The Silver Skates

Voqea 1899-yil oxirida Sankt-Peterburgda boşlanadi. Bu yerda bir-biriga umuman aloqasi yöq körinadigan ikki inson uçraşadi: oddiy fonarçi Pyotrning öğli Matvey va vazir Nikolay Vyazemskiyning qizi Alisa. Matvey nonvoyxonada buyurtmalarni yetkazib beradi. Uning eng qadrli narsasi bolaligida otasi sovğa qilgan qadimiy gollandiyalik konki bölib, u şu konkida yölini qisqartiriş uçun Peterburg kanallari böylab uçadi. Alisa kimyo va ilm olami bilan qiziqadi, ammo bu qiziqişlarini otasidan yaşirişga majbur. Otasi öşa davrdagi köpgina rus aristokratlari kabi, ayolga oliy maʼlumot kerak emas, deb hisoblaydi.

Yangi 1900-yilga bir neça kun qolganda Matvey yetkazib berişga ulgurmagani uçun işidan ayriladi. Sababi şuki, uning yölidagi köça Vyazemskiylar ötişi uçun yopib qöyilgan edi. Şu vaqtning özida maʼlum böladiki, Pyotrda eʼtibordan çetda qolgan sil bor. Şifoxonada şifokor Matveyga otasini Germaniyada davolaş mumkinligini aytadi. Matvey tasodifan kanallardagi muz bozorlarida öğirlik qiladigan, Marksning ekspropriatsiya ğoyalariga ergaşadigan qaroqçi Aleks boşçiligidagi çöntakçilar tödasi bilan tanişadi. Töda şahar markazidagi kanallarda muz bozorlarida öğirlik qiladi va şuning uçun asosan konkida harakat qiladi. Pulga muhtoj va konkida yaxşi uçadigan Matvey tödaga qöşilişga rozi bölib, öğirlik sanʼatini örganadi. Birinçi kunning oxirida töda Matveyni Vyazemskiylar uyiga kirişga undaydi. Tasodifan u Alisaning xonasi balkoniga çiqib qoladi. Alisa uni köradi, lekin vahima qilmaydi. Biroq, u tasodifan Matveyning kiyimini kerosin peçkasi bilan öt oldiradi. Matvey olovni öçirişga ulgursa-da, qoçişga majbur böladi.

Biroz vaqt ötgaç, Matvey tasodifan Mixaylovskiy qalʼasi hovlisidagi muz balining ikki taklifnomasini öğirlaydi. U Aleks bilan birga aristokrat qiyofasida öşa yerga boradi. Bu yerda Alisa ham böladi. Uni balda gvardiya kapitani Arkadiy Trubetskoyga taniştiradi va u Alisaga hisob-kitob asosida turmuşga çiqiş niyatini bildiradi. Tasodifan Alisa Matvey bilan töqnaşib, uning öğirlik qilayotganini tuşunadi. Lekin agar Matvey unga bir xizmat qilsa, uni foş qilmasligini vaʼda beradi. Alisa Bestujev kurslariga tinglovçi bölib kirmoqçi, lekin öşa davr qonuniga köra, buning uçun otasining yoki eri ning roziligi kerak. Şu sababli Alisa Matveydan özini ota yoki er sifatida qabul qiliş komissiyasi oldida körsatişni söraydi. Garçi Dmitriy Mendeleyev imtihonda Alisaning nomzodligini maʼqullasa-da, reja barbod böladi, çunki rozilik yozma şaklda berilişi kerak, Matvey esa yozişni bilmaydi. Muvaffaqiyatsizlikdan xafa bölgan Alisa Matveyning uçraşuv taklifiga rozi bölmaydi, garçi Matvey unga mehr qöya boşlagan bölsa ham. Taqvodor Pyotr öğlining pulning qayerdan paydo bölganini bilib, uni qaytarişni talab qiladi: «Halol bölmagan pul yaxşilikka olib kelmaydi». Matvey otasi bilan janjallaşib, Aleks yoniga köçib ketadi. Aleks esa tödasi bilan qiş davomida Finlandiya körfazi qirğoğida muzga muzlab qolgan qadimiy kema qoldiğida yaşaydi.

