«Respublika ŞKID» — 1966-yilda «Lenfilm» kinostudiyasida rejissyor Gennadiy Poloka tomonidan Grigoriy Belix va L. Panteleyev (Aleksey Yeremeyev) ning şu nomli qissasi asosida suratga olingan sovet badiiy filmi.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Sergei Yursky, Yulia Burygina, Pavel Luspekayev
3Yaratiliş tarixi
Asl qissa uçinçi şaxs nomidan yozilgan bölsa-da, mualliflarning özlari — Dostoyevskiy nomidagi qiyin…
Asl qissa uçinçi şaxs nomidan yozilgan bölsa-da, mualliflarning özlari — Dostoyevskiy nomidagi qiyin tarbiyalanuvçi yoşlar uçun maktab-kommuna sobiq tarbiyalanuvçilari uçun katta darajada avtobiografik edi (maktab-kommuna nomi tarbiyalanuvçilari tomonidan ŞKID qisqartmasigaça ixçamlaştirilgan). Mualliflar özlarini ham qissaga kiritgan: Belix qissada Çernix familiyasi bilan (laqabi Yankel) körinadi, Yeremeyev esa Lenka Panteleyev sifatida. Keyinçalik oxirgisi ijodiy taxallus sifatida «L. Panteleyev» dan foydalangan. 1926-yilda yozilgan va bir yildan söng naşr etilgan «Respublika ŞKID» qissasi 1920-yilda pedagog Viktor Soroka-Rosinskiy asos solgan maktab-kommunaga tuşib qolgan besaranjom ösmirlar taqdiri haqida hikoya qiladi. Tarbiyalanuvçilar öşa davr ruhida uni «Viknikşor» deb qisqartirib olişgan.
Film Oktyabr inqilobining yarim asrligi va kitob yozilganining 40 yilligi munosabati bilan çiqarişga qaror qilindi. Dastlab ssenariy qissa mualliflaridan biri L. Panteleyev tomonidan yozilgan edi. U öşa paytga kelib bolalar adabiyotining klassigiga aylangan edi, lekin uning ssenariysi Goskinoga juda yoqmadi. Gennadiy Poloka öz sözlariga köra, Yevgeniy Mitko bilan birga filmga adabiy «qayta işlovçi» sifatida jalb qilingan. Ular ssenariyni sezilarli darajada qayta yozişgan, asosan qahramonlar obrazlarini özgartirişgan, lekin kitobdan köplab iqtiboslarni saqlab qolib, ularni hovli slengi sözlari bilan boyitişgan. Panteleyev tuzatişlardan norozi bölsa-da, faqat titrda ssenariy muallifi sifatida faqat uning nomi körsatilişi şarti bilan roziligini bergan.
Keyin rejissyor topişda muammolar boşlandi — «Lenfilm»ning barça ştat rejissyorlari band edi:
Va tösatdan kimdir dedi: «Uning rejissyorlik maʼlumoti bor-ku. Qöyaversin özi suratga!»
Poloka rejissyor sifatida uzoq vaqt eslanmagan edi, çunki undan 5 yil avval özi suratga olayotgan «Qumliklar ustidagi çayqalar» filmi sarfida özlaştiriş uçun hibsga olingan edi. Poloka oxir-oqibat oqlandi, lekin keyingi yillarda unga rejissyorlik qilişga deyarli ruxsat berilmadi.
ŞKID joylaşgan haqiqiy bino bugungi kungaça yaxşi saqlangan bölsa-da[qaysi?], filmda taşqi sahnalar uçun A. I. Gertsen nomidagi RDPU çet tillar fakultetining binosidan foydalanilgan.
