The Time Machine

1899-yil. Yoş olim Aleksandr Hartdegen Nyu-Yorkda yaşaydi va Kolumbiya universitetida amaliy mexanikadan dars beradi. Aleksandr sevgilisi Emma bilan uçraşuv belgilaydi, öşa uçraşuvda unga qöl va yurak taklif qilmoqçi. Emma bilan Markaziy parkdagi muzliqqa uçraşuvga borayotganda, u gul sotib oliş uçun töxtaydi, lekin köçada uçragan birinçi avtomobillardan biriga qiziqib qolib, gulni unutadi.

Emma bilan parkda sayr qilayotganda Aleksandr unga taklif qiladi va unga nikoh uzugini sovğa qiladi. Ammo şu paytda ularning oldiga revolver kötargan talonçi yaqinlaşadi va Aleksandrdan qölqop hamda çöntak soatini talab qiladi. Emmaning barmoğidagi uzukni körib, uni ham olişga urinadi. Aleksandr avvaliga muammoni tinçlik yöli bilan hal qilişga harakat qiladi, ammo majburan kuraşga kirişadi. Kuraş davomida talonçi tasodifan öq uzadi va Emmani halokatli yaralaydi. U Aleksandrning qölida jon beradi.

Qayğuli va azob çekayotgan Aleksandr tört yil davomida öz laboratoriyasida vaqt böladi va şu davrda vaqt maşinasini yaratadi. U bu maşina yordamida ötmişga qaytib, Emmani qutqarmoqçi böladi. 1903-yildan 1899-yilga ötgaç, u öşa uçraşuvga yana keladi, parkdagi talonçi hujumidan qoçadi va Emmani köçaga olib çiqadi. Ammo u gul sotib oliş uçun Emmani bir zum yolğiz qoldirganda, Emma yana halok böladi — bu safar u öşa avtomobilni çetlab ötişga urinayotgan karetaning ostida qoladi. Karetaning ağdarilişiga öşa avtomobil sabab böladi, unga esa Aleksandr bir vaqtlar qiziqib qolgan edi.

Sevgilisini qutqarişga qilingan bu urinişdan keyin Aleksandr işonç hosil qiladi: qança ötmişga qaytmasin, Emma baribir halok bölaveradi — uning ölimi muqarrar. U zamondoşlaridan nega ötmişni tuzatib bölmasligi haqida javob topişga urinadi, ammo tabiiyki, heç kim uni tuşunmaydi. Şunda Aleksandr özi şunçaki zamonidan oldinda ekanini öylab, javobni kelajakdan topiş umidida vaqt maşinasini uzoq kelajakka yuborişga qaror qiladi.

Birinçi töxtaşini Aleksandr 2030-yil 24-mayda qiladi. U yerda progressiv kelajakda insoniyat Oyda birinçi koloniyani qurişni rejalaştirayotganini bilib oladi: yer osti tunnellarini yaratiş uçun Oy yuzasida bir qator termoyadro portlaşlari ötkaziladi. Savolining javobini oliş uçun Aleksandr muzeyga boradi va insoniyat bilim bazasining gidi bölgan Vox nomli kompyuter bilan suhbatlaşadi. Oxir-oqibat u vaqt böylab sayohat ğoyasi heç qanday rivojlaniş olmaganini va hozir u faqat ilmiy-fantastik afsona bölib qolganini bilib oladi.

Aleksandr kelajakka sayohatini davom ettirişga qaror qiladi, ammo bir neça soniyadan söng u biron falokatni bildiruvçi silkinişni his qiladi. U 2037-yil 26-avgustda töxtaşga qaror qiladi. U vayron bölgan Nyu-York köçasini köradi va dahşat içida bilib oladiki, Oyni koloniya quriş uçun işlatilgan termoyadro portlaşlari orbitasidan çiqarib yuborgan, u parçalanib, Yerga yaqinlaşmoqda. Zilzila boşlanadi, Aleksandr ulgurib vaqt maşinasiga kiradi va uni işga tuşiradi. Ammo silkiniş tufayli u maşina konstruksiyasining qismiga boşi bilan urilib, huşidan ketadi va tasodifan boşqaruv dastagini maksimal holatga suradi. Maşina töliq tezlikda Aleksandrni kelajakka olib ketadi.

Aleksandr vaqt maşinasini töxtatiş uçun faqat bir soniyaga öziga keladi, uning siferblatida allaqaçon 802 701-yil 16-iyul körsatilgan, şundan söng yana huşidan ketadi. Uni mahalliy aholi topadi va parvariş qiladi — özlarini eloylar deb ataydigan, insoniyatning uzoq avlodlari (ular evropeoidlarga emas, balki negrlar yoki hindularga öxşaydi). Mahalliy qiz Mara Aleksandrga vaziyatni tuşuntiradi: odamlar qoyali jarlikka qaldirğoç uyalaridek yopişib qurilgan kulbalarda yaşaydi va ov hamda baliq ovlaş bilan şuğullanadi.