Rojdestvo kunlari Matvey, Alisaning ota-onasi balda bölgani uçun, Alisani u bilan uçraşuvga çiqişga köndiradi. Ular ikkovi kanallarda konkida uçib, bir-birlariga oşiq ekanliklarini tuşunib yetadilar. Alisa hatto Aleks va uning tödasi bilan tanişadi. Garçi uning inqilobiy qaraşlarini unçalik maʼqullamasa ham, Aleksning yangi yil sovğasi sifatida Karl Marksning «Kapital» kitobini qabul qiladi. Ertasi kuni Aleksning tödasi muz bozorida maxsus tayyorlangan gvardiyaçilar otryadi hujumiga uçraydi. Bu töda harakatlari uzoq vaqtdan beri şahar hokimiyatining diqqatini tortgan edi. Gvardiyaçilar töda aʼzolaridan birini uşlaşga muvaffaq böladi. Matveyni esa Trubetskoy özi quvlaydi, lekin unga Aleks yordamga keladi va töpponçadan Trubetskoyning oyoğiga öq uzadi. Matvey uyga qaytişga qaror qiladi, lekin otasining allaqaçon vafot etganini bilib qoladi.

Öşa kuni keçqurun Alisa frantsuz sehrgari Fyurening tomoşasida böladi. Fyure uni va Trubetskoyni sahnaga çiqaradi, söng qöllarini yondirib, bu zararsiz olov ekanini va Alisa bilan Trubetskoy örtasida «maxsus energetika bor, bu esa ularning bir-biri uçun yaratilganligidan dalolat beradi» deb eʼlon qiladi. Alisa buni bemaʼni masxara deb hisoblaydi va tomoşabinlarga bu «sovuq olov» ekanini aytib, Fyurening ğalabasini buzadi. Alisaning bu xatti-harakati otasini qizining xonasini tintuv qilişga undaydi. Topilgan ilmiy kitoblar yoqib yuboriladi, Alisa bilan yaqin munosabatda bölgan xizmatkorlar esa işdan böşatiladi. Oxirida Alisaning guvernantkasi, qatʼiy odob-axloq tarafdori bölgan ingliz ayoli miss Jekson öz xohişi bilan işdan ketadi. Miss Jekson şu yillar davomida Alisani qattiq odob qoidalari böyiça tarbiyalagan edi. Endi u Alisaning xatti-harakati tufayli özi ham şu yillar davomida öz xohişiga emas, boşqalar xohişiga köra yaşaganini tan oladi. Xayrlaşayotganda miss Jekson Alisadan orzusini amalga oşirişga vaʼda berişni söraydi va «baʼzan eng qiyin qadam eng oddiy qarorni qabul qilişdir», deydi.

Matvey otasining iltimosini bajarişga qaror qilib, Aleksga olgan pullarini qaytaradi. Şu payt uni yerda Alisa topadi. Alisa uyidan qoçib çiqqan, oilaviy zargarlik buyumlarini olgan, ularni sotib Parijga çipta olmoqçi, u yerda kimyoni erkin örganişi mumkin. Matveyning otasi vafot etganini bilgaç, Alisa uni u bilan birga borişga çaqiradi. Tunda kemani gvardiyaçilar Trubetskoy boşçiligida örab oladi. Hibsga olingan töda aʼzosi qiynoq ostida hammasini aytib bergan edi. Töda talablarini bajarmagaç, Trubetskoy kemaga öt qöyişni buyuradi. Aleks Alisani tirik qalqon va kafolat sifatida işlatmoqçi böladi. Matvey buni rad etadi va Alisa bilan yuqori palubaga yugurişadi. Aleks ularni taʼqib qiladi, qolgan töda aʼzolari esa kemadan sakrab tuşib, gvardiyaçilar qöliga tuşadi. Aleks Matveyni pastki palubaga itaradi, söng Alisani otiş bilan tahdid qilib, Trubetskoydan töda aʼzolarini ozod qilişni talab qiladi.