Poloka filmi darhol maşhurlikka erişdi, lekin Panteleyev köproq hafsalasi pir bölgan edi. 1967-yilda u «Komsomolskaya Pravda» gazetasiga şunday yozgan edi:
Bizning maktabimizda öğrilik, qimor öyinlari va sudxörlik ham gullab-yaşnagan. Şafqatsiz janjallar bölgan. «Şkidçilar» va «xaldeylar» örtasidagi uruş bir daqiqa ham töxtamagan. Lekin boşqa narsalar ham bor edi… Biz köp va zavq bilan öqirdik. Çet tillarni örgandik. Sheʼrlar yozdik. Şunday davr bölganki, bizning kiçkina respublikamizda oltmiş kişilik «aholi»ga qariyb oltmiş gazeta va jurnal çiqardi… Muzey bor edi. «Boris Godunov» va zamonaviy inqilobiy pyesalar qöyiladigan teatr bor edi. Bularning heç biri (yoki deyarli heç biri) filmda yöq. …Şkidaning hayoti ekranda haqiqatdagiga qaraganda kambağalroq va qöpolroq körinadi.
Qissadan farqli ölaroq, filmning boş qahramoni Viknikşor böldi, asosiy syujet liniyasi esa — uning köçada ösmirlar orttirgan yomon odatlarga qarşi oğir kuraşi. «Respublika ŞKID» premyerasi 1966-yil 29-dekabrda bölib ötdi, bir yildan söng film prokatda yetakçilardan biriga aylandi — uni 32,6 million tomoşabin kördi (12-örin).
4Syujet
Voqea 1920-yillarning boşida Petrogradda sodir böladi. Oçiliş titrlarida aytilişiça, mamlakatda 4,32 million…
Voqea 1920-yillarning boşida Petrogradda sodir böladi. Oçiliş titrlarida aytilişiça, mamlakatda 4,32 million beparvo bolalar bor. Voyaga yetmaganlar jinoyatçilarini VÇK xodimlari tutib, internat-maktablar va yopiq turdagi koloniyalarga taqsimlaydi. Maktab va koloniya rahbarlari, iştiyoqmand pedagoglar tarbiyalanuvçilarini özlari tanlaydi. Qayta tarbiyalaşga jurʼat etmaganlarni esa qamoq kutadi.
Dostoyevskiy nomidagi Maktab-kommuna direktori Viktor Nikolayeviç Sorokin (u Viknikşor) pedagogik xodimlar va xizmatçilarni birinçi tarbiyalanuvçilar töplamini tantanali kutib olişga tayyorlaydi. Ular uçun nonuşta stollari yoziladi, lekin oşxonaga heç kim kelmaydi: iliqda uxlab qolgan beparvolar oşxonadan tayyor ovqatni öğirlab, yotoqxonada — idişsiz va qoşiqsiz, qöl bilan, iflos qöllarda nonuşta qilişadi. Şundan söng ular dvornik Meftaxudindan darvoza kalitlarini tortib olib, darvozani qulflaşni xohlamaslik uçun ularni daraxtga otib yuborişadi. Oxir-oqibat kalitlarni oliş uçun öşa daraxtni kesişga töğri keladi.
Kun böyi şahar kezib, öşa kuni keçqurun beparvolar maktabga tunaş uçun qaytib kelib, xodimlarni masxara qilişadi. Ayniqsa Viknikşorning örinbosari — nemis tili öqituvçisi Elanlyum (yaʼni Ella Andreyevna Lyumberg) ga köproq tegişadi. Şunda Viknikşor muomala uslubini keskin özgartiradi: ertalab pedagoglar va xodimlar tarbiyalanuvçilarni bir qöldan ikkinçisiga epçillik bilan uzatib, avval hammomga, söng oşxonaga yuborişadi, u yerda har qanday itoatsizlik uçun stoldan haydaşadi («keçki ovqatda nonuşta qilasiz»), nihoyat esa partalarga ötqazişadi.
Palvanning (yaʼni Pavel Ivanoviç Arikovning), adabiyot öqituvçisining öz «tarbiya usuli» bor: jilovsiz beparvolar oldida xuşomad qilib, darslarda ular bilan qöşiq aytadi (asosan «şahar folklori»), ularni öqişga majburlamaydi. Ikki haftadan söng Viknikşor sabrini yöqotib, Palvanni işdan böşatadi. Norozi tarbiyalanuvçilar «bözlik» taşkil qilişadi — özlarining mustaqil xuliganlar davlatini yaratib, pedagoglarga «Xaldeylarni uring!» şiori ostida uruş eʼlon qilişadi.
