The Maltese Falcon

1539-yilda Malta orolining tamplier ritsarlari Ispaniya qiroli Karl V ga ölpon tölab, unga tumşuğidan çangalgaça nodir qimmatbaho toşlar bilan qoplangan oltin loçin yuborişgan. Lekin qaroqçilar bebaho sovğani olib ketayotgan galeraga hujum qilişgan va Malta loçinining taqdiri bugungaça sir bölib qolmoqda…

San-Fransisko, 1941-yil. Nyu-Yorkdan kelgan Rut Uendrli (Meri Astor) xususiy detektiv byurosi xodimlari Mayls Arçer (Jerom Kauen) va Sem Speyd (Xamfri Bogart) huzuriga keladi, uning haqida kotiba Effi (Li Patrik) xabar beradi. Qiz singlisi Uendrlining, xavfli odam sanalgan, singlisi bilan qoçib ketgan, deb aytilgan Floyd Tyorzbi nomli kişini kuzatişni söraş uçun kelgan. Rut singlisining sevgilisini tasvirlaydi: qora soçli, qalin qoşli, baland va öziga işonçli ovozda gapiradigan, özini tuta bilmaydigan taassurot qoldiradigan; uning Angliyada xotini va uçta farzandi bor, şuning uçun u uylanişni yaşirmaydi. Mijozni kuzatişning birinçi keçasiyoq Arçer Bush-köçasida öldiriladi. Bu haqda ertalab Speydga Tom Polxaus xabar beradi, u esa avval Mayls xotiniga, keyin Effiga aytadi. Serjant Polxaus (Uord Bond) bilan suhbatdan maʼlum böladiki, öq yurakka uzilgan, bu 8 öqli, endi işlab çiqarilmaydigan 45-kalibrli avtomatik revolverdan otilgan, jasad tepadan dumalab tuşgan va undan pul olinmagan. Speyd mijozga qönğiroq qilişga qaror qiladi va u allaqaçon köçib ketganini bilib oladi. Detektivning xonadoniga Tom bilan birga leytenant Dandi (Barton Maklen) keladi va Tyorzbining ölik topilganini xabar qiladi: u köçaning narigi tomonidan 44-kalibrli qurolning törtta öqini orqasiga olgan. Leytenant Speydga şubha qiladi, lekin hozirça unga ayblov eʼlon qilişga tayyor emas.

Öldirilgan şerigining bevasi Iva (Gledis Jorj) ofisga kelib, Speydning kökragiga yuzini qöyib yiğlaydi va erini öldirişda Speydga şubha qiladi, çunki agar u yölda bölmaganida, ularning munosabatlari bölişi mumkin edi. Rut Uendrli telefon orqali uçraşuv tayinlaydi, Speyd esa eşikdagi lavhani almaştirişni buyuradi. Endi özini Brijid ÖŞonessi deb atayotgan Rut yolğon gapirganini tan oladi va Tyorzbi uning şerigi bölganini, ehtimol Arçerni öldirgani, ammo Tyorzbini kim öldirganini bilmasligini tuşuntiradi. Speyd Brijidga işonmaydi, lekin qotilliklarni tekşirişga rozi böladi va tölov sifatida qizning naqd pullarining deyarli hammasini oladi hamda kelişdan oldin telefon qilişini aytadi: uzun-qisqa-uzun-qisqa signal.

Speydning oldiga Joel Kairo (Peter Lorre) keladi, u nafis kiyingan odam bölib, Speydga qora Malta loçini haykalçasini topiş böyiça şartnoma taklif qiladi, u sirdan xabardor deb öylaydi va 5000 dollar tölaşni vaʼda qiladi. Effi telefon qilgaç, ish kuni tugagaç, Kairo detektivni öqqa tutadi, lekin u qurolni tortib oladi va notaniş odamni nokautga yuboradi. Uning qoronğu ötmişi bor: çöntagida Gretsiya, Fransiya va Buyuk Britaniya pasportlari topiladi. Speydga loçin va uning siri haqida heç narsa maʼlum emas, lekin Kairo, ÖŞonessi taşriflari va şerigining ölimi örtasida boğliqlik borligini taxmin qiladi. Kairo huşiga keladi, Speyd 200 dollar avans oladi, mijoz "Belvedir" mehmonxonasida 635-xonada töxtaganini aytadi. Qurolini qaytarib olgaç, u yana Speydga qaratadi, bu safar detektiv ofisni tintuv qilişga ruxsat beradi.

