The Searchers

«The Searçers» (1956) — Jon Fordning filmi bölib, ğarb janri («vestern») badiiy çöqqisi sifatida eʼtirof etilgan. Paydo bölgan vaqtidan boşlab Milliy film reyestri kollektsiyasiga kiritilgan. Amerika kino instituti röyxatida eng yaxşi vesternlar sirasida birinçi örinda turadi va boşqa nufuzli röyxatlarga ham kiradi. Film Alan Le Meyning 1954-yildagi xuddi şu nomli romani asosida suratga olingan bölib, Texas va hind uruşlari voqealarini aks ettiradi.

Romanni yoziş davomida Alan Le Mey bolalarni hindular tomonidan oq tanli köçmançilardan öğirlanişi haqidagi maʼlumotlarni puxta töplagan. Adabiyotda bunday 64 ta holat tasvirlangan, ulardan eng maşhuri — Cynthia Ann Parker. Qizni hind asirligidan ozod qiliş 1868-yilda Waşita voqealarini eslatadi. Ford romanni ekranlaştirişga kirişganda, u xappi-endni qayta yozişni talab qildi va syujet çiziğiga Ethanning haqiqiy harakat sabablarini şubha ostiga qöyadigan köplab boşqa özgarişlar kiritdi.

Jon Ford «The Searçers»ni beş yillik tanaffusdan keyin suratga oldi. Bir qator muvaffaqiyatsizliklardan söng u rejissyorlik karerasini tugatişni öylagan edi. Vesternning voqealari Texasda bölişiga qaramay, Ford odatiga köra Monument vodiysida suratga oldi, bu vodiy Arizona va Yuta ştatlarida joylaşgan. Filmda yangilikçi keng ekranli VistaVision texnologiyasidan foydalanildi. Filmda iştirok etgan köplab aktyorlar rejissyorning boşqa filmlaridan yaxşi taniş edi. Deyarli barçasi 1955-yilda Ford işlagan «Mavsum yangisi» teleфilmida rol öynagan edi. Fordning sinovdan ötgan truppasida Martin Pauli roliga mos yoş aktyorlar yöq edi; studiya talabi bilan bu rolga debyutant Jeffri Hunter tasdiqlandi.

Film prokatda katta muvaffaqiyat qozondi, lekin dastlab Amerika kino akademiyasi va yetakçi kino tanqidçilari tomonidan eʼtiborsiz qoldirildi. Ular Fordning yangi filmi bilan uning oldingi vesternlari örtasida jiddiy farq körmadilar. Biroq frantsuz «yangi tölqin» tanqidçilari «The Searçers» aslida antivestern ekanini, janr asosida yotgan eski tasavvurlarning torligini oçib berişini va bu ziddiyatlarni yaraştirişga urinmasligini payqadilar. Ularning maqolalari taʼsirida «The Searçers»ning axloqiy murakkabligi va badiiy fazilatlari AQŞda ham tan olindi.

Ethan Edwards anʼanaviy vestern qahramonidan ança murakkab. Uning Debbini qidirişga bölgan berilganligi qahramonlikdan köra köproq aqldan oziş belgisidir. Öç oliş istagida u özi xor köradigan vahşiylarga, madaniyatli yevropaliklarga qaraganda köproq öxşaydi. Şram boşliği köp jihatdan uning ikkinçi özi hisoblanadi. Oq tanlining zulmi janrning anʼanaviy filmlaridagi hindularning şafqatsizligiga öxşab qoladi. Filmdagi yagona terini şiliş marosimini aynan Ethan Edwards bajaradi, jiyanini qutqariş istagi esa uni öldiriş istagiga aylanadi, çunki u Debbini topgaç, qizning öz qarindoşlaridan voz keçib, komançlar orasida öziga joy topganini köradi. Uning hindularga nisbatan patologik nafratining sabablariga işora kiçik Debbi yaşirinmoqçi bölgan onasining qabr toşidagi yozuvda bor: «Bu yerda Meri Jeyn Edwards yotibdi, u 1852-yil 12-mayda komançlar tomonidan öldirilgan — 41 yoşida vafot etgan mehribon xotin va ona».

Kulminatsion lahzada uning yuragi yumşaydi: u qizni «madaniyatli» hayotga qaytaradi, ammo özi bu çegaralardan taşqarida qoladi, çunki bu yerda öziga joy yöqligini tuşunadi. Film yopilayotgan eşik ramziy kadrlari bilan tugaydi, eşik ortida esa qahramon sekin çöl daştlarga ketib boradi. Ethanning Debbini tirik qoldirişga sabab bölgan sabablar turli talqinlarga imkon beradi. Ehtimol, Debbini kötarib olganda Ethan uning onasining qiyofasini eslagan va yöqotilgan uy xotirasini eslagan, şu tufayli öz vaqtida töxtay olgan. Hatto bu epizod ham şuni körsatadiki, haqiqiy yakkaxon sifatida u faqat özi oldida hisobdor va zöravonlikka intilişini faqat özi töxtata oladi. Ammo u «içidagi vahşiy»ni oilaviy hayot ehtiyojlari bilan yaraştira olmaydi va şu sababli filmning sönggi kadrlarida hamma uyga kirganda u taşqarida qoladi.