Pedagoglar çaqiriqni qabul qilişadi, lekin oxir-oqibat tinç muzokaralarga borişga majbur bölişadi. Asosiy «xaldey» tarbiyalanuvçilar bilan umumiy tilni ularning davlati uçun madhiya yozişda topadi, lekin beparvolarning odatlarini özgartiriş qiyin bölib çiqadi. Maktabga yangi kelgan şkidçi, sobiq gimnaziyaçi Aleksey Panteleyev — uni onasi maktabga olib kelgan edi — katta sinf öquvçilari tomonidan «qoronği keçada» kaltaklanadi, çunki u Viknikşorning közi ojiz onasining yoniga bölib öğrilikka qöşilişdan boş tortgan edi. Kaltaklaşning taşkilotçilarini foş qilmasdan, Panteleyevning özi jazo kamerasiga boradi.
Tuşlik paytida Viknikşor öğrilarni öz qöli bilan jazolaşning joizmasligi haqida namoyişkorona ayblovçi nutq sözlaydi. Aslida u «sud» öğrilik uçun emas, balki unda iştirok etişdan boş tortgani uçun bölganini taxmin qilgan edi. Şundan söng Viknikşor sinfdoşlarining jazo kamerasi eşigi oldida Panteleyevdan uzr sörayotganini va unga ovqat olib kelayotganini kuzatadi va öz haqligiga işonç hosil qiladi. Öz örtoqlarini sotmagan Panteleyev Şkidaning yetakçilaridan biriga aylanadi.
Direktor özini özi boşqarişni eʼlon qilib, starostalarni saylaşni taklif qiladi. Faol Yaponets (haqiqiy ismi — Georgiy Ionin) garderob starostasi böladi: u maktab öquvçilariga ustki kiyimni berişi kerak (yoki direktorning buyruği bilan jazolaş uçun bermasligi kerak) (buni u özi «katorga» deb ataydi). Eng muhim lavozim — oşxona starostasi — Yankelga (haqiqiy ismi — Grigoriy Çernix) beriladi. U nonni adolatli taqsimlaş majburiyatini oladi. Maktabga sudxör Slayonov keladi: u özi yeb bölmagan nonni qaytarişda ikki baravar köproq qarzga beradi. Asta-sekin barça kiçik öquvçilar qaramlikka tuşib qoladi.
Qarzlarini qaytara olmagan «qullar» ovqat evaziga unga turli topşiriqlarni bajarişadi. Kiçik guruhlarda non biznesini yuritib, u katta örtoqlarini non va saxarin bilan sotib oladi va şu yöl bilan Tsiganda va Kupa Kupiç Genialniy (Kupets, Offenbax) şaklida himoyaçilarga ega böladi. Ish avj oladi: oşxona starostasi saylovlarida öz odamini — Savuşkani ötkazib, Slayonov maktabga keltirilgan nonni töğridan-töğri bozor savdogarlariga sota boşlaydi.
Maktabda non qolmaydi. Oşxonada tekşiruv ötkazilib, Savin jazo kamerasiga yuborilgandan söng, Yankel, Panteleyev va Dze (haqiqiy ismi — Georgiy Japaridze) kiçiklar huzurida sudxörga barça qarzlarni bekor qilayotganini eʼlon qilişadi, Tsigan va Kupets sudxörni himoya qilişdan boş tortadi. Katta sinf öquvçilari Slayonovni kiçiklarning kaltaklaşiga taşlab qöyişadi.
Yangi tarbiyalanuvçi, past böyli, bir közli Kostya Fedotov, «Mamoçka» laqabi bilan, katta sinf yetakçisi Kupa Kupiç Genialniy tomonidan kiçik ukasidek ğamxörlik qilinadi. Lekin birinçi keçasiyoq örtoqlarini, ayniqsa yangi döstini öğirlab, Mamoçka maktabdan qoçişga urinadi. Kupaning norozi bölişi — Mamoçka uning amerikaça botinkasini öğirlagan edi — uni Viknikşorning ğazabidan köra samaraliroq qayta tarbiyalaydi.