Speyd özini kuzatayotgan nomaʼlum yoş yigitni sezadi, "dumi"dan qutulib, qiz yaşayotgan 1001-xonaga qaytadi. Detektiv miss Brijidni öpiş orqali "sadoqatini sotib oladi", söngra ikkalasini öz xonadonida bir turli yuzma-yuz suhbatga çaqiradi. Qiz keyingi haftada maʼlum miqdor evaziga Kairo qidirayotgan loçin haykalçasini qaytarişga rozi böladi va "Semiz"ni eslatadi. Kairo qizning tokçasidan keyin qurolni tortib olişga behuda urinadi. Dandi va Polxaus keladi, leytenant Speyd va Iva Arçer örtasida aloqa borligiga şubha qiladi va Iva buning uçun erdan ajraşişga behuda uringanini aytadi. Speyd Brijidning keçadan beri uning operativ xodimi ekanini va Kairo nimani bilişini aniqlaşga qaror qilganlarini aytgaç, uni "vaziyatni aniqlaş uçun" olib ketişadi. Çiqib ketayotganda Dandi detektivni uradi, çunki u, agar qurol 25-kalibrli bölmaganida, uni ikki qotillikda ayblaşlarini aytgan edi. Yana yolğonda uşlangan qiz, haykalçani Konstantinopolda rus generali Kemidovdan olganini aytadi. Kairo bu ish uçun pul tölamasligini taxmin qilgaç, u va Tyorzbi Konstantinopolni şoşilinç tark etişgan. Ammo u Tyorzbiga ham işonmagan, çunki u uni aldamoqçi bölişini öylagan. Brijid va Speyd örtasida biznes hamkorligidan ham köproq narsa paydo böladi.

"Belvedir"ga kelgan Speyd Kairo yöqligini aniqlaydi. U özini kuzatişda davom etayotgan Uilmer Kuk (Elişa Kuk-kiçik) ga, u va Semizning hisob-kitobi hali oldinda ekanini ogohlantiradi. Detektivlar Uilmerkani haydab yuborişadi, çiqib ketayotib detektiv unga sigaret tutunini yuzga puflaydi. Politsiya bölimidan qaytgan Kairo, politsiya undan maʼlumot ololmaganini aytadi. Kotibadan Speyd mister Gatmen qönğiroq qilganini biladi. Kelgan Brijid kimdir uning xonasini titkilaganini aytadi, detektiv uni vaqtinça öz uyida yaşirişga qaror qiladi. Iva keladi, keça hasad qilib politsiyani çaqirganidan puşaymon bölgan.

Speyd Kaspar "Semiz" Gatmen (Sidni Grinstrit) bilan uçraşuvga boradi, Gatmen odami esa Uilmer bölib çiqadi. Maʼlum böladiki, mafiozo ham loçinni izlamoqda. Detektiv Semizning atrofida aylanib yurişidan zerikadi, Uilmerga kuzatuvni töxtatişini ogohlantirib ketadi. Lift kiriş joyida Speyd Gatmenga kelayotgan, boşqa liftdan çiqayotgan Kaironi sezmaydi.

Leytenant Dandi detektiv bilan rasmiy bölmagan suhbatni davom ettiradi, unga Arçerni Tyorzbining qurolidan otişgani, Tyorzbining esa Amerika huquq-tartibot organlari bilan oldin ham muammolari bölganini aytişadi. Tyorzbini kim öldirgani haqida aniqlik yöq va unga nisbatan şubhalar hali olib taşlanmagan. Speyd sudga borişga tayyorligini bildiradi.