Tösatdan odamlarga morloklar hujum qiladi — dahşatli, rangsiz, maymunsimon mavjudotlar, ular odamlarni ovlaydi. Odamlar morloklar ularni mol kabi söyişni boşlagunça ularning mavjudligini sezmaslikka harakat qilişadi. Bu safar omadi kelganlar esa heç narsa bölmagandek davom etişadi. Morloklar Marani öğirlaydi. Aleksandr uning qayerda ekanini aniqlaş uçun yer ostiga tuşadi va yolğizlikdan biroz aqldan ozgan Vox kompyuteri bilan uçraşadi. Vox Aleksandrni körib, bir vaqtlar vaqt maşinasi haqida aytganlarining hammasi haqiqat ekanini tuşunadi. Kompyuter heç narsani unutmaydi va ötgan ming yilliklarning barça voqealarini xotirasida saqlaydi:

Men bir qizni eslayman, u mendan yöq bölib ketgan dinozavrlar haqida söragan edi. Men… men oxirgi tavsiya qilgan kitobimni eslayman. Tomas Vulfning «Fariştalar uyi» kitobi. Men… hatto sizni ham eslayman. «Vaqt böylab sayohat… Amaliy soha».

Vox yordamida Aleksandr morloklarning yer osti şohligiga kiradi, çunki bir vaqtlar eloylardan biri ulardan qoçib, atrofdagi dunyo haqida kompyuterga aytib bergan edi. Oxir-oqibat uni asirga olişadi va Mara qafasda ötirgan zalga olib borişadi. U yerda u morloklarning yetakçisi bilan uçraşadi, yetakçi Aleksandrga morloklar Oy bilan sodir bölgan falokatdan keyin yer ostiga köçib ketgan odamlarning avlodlari ekanini aytadi (demak, eloylar yer yuzida qolgan odamlarning avlodlari). Morloklar kastalar jamiyatidir, unda har bir kasta alohida (maxsus yetiştirilgan) biologik tur hisoblanadi. Hukmron kasta telepat «öta aqlli» zotlardir. Eloylarni ular oziq sifatida öğirlaydi.

Telepatik qobiliyatlaridan foydalanib, Boş Morlok ötgan kunlarning voqealaridan xabardorligini körsatadi — ham Emma haqida, ham vaqt maşinasini yaratiş haqida. U Aleksandrga nega Emmani heç qaçon qutqara olmaganini tuşuntiradi: agar u Emmani qutqarganida, u maşina yaratiş uçun sabab topa olmagan bölardi, şu bilan vaqt paradoksini yaratgan bölardi, uni yaratgan aynan Emmaning ölimi edi.

Morloklar Aleksandrning vaqt maşinasini olib, öz yer osti şohligiga olib kelişadi (tajribalar uçun). Boş Morlok Aleksandrga öz yöliga, yaʼni 1903-yilga qaytib ketişni taklif qiladi va kelajakni hozirgi holatida qoldiradi. Ammo Aleksandr maşinani işga tuşiriş paytida Boş Morlokning qölidan uşlaydi. Ular örtasida kuraş boşlanadi, natijada Boş Morlok vaqt maşinasi taʼsiri doirasidan taşqariga itarilib çiqadi va bir neça soniya içida qariydi, çiriydi va kulga aylanadi, Aleksandrning böyniga esa maşina doirasi içida qolgan qöllarini qoldiradi.

Aleksandr maşinani 635 427 810-yilda töxtatadi va atrofda qoronğu va böm-böş manzarani köradi, unda faqat morloklarning minoralari va söyiş uçun zanjirband qilingan odamlar guruhlari körinadi. Insoniyatning evolyutsiyasi va tarixi allaqaçon tugagan, hammasi tiklaniş umidisiz tiqilinçga kirib qolgan. Yer butunlay dözaxga aylangan. Aleksandr qanday bölmasin Marani qoldirgan öşa davrga qaytişga intiladi, ammo unga bir fikr keladi: ötmişni özgartirib bölmaydi, lekin kelajakni özgartiriş mumkin. Şu sababli u buni amalga oşirişga qatʼiy qaror qiladi. U barça morloklarni yöq qilişi kerak, toki ular odamlarni öldirib yemasin.

Aleksandr Marani qaytarib topadi, uni ozod qilib, çöntak soati bilan mexanizmni ulab, vaqt maşinasini portlatadi. Portlaş zanjirli reaksiyani keltirib çiqaradi, u morloklarning barça yer osti şohliklarini va ularning özlarini yöq qiladi, Aleksandr va Mara esa yer ostidan çiqib, omon qolişga ulguradi.

Vaqt maşinasi endi yöq bölgani uçun Aleksandr Mara bilan yaşaşni boşlaydi va Vox kompyuterining bilimlaridan foydalanib, sekin-asta sivilizatsiyani tiklay boşlaydi, Vox esa xotirasiga tayanib mahalliy aholiga adabiyot asarlarini öqib beradi. Tomoşabinga şu tariqa tuşuntiriladiki, insoniyatning texnik taraqqiyoti uçun hamma narsa hali yöqolmagan. Şu orada Aleksandr Marani vaqt maşinasi turgan va 1903-yilda uning laboratoriyasi joylaşgan öşa polyanaga olib keladi. Tomoşabin polyananing laboratoriyaga silliq aylanişini köradi, u yerda Aleksandrning dösti David Philby uy bekasi, keksa miss Mrs. Watçet bilan suhbatlaşadi — ikkalasi ham Aleksandrning tösatdan ğoyib bölganidan xavotirda, ammo qayerda bölmasin, u baxtli bölişiga umid qilişadi. Şu bilan tomoşabin haqiqatga qaytariladi, körsatilgan kelajak faqat bir variant ekani va hali hamma narsani özgartiriş imkoniyati saqlanib qolgani namoyon böladi.