The Turkish Gambit

1876-yil. Mağlub bölgan serblar ularni quvib kelayotgan turk piyodalaridan qoçib ketişmoqda. Rus köngillisi, titulyar maslahatçi Erast Petroviç Fandorin butalar orasiga yaşiringan qoçqin oilani körib qoladi va turklarni öziga ergaştirib ketadi. Dinamit şaşkasi portlaşidan sarosimaga tuşgan u asir tuşadi.

8 oy ötadi. Harbiy asirlar mahalliy dehqonlar bilan birga turk askarlari nazorati ostida köprikni taʼmirlaydi. Zanjirda Fandorin bilan boğlangan ofitser Lestvitskiy asirlik şaroitiga çidamay, köprikdan ötayotgan aravaga taşlanadi. Biroq aravadagi yölovçi sovuqqonlik bilan Lestvitskiyni öqqa tutadi. Lestvitskiyning jasadi Fandorinni ham jarlikka tortib ketadi. Aravakaş Fandorinning zanjirini yeçadi. Şu paytda bolgar dehqonlari turklarning eʼtiborini çalğitadi va Fandorin aravaning tagiga yopişib oladi. Arava uni Vidinga olib keladi, u yerda mahalliy hokim Yusuf-poşo aravadagi yölovçini — Konstantinopoldan muhim missiya bilan kelgan Anvar-efendini kutib oladi. Hokimning fotografi mehmonning suratini oladi, lekin mehmon suratni darhol yöq qilişni buyuradi. Fandorin hokim uyiga kirib boradi, ammo sirli mehmonning faqat qölqop va közoynagini köradi. Osman Nuri-poşo qöl ostidagi şaxsiy yordamçi polkovnik Ismoil-bey keladi. Uning korpusiga rus qöşinlari aloqalari ustida turgan kiçik Pleven şahrini egallaş topşirilgan, bu muvaffaqiyatli bölsa, rus qöşinlarining hujumi barbod böladi. Anvar hokim bilan şaxmat öynab ğalaba qozonadi va gambit misolida ruslarga qarşi «gambit» öynaşini tuşuntiradi: «Kiçikni berib, taşabbusni qölga kiritiş».

Ruslar tomon yöl olayotgan Fandorin bolgar çökmaçisida erkak kiyimidagi poytaxt qiz Varvara Andreevna Suvorovani uçratadi. U nişonlisi — ştab şifrlovçisi Pyotr Yablokovning oldiga ketayotgan edi. Uning fikriça, Yablokov uning yordamisiz halok böladi. Qiz avval hamşira kiyimida frontga yetişga urinadi, lekin uni deyarli foş qilişadi. Poyezddan sakrab tuşgaç, unga yordam bergan va qiziqqan leytenant hamda ixtiroçi injener Dmitriy Gridnev yordamida Suvorova yölini piyoda davom ettiradi. Ammo endi u çökmaçida ötirardi, çunki yölboşçisi uning narsalari va pulini olib qoçib ketgan edi. Erast çökmaçidagi mehmonlardan biri bilan qimor öynab eşakni yutib oladi va Varvarani özi bilan olib ketadi.

Yölda qahramonlar başibuzuklar tödasi qurboniga aylanişga oz qoldi, ammo ularni general-mayor Mixail Soboyev boşçiligidagi kazak otryadi qutqaradi. Biroq Erast nimadir notöğri ekanini sezadi, çunki başibuzuklardan olgan miltiği öqlanmagan edi. Qaroqçilar asirga olingan ofitser Yeremey Perepyolkinni taşlab ketişadi. Perepyolkin generaldan uni özi yonida qoldirişni iltimos qiladi va general rozi böladi. Fandorin Mixail Soboyevga darhol Pleven şahrini egallaş kerakligini aytadi, çunki u yerga Osman-poşo korpusi kelmoqda. General Fandoringa işonmaydi va uni söroq uçun maxsus bölimga yuboradi. Şunga qaramay, u Plevenga kazaklarning yarim yuzlik otryadini jönatadi.

Rus lageriga kelgan jandarm generali Lavrentiy Arkadyeviç Mizinov Fandorinni ozod qiladi. Fandorinni Varya bilan birga şafqatsiz podpolkovnik Kazanzaki söroq qilgan edi. Mizinov general N. Kridenerga Plevenni darhol egallaş buyruğini beradi. Mizinov Suvorovani uruş tugagunça karantinga yuborişni niyat qiladi, lekin Fandorin boşliqni Varyani özi bilan qoldirişga köndiradi. Keçqurun Suvorova nişonlisi bilan uçraşib, çiroyli libos olib, matbuot klubidagi keçada sensatsiya yaratadi. Bu yerda uning ortidan bir vaqtda general Mixail Soboyev, fransuz muxbiri Şarl dʼEvre va rus qöşinlari ştabidagi şahzoda Karol vakili, Ruminiya armiyasi polkovnigi Lukan körinadi. Britaniyalik jurnalist Şmus Maklaflin ziyofatni xabar bilan töxtatadi: Kridener Nikopol qalʼasini egallagan. Jandarmlar darhol Yablokovni hibsga olişadi, çunki uning şifrlangan xabarida «Pleven» sözi «Nikopol» bilan almaştirilgan edi. Şu orada Ismoil-bey otryadi kazaklarning yarim yuzligini yöq qiladi. Osman-poşoning oldingi qismlari Plevenga kirib boradi.