Uilmer boss suhbatga tayyor ekanini aytadi, yölda Speyd uning çöntaklaridan ikkita qurolni çaqqonlik bilan oladi. Semiz özi atrofida ehtiroslar qaynayotgan yodgorlik ekanini aytadi. Bir paytlar u Muqaddas Ioann Quddus gospitalerlari ritsarlari tomonidan, Malta orolini ularga bergan imperator Karl V ga birinçi yillik ölpon sifatida yasalgan. Lekin loçin boşqa qimmatbaho yuklar qatori bölgan galera manzilga yetib bormagan. Kemani Jazoir qaroqçilari egallagan va oltin loçin qölma-qöl ötib dunyo böylab sayohat qila boşlagan. 1713-yilda u Sitsiliyada, 1840-yilda Parijda paydo bölgan. Egalaridan biri ehtiyot yuzasidan loçinni qora emal bilan qoplagan. Şunday holda u yana 60 yil yurgan. Gatmen loçin izini, uni 1923-yilda ayançli dökonçada sotib olgan yunon tadbirkoriga tuşganda topgan. Maqsadga yetiş oson körinardi, lekin bir yil ötib yunon sirli şaroitda halok bölgan va haykalça uning uyidan yöqolgan. Ön yetti yil izlagandan söng Semiz nihoyat loçinni Konstantinopolda topgan, lekin uning hozirgi egasi, nafaqadagi rus generali Kemidov, haqiqiy qiymatini bilmagan bu körgazmali buyumdan voz keçişni istamagan. Şunda öğirlaşga töğri kelgan, biroq loçin Semizning qöliga tuşmagan. Gatmen işonçi komilki, loçinning joylaşuvini faqat miss ÖŞonessi biladi va uning izlari San-Fransiskoda yöqolganligi uçun Speydga loçin qaytarilganda 25 000 dollar va yana şunça keyinroq, yoki uni sotişdan olinadigan daromadning çorak qismi, yaʼni taxminan 250 000 dollar taklif qiladi. Lekin vasvasali taklif aldovga aylanadi: Speydning viskisiga uyqu dorisi aralaştiriladi, u huşidan ketadi va bunda unga "yordam" Uilmer beradi, u ham uni oyoq bilan boşiga uradi. Jinoyatçilar uçligi ketadi. Huşiga kelgan Speyd özi şunçaki öyindan çetlatilganini, Brijidni halaqitsiz topiş uçun vaqt olişganini tuşunadi.

Effi bilan suhbatdan maʼlum böladiki, Brijid yöqolgan, Speyd uning narsalarini titkilaşga majbur böladi va nihoyat gazetadan u, ehtimol, Gonkongdan 17:35 da keladigan "Palomа" paroxodini kutib olişga ketganini tuşunadi. Kemada yonğin çiqqanda Speyd bu yangi dramatik voqealar zanjirining faqat birinçi böğini ekanini tuşunadi. Köp ötmay ofisga ölimga yaqin yaralangan kema kapitani Jekobi (Uolter Xyuston) gazeta öramida kelib kiradi, unda Malta loçini böladi. Telefon jiringlaydi. Brijid ÖŞonessi Berlingeym-26 dagi "Aleksandriya" mehmonxonasida ekanini aytadi va kelişni söraydi: unga göyoki dahşatli xavf tahdid solayotgan emiş. Speyd loçinni 746-raqamli saqlaş kamerasiga topşiradi, poçta qutisiga yozuv qoldiradi va qizni qutqariş uçun taksida jönab ketadi. Ogohlantiriş yolğon çiqadi. Effi qönğiroq qilgaç, Speyd uyiga qaytadi va kiriş joyida Brijidni topadi. U yerda uni Gatmen, Kairo va Uilmer kutib turgan böladi.

