sönggi marta keladi. Leo uni ayblov masalasida ruhlantiradi. U Eppltonga eʼtirof qoğozi va Piter tanimaydigan, lekin unga xabar berganmiş, boşqa «kommunistlar» röyxatini beradi. Leo Piter yo komissiya qoidalariga böysunişi kerakligini, aks holda komissiya uni yöq qilişini aytadi. Piter Emmetga ertaga ketişini va u Lyuk emasligini aytadi. Emmet bu haqda bayram paytida Piterning pianinoda çalganini eşitgandan beri bilganini javob qiladi: Lyuk klassikani yaxşi körgan, lekin jazzni çala olmagan. Piter unga kinoteatr kalitini beradi.

Ketayotib, Piter Adelni Lyukning qabri oldida uçratadi. U Adeldan keçirim söraydi va hamma narsani tan olişga tayyor ekanini, lekin kommunist emasligini aytadi. Bu sözlar Adelni hayratga soladi va u aybsizlik prezumpsiyasiga işora qiladi. Adelning Lyuk uning örnida bölganida kuraşgan bölardi, degan sözlariga Piter u Lyuk emasligini javob qiladi. Lyuk uruşda qatnaşib, hayotlarni qutqarganda, Piter qörqqani uçun qalʼada intendant bölib xizmat qilgan. Adel Piterdan köngli qoladi.

Stansiyada Piterni Leo va ikki FQB agenti kutib turişadi. Adelning otasi, doktor Stenton, uning nomidan konvert topşiradi. Piter poyezdda konvertni oçib, Lyuk qiz döstiga sovğa qilgan AQŞ Konstitutsiyasini va u frontga ketişdan oldin unga yozgan xatni topadi (xatni barakda yozayotgan Lyukning flesh-beki körsatiladi).

Piterni sud zaliga çaqirişadi. Köplab kameralar uni suratga oladi. Jurnalistlar Piterni savollar bilan bombardimon qilişadi, lekin u jim turadi. Lousonlik aholi majlisning töğridan-töğri efirini tomoşa qilişadi. Komissiya raisi tartib çaqiradi. Piter sud oldida faqat haqiqatni aytişga qasam içadi. Prokuror Elvin Klayd Piterni Lyuk Trimbl rolini öynaganlikda ayblaydi. U Epplton ayb haqida xabar topgandan keyin ğoyib bölganiga ham eʼtibor qaratadi. Epplton özini xotirasini yöqotganini aytib oqlansa, zal kulgiga töladi. Piterga 1945-yil 3-oktabrdagi «Snaryad örniga non» kommunistik jamiyatining hujjati körsatiladi, unda Epplton imzosi bor. U 36-satrga eʼtibor qaratadi, u yerda Lyusil Engstromning imzosi turibdi, u tufayli u yiğilişlarga borgan edi. Klayd qiz uçun bunday yiğilişlarga boriş mumkinmi, deb söraganda, Epplton prokuror qizlar nima ekanini bilişi kerakligini javob qiladi. Tomoşabinlar kulişadi. Piter öşa paytda juda band bölgani uçun u yerga borganini aytadi va zalni yana kuldiradi. Elvin yana bir neça savol bermoqçi böladi, lekin kongressmen ularga ehtiyoj yöq deb hisoblaydi. Epplton bayonotini öqişni boşlaydi, lekin töxtab, suv söraydi va advokatiga buni qila olmasligini aytadi. Advokat bunday bölsa, u Kongressga hurmatsizlik uçun qamoqqa tuşişini aytadi. Epplton bayonotini bir çetga qöyib, özi gapira boşlaydi: mustahkam bölmagan eʼtiqodlari, özida jasorat yöqligi haqida, agar uning örnida Lyuk Trimbl bölganida, uning özi halok bölgan Amerika hozir köz oldida emasligini, u ğazabli va şafqatsiz ekanini aytgan bölardi. Zalda ğalayon boşlanadi, rais Piterdan sözni olib qöyadi, lekin u gapirişda davom etadi. Advokat Kelvin sudni, Epplton hissiy zarbadan keyin aytayotganini anglamayotganiga işontirişga urinadi va Konstitutsiyaning beşinçi tuzatişiga murojaat qilmoqçi böladi. Piter uni töxtatib, birinçi tuzatişni öqiydi: «Kongress dinni erkin tutişni taqiqlovçi, matbuot erkinligini çeklovçi yoki odamlarning hukumatga zarar qoplaş talabi bilan murojaat qiliş huquqini çeklovçi qonunlar qabul qilmaydi». Kongressmen norozi böladi, prokuror esa unga özini özi çöktirayotgan Eppltonga xalaqit bermaslikni aytadi. Piter Konstitutsiya şartnoma bölib, uni heç kim qayta körib çiqa olmasligini aytadi. Rais yana sözni olib qöyişini aytganda, Piter unga Trimblning Şaraf medalini körsatadi, u va köpçilik, şu jumladan Lousonlik aholi, Konstitutsiya uçun qon tökkan. Lousonlik aholining közlarida yoş qalqadi. Tugatgaç, Epplton ruxsat berilmagan bölsa-da, raisning baqiriği va bolğa urişlari ostida çiqib ketadi. Zal unga qarsak çaladi, kongressmen Doyl esa gangib qoladi va keyin yonida turgan vakilga nimadir deydi. Kongressmen sözlarini advokatga yetkazadi.

Maşinada advokat aytadiki, Kongress beixtiyor Eppltonni qahramonga aylantirib qöydi va endi uni qamoq bilan şahidga aylantirişni istamaydi. U kelişuvga tayyor ekanliklarini aytdi: ularga Piter aytgan har qanday ism mos keladi, masalan, «CBS» studiyasi prodyuseri Lyusil Engstrom-Xirşfild. Rais Doyl Piterga hamkorlik uçun rahmat aytadi, çunki komissiya Lyusilning kommunistlar bilan aloqalarini olti oy oldin bilgan edi. Piter studiyaga qaytariladi, uning filmi yana işlab çiqarişga qaytariladi.

Boşlaniş sahnasi takrorlanadi. Kinosyujet muhokamasi davom etadi, lekin endi Piter unga taklif qilingan ssenariy ahmoqona ğoya ekanini aytadi. U çiqib ketadi va Adelga telegramma yuborib, Lousonga Konstitutsiyani qaytariş uçun borayotganini xabar qiladi. Vokzalda Piterni quvonç bilan şaharliklar kutib oladi, orkestr çaladi. Adel Piterdan qanday savol bermoqçi bölganini söraganda, olomon jim böladi. U esa unutganini aytadi va uni öpadi. Şaharliklar ularni qarsak bilan kutib olişadi.

Piter yana çiptalar sotadi. Yakuniy kadrda töy suratlari, yoş juftlikning oilaviy hayoti, öğillari tuğilgani va «Majestik» fonida quvnoq quçoqlaşayotgan Garri va Piter körsatiladi.