Garçi vesternning qahramoni uçun uy öçoği dunyosi umuman yot bölsa-da, ziddiyatlar bilan tölgan Ethan obrazi klassik vesternlar uçun noyobdir, u yerda personajlar odatda «yaxşi yigitlar»ga va yovuzlarga (asosan hindularga) aniq bölinadi. Martin, uning tomirlarida ham yevropa, ham hind qoni oqadi, aksinça, filmning yaratuvçilari orzu qilgan kelajakdagi oq tanli va qizil terililar yaraşuvining umidini ifodalaydi.

Vesternning taşqi belgilariga (Jon Ueyn boş rolda, Monument vodiysining taʼsirçan kadrlari va hokazo) qatʼiy rioya qilingan bölsa-da, film pastdan janr uçun yangi mavzular — hindularning genotsidi va qarindoşlararo munosabatlar mavzusiga murojaat qiladi. «Qidiruvçilar»ning prerilar böylab tartibsiz aylanişi klassik vesternning bir yönalişli harakati (ğarbiy yönaliş) bilan deyarli umumiylikka ega emas. Aççiq izoh filmning matosiga çuqur yaşirilgan, Ethanning irqçi çiqişlarini esa engil kulgili yoki romantik flirt sahnalari orqasida osongina eʼtibordan çetda qoldiriş mumkin. Filmning birinçi tomoşabinlari bu ziddiyatni payqamadilar — bu «engil öyin-kulgi va inson ruhining zulmatga çömişi»ning «ajoyib, hayratlanarli darajada unumli ittifoqi» edi.

Jon Ford tomoşabinga Ethan Edwardsning beş yillik sarguzaşti qay darajada oqlanganini va uni aslida nima harakatga keltirganini özi hal qilişni qoldiradi. Filmga oid adabiyotda köpçilik fikri şundan iboratki, Ethan Martaga (akasining xotiniga) oşiq bölgan va şu tufayli haqiqatda Debbining otasi bölişi mumkin edi. Vaziyatning öziga xosligi şundaki, ssenariyda Marta va Ethan örtasidagi munosabatlar haqida bir oğiz söz ham yöq. Barça axborot faqat oğzaki bölmagan vositalar — Marta va Ethanning qaraşlari va imo-işoralari orqali uzatiladi (ayniqsa filmning birinçi sahnasida, ular öpişdan zörğa özlarini tiyib turganlarida) va bu faqat diqqatli tomoşabin tomonidan «öqilişi» mumkin. Bu talqinga köra, uzoq vaqt yöq bölgan ota aybdorlik hissi bilan öşa qizni qutqarişga intiladi, uni östira olmagan va u uçun Marta — hayotidagi eng muhim inson bilan yagona aloqa bölgan qizni.

Jonatan Rozenbaum Martin va Lori munosabatlarida erotik zaryad yöqligini qayd etadi, ular butunlay komik kalitda hal etilgan. Vera Miles Fordning köplab filmlarida körinadi, ammo göşt va qondan iborat ayol sifatida emas, balki asosiy qahramonlar sevgisi uçun raqobatlaşadigan ayol personajning ssenariy zarurati sifatida.

Jon Patterson, The Guardian: «Bizning oldimizda özini yetarliça taʼminlaş va olijanoblik fazilatlari (çegara tuşunçasi böyiça) bilan bezatilgan amerikalik qahramon portreti turibdi. Oçiqdan-oçiq irqçi-qirğinçi bölgan va oq irqning ustunligiga işonadigan qahramon. Irqiy toza bölmaslik qörquvi uni ğazabga soladigan odam».

Jonatan Rozenbaum «The Searçers»ni irqçi film deb taʼriflaydi, u bir vaqtning özida begona uruğga nisbatan nomuvofiqlikni ham uluğlaydi, ham qoralaydi. Uning fikriça, paradoks şundaki, hind ayolni haqorat qiluvçi qöpol masxaralar Ethan Edwardsning psixologiyasini virtuoz murakkablikda tadqiq qiliş bilan yonma-yon turadi.

Filipp Frenş, The Guardian: «Odisseya»ga va XIX asrda maşhur bölgan hind asirligi dahşatlari haqidagi hikoyalarga işora qiluvçi bu film murakkablik va kontrastlarga töla: past darajadagi hazil mistika bilan almaşinadi, ixtiyoriy çetlaşgan kişining sarson hayoti esa uy issiqligi bilan qarama-qarşi qöyiladi».

Deyv Ker, «The Searçers»da amerikalik adabiyotning barça çuqur muammolari jamlanganini taʼkidlaydi: faqat ommaviy madaniyat 200 yillik anʼanadan şunday mohirona xulosa çiqara oladi, faqat Jon Ford kabi uluğ ekran şoiri uni unutilmas kino obrazlariga aylantira oladi.