Trubetskoy Aleksning talabini bajaradi va Alisa tanaffus bilan arqon orqali kemadan tuşiriladi. Lekin keyin Aleks va Matvey qoçgan töda aʼzolari yana gvardiyaçilar tomonidan uşlanayotganini körib, Trubetskoy yolğon gapirganini tuşunadi. Aleks Matveyga, Alisa bilan uning baribir birga bölişi taqdirida yöqligini aytadi: Rossiya imperiyasidagi sinfiy tengsizlik şunçalik kuçliki, burjua vakili heç qaçon quyi tabaqa vakili bilan taqdirini boğlay olmaydi. U Matveyga kemaning old qismidan sakraşni taklif qiladi, çunki u yerda muz allaqaçon erigan va gvardiyaçilar u yerga yaqinlaşmaydi. Lekin Matvey old çagir (burun) tomonidan sakraganda, Aleks uni gvardiyaçilar nişonga olganini köradi. Ularning eʼtiborini öziga jalb qiliş uçun havoga öq uzadi. Gvardiyaçilar unga qarata öq uzadi va u halok böladi. Matvey muz teşigidan çiqib ketişga ulguradi, lekin sovuqdan huşidan ketadi. Bir oz vaqtdan keyin uni mahalliy baliqçilar topib, şifoxonaga olib boradi. U yerda u qiynalib bölsa-da, soğayib ketadi.

Yangi yil keladi. Uyga qaytarilgan Alisa ruhan sinadi. Ayniqsa, otasi uning Trubetskoy bilan turmuş qurişiga töliq rozi bölganini bilgaç, u qattiq azob çekadi. Yangi yil munosabati bilan Nikolay uni Katta Gatçina saroyidagi niqobli balga olib boradi. Matvey ham ofitsiant kiyimida öşa yerga kirib keladi. U Alisaning oldida paydo bölib, qölida Parijga ikkita poyezd çiptasi borligini körsatadi. (Bu çiptalarni u otasini davolaş uçun birinçi tölovdan sotib olgan edi, keyinçalik bu pul unga töliq qaytarilgan edi.) Juftlik baldan darhol qoçadi va konkida muz ustida Peterburgga qaytib yöl oladi. Ularning ortidan Trubetskoy quvib keladi. U hamma narsani taxmin qilgan edi, çunki Matvey tasodifan tuşirib yuborgan çiptalardan birini topgan edi. Vitebsk vokzalida Matvey çipta yöqolganini bilib, Alisani poyezdga ötirişga köndiradi. Özi esa yangi çipta oliş uçun kassaga yuguradi. Lekin şu payt platformada Trubetskoy yetişmayotgan çipta bilan paydo böladi. Kuraş boşlanadi va Matvey çiptani tortib oladi. U harakatlanayotgan poyezdga sakrab çiqib ulguradi, lekin Trubetskoy oxirgi marta unga töpponçadan öq uzadi. Matveyni vagonga tortib olgan Alisa hayron böladi: öq Matveyning kökragida, kiyimi ostida olib yurgan konkiga tegib ketgan edi.

Tört yildan keyin Nikolay Vyazemskiy Mendeleyevning oldiga kelib, uning qizi bilan yaşirin yozişmalar olib borayotganini bilişini aytadi. Mendeleyev mamnun holda Alisa kimyo fanida katta yutuqlarga erişganini, bir yildan keyin esa Ğarbiy Yevropaning barça nufuzli universitetlarida işlaş imkonini beradigan ilmiy daraja olişini aytadi. Qizini vatanga qaytarişning yagona yöli şu ekanini tuşungan Vyazemskiy Bestujev kurslari joylaşgan universitet maʼmuriyatidan ustavga özgartiriş kiritişni söraydi. Bu özgartiriş bilan endi ayollar ham kafedrani boşqara oladigan böladi. Bir yil ötgaç, u Alisaning kurslarda kimyo darsi ötayotganini kuzatadi. Film Alisa, Matvey va ularning kiçik öğli Petya bilan yakunlanadi. Petya öz bobosi, otasining otasi Pyotr şarafiga şunday nomlangan. Ularning uçalasi birgalikda konkida uçişadi.