Gatmen vaziyatdan foydalanib, şartnoma şartlarini bajarmaydi va atigi 10 000 dollar tölaydi. Savdolaşuv boşlanadi. Speyd quş evaziga pulning bir qismini olişga tayyor, lekin Uilmerni "ayb eçkisi" sifatida politsiyaga topşirişni va Tyorzbi hamda Jekobini öldirgan qotilni talab qiladi. Uzoq muzokaradan söng Gatmen rozi böladi, Speyd Uilmerni urib huşidan ketkazadi va undan hamda Kairodan qurollarni oladi. Maʼlum böladiki, politsiya bölimida söroqdan söng Kairo kuçlarni birlaştiriş uçun Semiz bilan boğlanib olgan. Kemaning kelişini bilib va miss ÖŞonessi Jekobi bilan taniş ekanini bilgan Semiz, u haykalçani kimga topşirişini tuşungan. Qiyin muzokaralardan söng ular almaşiş böyiça kelişib olişgan, lekin mehmonxonaga boriş yölida Brijid va kapitan qoçib ketişgan. "Palomа"dagi yonğin tasodifan Uilmer aybi bilan çiqqan. U Jekobini ham bir neça marta yaralagan, u esa Brijidning xonasi orqali yonğin zinasi bilan qoçişga harakat qilgan. Jinoyatçilar qizni detektivni notöğri izga yönaltirişga köndiriş uçun juda uzoq vaqt sarflaganligi sababli, haykalça kutilganidan oldinroq Speydning qöliga tuşgan.

Semiz pulni detektivga beradi, lekin konvertda bitta banknota yetişmaydi. Speyd, göyo ketmoqçi bölgan Brijid uni öğirlagan, degan hiyla bilan aldanmaydi va Gatmen yöqolgan pulni kökrak çöntagidan olib, qolganini keyinroq berişini vaʼda qiladi. Köp ötmay detektivning körsatmasiga köra Effi poçta qutisidan kvitansiyani olib, yodgorlik solingan öramni olib keladi. Gatmen qoğozni oçib, piçoq bilan böyoqni qirqa boşlaydi, lekin hamma dahşatga tuşib, qora himoya qatlami ostida oltin emas, qörğoşin ekani maʼlum böladi. Qimmatbaho buyum soxta ekan. Kairo jahl bilan bossini ayblaydi, uni Kemidov şunçalik oson aldab ketgan. Semiz esa köp ötmay umidsizlikka berilmaydi. U izlaşni oxirigaça davom ettirişga, Turkiyaga borişga tayyor ekanini bildiradi. Speyd olgan pulning katta qismini qaytaradi, uçlik ketadi va şundan söng Speyd Polxaus bilan boğlanib, jinoyatçilarni topşiradi.

Endi Speyd Brijid ÖŞonessidan hammasi aslida qanday bölganini aytişni talab qiladi. Aynan u sovuq hisob-kitob bilan Arçerni otgan. Şerigidan xavfsirab, uni har qanday yöl bilan öyindan çetlatişga qaror qilgan. Tyorzbining politsiya bilan murakkab munosabatlarini bilgani uçun u uni Konstantinopolda birgalikda qölga kiritilgan loçinni izlaşdan deyarli töliq çetlatgan, bu jarayonda esa Gatmendan yaşirinişga töğri kelgan. Şunda u loçinni Gonkong orqali "Palomа"da yöl-yölakay jönatişni öylab topgan. Lekin Gatmenning San-Fransiskoga juda tez kelişi uni Speydning detektiv agentligiga murojaat qilişga majbur qilgan. Speyd uni ozodlikka çiqqunça 20 yil kutişini aytadi, uni osib öldirişmasligiga umid bildiradi va politsiyaga qönğiroq qiladi. Şerik uçun detektiv qizning köz yoşlariga, sevgi izhorlariga va uni topşirmaslik iltimoslariga, qizga bölgan his-tuyğulariga qaramay, ularga berilmaydi. Polxaus va xijolat tortgan Dandiga u dalillarni — qurollarni, ming dollarlik banknotani va soxta haykalçani topşiradi. Tom loçinni oladi, Speyd esa: «Bu tuşlar qilingan narsa», deydi, söngra uni olib, lift bilan pastga tuşayotgan köz yoşli Brijidga qaraydi.