Keyinçalik Viknikşor uni heç şubhasiz kasal onasi uçun dorixonaga kislorod yostiği va dori olib kelişga yuboradi va sovqotmasligi uçun öz kostyumini kiydiradi. Kutilmaganda qaytiş yölida Mamoçka sobiq örtoqlariga duç keladi. Undan Viknikşorning kostyumi va hamyoni tortib olinadi, kislorod yostiği esa gulxanga taşlanadi. Böş qöl bilan maktabga qaytişga jurʼat etmagan Mamoçka yana köçaga çiqib qoladi.
Maktabda birinçi may balli ötkaziladi. Barça tarbiyalanuvçilar qizlarni olib kelişadi va ularni uyatçanlikdan amakivaççalari deb taniştirişadi. Yankel bolalar boşpanasida, maktabga kirişdan oldin tanişgan Tonya Markonini taklif qilmoqçi böladi. Qiz rad etadi, çunki Grigoriy örtoqlari oldida «kuyov» deb nom çiqarmaslik uçun kuzda qiz uçraşgani kelganda çiqmagan, balki bolalardan uni «eng yaxşi tilaklar bilan» jönatib yuborişlarini söragan edi. Qiz öşanda bundan qattiq xafa bölgan va endi Yankelga namoyişkorona ravişda döst bölib qoliş haqidagi qasamini unutganini aytadi.
Şkidçilar köçada yurgan, endigina taşkil topgan pioner taşkilotining aʼzolarini körib, unga qöşilmoqçi bölişadi. Biroq Viknikşor ularning maktabi «yarim qamoqxona» xarakteriga ega ekanini aniqlaydi va bunday taşkilotlar yaratişga ruxsat bermaydi. Şunda tarbiyalanuvçilar yaşirin taşkilot tuzişadi, belgi uçun esa direktor kabinetidan qizil dasturxonni öğirlab, uni kesib, pioner galstuklarini tikişadi.
Dastlabki simpatiyaga qaramay, yozda çömiş uçun çiqqan Şkida tarbiyalanuvçilari «yalang oyoq»lar (pionerlar) otryadi bilan uruşib qolişadi. Elanlyum öz ğazabi va şarmandaligini yaşirmaydi. Pionerlar qolgan bolalardan intizomi va uyuşqoqligi bilan keskin ajralib turardi, şu sababli köça guruhlari aʼzolari va kattalar — nepmanlar tomonidan köp marta kaltaklangan. Bozorda şunday pionerni tutib, yuziga supurgi bilan urgan göşt sotuvçi savdogarni himoya qilgan beparvo Kostya Fedotov, şundan söng özi kasalxonaga tuşib qoladi.
Bu qahramonlik haqida gazetada maqola çop etilib, şkidçilar qahramonda Mamoçkani tanişadi. Uni kasalxonada ziyorat qiliş uçun butun maktab keladi, şuningdek, u himoya qilgan pionerning otryadi ham keladi. Viknikşor ularning yaşirin taşkilotini «qonuniylaştiradi».
5Suratga oliş guruhi
Ssenariy muallifi — L.…
Ssenariy muallifi — L. Panteleyev
Boş rejissyor — Gennadiy Poloka
Boş operatorlar — Dmitriy Dolinin, Aleksandr Çeçulin
Rassomlar — Nikolay Suvorov, Yevgeniy Gukov
Rejissyor — Grigoriy Tsorin
Kompozitor — Sergey Slonimskiy
Filmda N. V. Kukolnikning M. I. Glinka musiqasiga yozilgan «Virtus Antiqua» («Keçir! Kema qanot qoqdi…») romansi Sergey Yurskiy ijrosida yangraydi.
6Mukofotlar
1967 — Moskvadagi bolalar filmlari festivalida…
1967 — Moskvadagi bolalar filmlari festivalida Grand-pri
1968 — Leningradda bölib ötgan III Butunittifoq kinofestivalida eng yaxşi bolalar va ösmirlar filmi uçun ikkinçi mukofot
7Kadrlar
5
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDB
5 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Республика ШКИД (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.