The Palace and the Fortress

Translation:

«Saroy va qalʼa» — 1924-yilda Aleksandr Ivanovskiy rejissyorligida suratga olingan sovet filmi; syujeti Mixail Beydemanning haqiqiy hikoyasiga asoslangan, Olga Forşning «Toşga bitilgan» romani va Pavel Şçëgolevning «Sirli mahbus» qissasi asosida yaratilgan.

Yevgeniy Boronixin — Mixail Beydeman

Yuriy Korvin-Krukovskiy — Lagutin, yer egasi

Yelena Xmelevskaya — Vera Lagutina, yer egasining qizi

Mariya Yurayeva — Beydemanning onasi

Sergey Şişko — Sergey Neçayev

Gennadiy Miçurin — Dmitriy Karakozov

Leonid Dobrovolskiy — Aleksandr II

Yakov Malyutin — Aleksandr III

Nadejda Komarovskaya — Mariya Aleksandrovna, imperatritsa

Nikolay Şmidtgof — knyaz Gagarin

Kondrat Yakovlev — graf Muravyov

Aleksandr Lyuboş — graf Ignatyev

Arkadiy Borisoglebskiy — graf Şuvalov

Pyotr Andriyevskiy — komendant

Pyotr Kuznetsov — nazoratçi

Yelena Tumanskaya — Marfa

Aleksey Goryuşin — Pyotr, Marfaning kuyovi

Raisa Mamontova — Viktorina, Beydemanning singlisi

Dmitriy Sergeyev-Çerkasov — Palisadov, ruhoniy

Mixail Romanov — mahbus

Vladimir Romaşkov — şveytsar

Epizodlarda: Sergey Vasilyev, Eduard Iogansen, Aleksey Maseyev va boşqalar.

Film sovet tomoşabinlari tomonidan yaxşi qabul qilindi va uzoq vaqt muvaffaqiyat bilan namoyiş etildi.

Şunga qaramay, oltin hisobida kamida 100 000 rubl turgan film prokatda özini oqladi.

Film sovet kinematografiyasining dastlabki muvaffaqiyatlaridan biriga aylandi va bir qator xorijiy mamlakatlarda, jumladan Germaniyada eʼtirof etildi.

Tarixiy materialga bölgan ehtiyotkorlik va jiddiylik «Saroy va qalʼa»ni 20-yillar boşidagi umumiy kino mahsulotlaridan ajratib turardi.

Muvaffaqiyatli deb topilgan bu film sovet kinosi tarixida 1920-yillarda tarixiy-inqilobiy film mavzusini belgilab bergan asar sifatida şarafli örin egalladi; keyinçalik bu mavzu önlab yillar davomida sovet kinosining asosiy mavzusiga aylandi.

Sanʼatşunos N. A. Lebedev rejissyorning sahnalarni qarama-qarşi montaj qilişini, şuningdek filmning badiiy bezagini muvaffaqiyatli deb topdi: natural suratga oliş tarixiy voqealar sodir bölgan joylarda — Qişki saroyda va Pyotr-Pavel qalʼasida, şahar maydonlari va köçalarida ötkazildi; rassomlar Boris Rerix va Vladimir Şuko işlagan dekoratsiyalar esa nafaqat voqealar keçişini tiklagan, balki davr ruhini ham aks ettirgan deb baholandi.

Sanʼatşunos R. P. Sobolev filmning tarixiy drama sifatida ssenariysi öşa davr kanonlari asosida yaratilganini taʼkidlagan: drama qahramonlarning maişiy şaroit va xarakterlari şaklida körsatilgan, keyinçalik kinematografiyada bölgani kabi ğoyalar töqnaşuvi şaklida emas; şu bilan birga syujet qiziqarli va sermaʼno materiallar bilan ortiqça yuklangan — haqiqiy tarix faktlari har qanday töqimadan ustun turgan:

Film ssenariy «ortiqçaliklaridan» xalos bölmagan, va bu sanʼatşunoslikda kam uçramaydigan paradoksni keltirib çiqargan: film çiqqaç, tanqidçilar tarixiy epizodlar juda köpligini va ular Beydemanning şaxsiy dramasini kuzatişga xalaqit berayotganini şikoyat qildilar; uç ön yil ötgaç esa aksinça aytildi — şaxsiy syujet çiziği banal bölib, qiziqarli tarixiy faktlarni yagona butunlikka birlaştira olmaydi, deb.

Şu bilan birga, filmni «formalizm» vakillari salbiy baholadilar: Viktor Şklovskiy filmni zaif deb atadi, kontrastli montajni muvaffaqiyatsiz deb topdi — mualliflar bu yerda «özlarining kinematografik ojizligini» körsatgan, syujet esa qiziqarli bölsa-da, kinematografik emas, deb yozdi:

Ssenariy «Saroy va qalʼa» juda anʼanaviy; uning birinçi qismi göyo boşqa biron-bir filmdan qoçib kelgandek. Bekorga yugurgan, u yerda ham yaxşi edi. Men, albatta, heç kimni plagiatda ayblamayman — umumiy joylar plagiat qilinmaydi. Otliqlarning uçlik ortidan quvişidan, mujiklarning raqsidan, ustun zinali zal oldidagi barindan va şunga öxşaş narsalardan film qiliş şart emas edi. Bu hammasining aybi, albatta, tarixçi sifatida kinematografiya qonunlarini tuşunişi şart bölmagan P. Şçëgolevda emas, balki isteʼdodli Olga Forşdadir.

Kino tanqidçisi Vladimir Nedobrovo filmni şunday baholagan: «24-yil uçun Ivanovskiyning «Saroy va qalʼa» filmi — ehtimol hatto juda muhim yutuq. Uslubning aniqligi, tarixiy arxitekturaning haqqoniyligi, ommaviy tomoşabin oldida birinçi marta oçilgan material, monumental dekorasiyalardan töğri foydalaniş — tasmaning fazilatlari edi. Ammo Ivanovskiyga opera rejissyori sifatida xos bölgan tomoşani quriş usullari kinoda unga ayiq xizmatini körsatdi. Film kompozitsiya jihatidan ayovsiz teatral, montaj jihatidan şaklsiz va çözma, yozuvlar jihatidan zerikarli darajada adabiy edi».