Xamfri Bogart — Sem Speyd

Meri Astor — Rut Uendrli / Brijid ÖŞonessi, Speydning mijozi

Gledis Jorj — Iva Arçer, Maylsning xotini

Peter Lorre — Joel «Jo» Kairo, Speydning mijozi

Sidni Grinstrit — Kaspar «Semiz» Gatmen, mafiozo

Barton Maklen — leytenant Dandi, Polxausning boşliği

Uord Bond — serjant Tom Polxaus

Li Patrik — Effi Perrin, Speydning kotibasi

Jerom Kauen — Mayls Arçer, Speydning şerigi

Elişa Kuk-kiçik — Uilmer Kuk, Gatmenning yordamçisi

Kema kapitani — yaralangan, loçinni Speydning ofisiga olib kelgan epizodik rolni rejissyorning otasi — Uolter Xyuston ijro etgan. Kadrdagi iştiroki uçun u bir tiyin ham olmagan.

Filmdagi personajlar izlaydigan qimmatbaho buyum — makgoffin (qahramonlar ortidan quvadigan qimmatbaho buyum) roli brilliantlar bilan bezatilgan loçin haykalçasiga berilgan. Film rassomi bu rekvizitni Çatsuort-xausning kollektsiyasidagi graf Knipxauzen kubogi (1697-yilda yasalgan) namunasi asosida tayyorlagan. Film boşlanadigan matnda aytilişiça, bu buyumni «Malta ordeni ibodatxonasi ritsarlari» (ingl. the Knight Templars of Malta, gospitalerlar) Karl V ga Maltani ularning ixtiyoriga bergani uçun minnatdorçilik sifatida sovğa qilgan.

Filmni suratga oliş uçun ikkita loçin haykalçasi tayyorlangan, ulardan biri 2013-yilda auksionda 4 mln dollardan köproqqa sotilgan.

«Malta loçini» kinoda «qora janr»ning ilk namunasi sifatida tarixga kirdi. Lenta yaratuvçilari tomonidan birinçi marta sinab körilgan köplab kinematografik usullar önlab şu janrdagi filmlarda rivojlantirildi. Masalan, Meri Astor ijro etgan qahramon iştirok etadigan deyarli barça sahnalarda uning panjara ortiga tuşişiga işora qiluvçi vizual belgilar mavjud. Goh u yölakli pijama kiyadi, goh unga jalyuzi orqali yölak-yölak yoruğlik tuşadi, mebel naqşi panjara tayoqçalarini eslatadi va hokazo. Bu operator usuli noir yaratuvçilariga juda yoqqan.

Filmning ekranga çiqişini keçiktirişga töğri kelgan, çunki axloq posbonlari Speyd oğzidan çiqadigan sökinişlarni yumşatişni, şuningdek Gatmen, Kairo va Uilmerning gomoseksual yönalişini yaşirişni talab qilişgan.

Film çiqqandan söng darhol kinostudiyada davomi haqida gapirila boşlangan, lekin bu ğoya faqat 1975-yilda amalga oşgan, öşa yili «Qora quş» filmi ekranga çiqqan va muvaffaqiyatsizlikka uçragan, unda asl filmning baʼzi aktyorlari iştirok etgan.

Robert Serber xotiralarida Nagasakiga taşlangan atom bombasini «Malta loçini» personajlaridan biri şarafiga «Semiz» deb atagani haqida yozgan.

«Malta loçini» haykalçasining parodiyasini «Çip va Deyl yordamga şoşiladi» multserialining «Sincapçalarni qanday parvariş qildik» qismida köriş mumkin, u yerda Semiz Pufak «Malta siçqonçasi» nomli haykalçani öğirlaydi.