Frontir markazidagi obraz — yovvoyi tabiat va sivilizatsiya kesişgan nuqta — Fordga milliy xarakterning yoriqlarini tadqiq qiliş imkonini beradi: tartibga intiliş zöravonlikka ehtiyoj bilan, jamoa ruhi esa şaxsiyatga qoyil qoliş bilan birga yaşaydi.

Tim Lott ança tanqidiy fikrda: uning işonçiça, «The Searçers»da irqçi qaraşlarga tanqid köriş mumkin, faqat «hindularni yirtqiç sadistlar sifatida tasvirlaş maʼrifatparvarlik» deb hisoblansa. Filmning yaratuvçilari na Ethanning qizni tirik qoldiriş qaroriga, na uning komançlar orasida hayotni davom ettirişdan boş tortişiga izoh bermaydilar. Lott fikriça, syujetning «qöpol mexanikasi» va baʼzi epizodlarning farsona talqini «baʼzan filmni Mel Brooksning «Yonayotgan egarlar»i darajasiga tuşirib qöyadi».

Film AQŞ Kongress kutubxonasining Milliy film reyestriga 1989-yilda dastlabki 25 ta kinofilm qatorida kiritilgan.

1992-yilda «Sight & Sound» jurnali ötkazgan keng kölamli kino tanqidçilari sörovi natijalariga köra, «The Searçers» tarixdagi eng buyuk filmlar beştaligiga kirdi va 17 ovoz oldi. Yigirma yil ötgaç, «The Searçers» 846 ovozdan 78 tasini olib, 7-örinni egalladi.

Amerika kino instituti röyxatlari:

Eng yaxşi 100 ta film — 96-örin (1998) va 12-örin (2007)

Eng yaxşi 10 ta vestern — 1-örin

Cahiers du cinéma («100 film») röyxatida 10-örin (2008).

«The Searçers» 1970-yillarda Warner Bros. studiyasidan VHS kassetalarida mavjud edi. 1990-yillarda u Laserdisc va DVD formatlarida qayta çiqarildi. 2000-yillarda film DVD va Blu-rayʼda bir neça naşrda çiqarildi. 2023–2024-yillarda Warner Bros. kinokompaniyasi asl kino negativini kadrma-kadr yuqori aniqlikda skanerlaş böyiça murakkab işni amalga oşirdi va keyingi uzoq restavratsiya jarayonida film AQŞda Blu-ray va 4K ULTRA HD disklarida yangi naşr uçun tayyorlandi. 2024-yil 24-dekabrda «The Searçers» Warner Archive Collection tomonidan ikki Blu-ray va 4K ULTRA HD diskida çiqarildi; ularda rejissyor va kino tarixçisi Piter Bogdanovich şarhlari, şuningdek, Jon Ford va aktyor Jon Ueyn ishi haqidagi hujjatli film ham bor, Jon Ueynning öğli şarhlari bilan. Tiklangan «The Searçers» yuqori sifatda oqimli video formatlarida va Amazon.com, Apple iTunes Store hamda boşqa onlayn xizmatlar orqali raqamli yuklab oliş uçun mavjud.

1970-yillarning ikkinçi yarmida, Fordning epik filmi nihoyat Gollivudning eng buyuk yutuqlari pantеonida öz örnini topganda, «Qidiruvçilar»ga taqlid qiliş tölqini boşlandi. Filmning ijodiga taʼsirini Stiven Spilberg va Jorj Lukas taʼkidlaganlar. Fordda komançlar tomonidan Edwardslar uyining yoqilişi «Yulduzli uruşlar»da Lyuk Skayuoker uyining yonişiga aylanadi. Ford va Lukas filmlari örtasida markaziy edipal ziddiyatni talqin qilişda ham köp öxşaşlik bor. Kino tanqidçisi Pol Şreyder «Qidiruvçilar» syujet çiziğini Nyu-Yorkdagi taksiçi haqidagi ssenariy yozişda qayta öylab çiqdi: taksiçi fohişaxonadan qiz bolani olib çiqib ketmoqçi böladi, qiz böysunişdan boş tortganda esa fohişaxonani boşqarganlarga qonli qirğin uyuştiradi. Ssenariy 1976-yilda Martin Skorsese tomonidan «Taksiçi» nomi bilan ekranlaştirildi. Xuddi şu ssenariy çizgilari Şreyderning porno aktyorlari muhitida bölib ötadigan «Qattiqqöl» (1979) filmida ham sezilib turadi.

Qahramon Jon Ueyn tomonidan aytiladigan «thatʼll be the day» iborasi (şubha va optimizm aralaşmasidan iborat ikkimaʼnoli idioma, «bunday bölişi mumkin emas» yoki «hayotda heç qaçon» degan maʼnoni anglatadi) Baddi Xollini şu nomdagi qöşiq yozişga ilhomlantirgan. Britaniyalik rok-guruh «The Searçers» öz nomini aynan şu film şarafiga olgan.