Fandorin va Varya tergovni boşlaydi. Fandorin Yablokovni xabar bilan çodirdan çiqarib yuborgan ixtiyoriy Lunts ekanini aniqlaydi. Fandorin Lunts ortidan kuzatadi. Lunts gomoseksual bölib, ğorda boşqa askar bilan uçraşuv taşkil qiladi. Qörqib ketgan Lunts xabarni yuborgan odamning ismini ayta olmay qoladi, Anvar esa uning böynidan öq uzadi, söngra ğorga dinamit şaşkasini taşlab, köçki hosil qiladi. Mizinov Fandoringa «Qölida öroq tutgan ölim» ölgan kelinning yaxşi örnini bosa olmasligini aytadi.

Varya va Şarl yaşirinça Plevenga yöl oladi va u yerda polkovnik Ismoil-bey bilan uçraşadi. U şaharda faqat kiçik köngilli otryad borligini, Osman-poşo esa keçqurun kelişini aytadi. Aslida esa korpus askarlari hovlilarga yaşirilgan edi. Şarl jasur qöriqçilarni körsatadi, Ismoil-bey esa ular Anvarning qöriqçilari ekanini aytadi. Varya taʼqib qilib, taxminiy Anvarni yaralaydi, lekin uni öldira olmaydi. Ismoil-beyning askarlari soxta Anvarni olib ketişadi va yetib kelgan Mixail Soboyevning kazaklari oldida çekinişadi.

Kelgan rotmistr Zurov, Fandorinning eski tanişi, ofitserlarni qimor öynaşga taklif qiladi. Polkovnik Lukan şov-şuv bilan yutqazadi.

Ruslar Plevenga 2-hujumni uyuştiradi. Aylanib ötayotgan Kostroma 19-piyoda polki artilleriya tuzoğiga tuşib qoladi. Turklar yölni oldindan nişonga olgan edi va butun polkni deyarli qirib taşlaydi. Fandorin ruminiyalik polkovnik Lukanni xiyonatda gumon qiladi. Lukan şaxsiy suhbatda Varyaga ruslarning mağlubiyatini oldindan aytgan edi. Bundan taşqari, Lukan bundan oldin avval Zurovga qimorda yutqazgan, keyin esa pulni soçib yurgan edi. Qahramonlar hordiq çiqariş uçun Buxarestga boradi. Mizinovning jandarmlari Lukanning çodirida uni foş etuvçi hujjatlarni topadi. Varya Lukanning hujjatlarini titkilaydi. Polkovnik uni zaldan ataylab çiqib ketgan deb öylaydi va uni böysundirişga urinadi, lekin muvaffaqiyatsiz böladi. Muxbir Şarl dʼEvre va rotmistr Zurov uni duelga çaqiradi. Lukan kutilmaganda ularning kompaniyasidagi eng yomon otişmaçi kapitan Perepyolkinni duelga çaqiradi, ammo duelda qörquvdan qaltirayotgan kapitanning öqi uning peşonasiga tegadi.

1877-yil 30-avgustda ruslar Plevenga umumiy 3-hujumni boşlaydi. Zurov xabar keltiradi: Mixail Soboyev şaharga bostirib kirişga muvaffaq bölgan. Anvar Zurov va Kazanzakini quvib yetib, ikkalasini ham otib taşlaydi. Osman Mixail Soboyevni Plevendan quvib çiqaradi. Aleksandr II Mixail Soboyevga generalning yuborgan elçisi yöqolganini aytadi. Qidiruv guruhi Zurov va Kazanzakining jasadini topadi. Varya butalar orasidan nomli flyagani tasodifan topadi. Fandorin u bilan birga öşa yerga şoşiladi, ammo nomaʼlum snayperning öqlari aravaning öqini sindirib, uning ağdarilişiga sabab böladi.

Kasalxonadan çiqqan Varya Maklaflin bilan uçraşadi. U general Konetskiyga Osman-poşodan kelgan parlamentyorlar taslim böliş taklifi bilan kelişini aytib qöyadi. Fandoringa bu şubhali tuyuladi, çunki Konetskiyning otryadi mudofaaning eng çekka qismini egallagan edi. U turklar yorib ötişga urinadi, deb hisoblaydi va Varyani Mixail Soboyevning oldiga jönatib, özi Konetskiyning oldiga boradi. Ismoil-bey boşçiligidagi kelgan parlamentyorlar kutilmaganda ruslarga hujum qiladi. Fandorin Ismoil-beyning raketa yordamida signal berişiga tösqinlik qiladi va Osman yorib ötiş signalini olmaydi. Osman-poşo ruslar oldida taslim böladi. Podşoh Fandorinni Londonga yuboradi, bunda maqsad Turkiya bilan Angliya örtasida ziddiyat tuğdiriş. Fandorin Maklaflinni turk josusi deb hisoblaydi va uning nomaqbul işlar bilan şuğullangani haqida bayonot berişi kerak. Rus qöşinlari Konstantinopol yaqinlariga yetib boradi. Mixail Soboyevning otryadi turk delegatsiyasining poyezdida Konstantinopol yaqinidagi Sulton-Kapusi şaharçasiga keladi va bankni egallaydi.

Oxirgi daqiqada yetib kelgan Fandorin Mixail Soboyev tuzoqqa tuşganini eʼlon qiladi: agar rus askarlari Konstantinopolga kirsa, Bosfor böğozida turgan ingliz eskadra darhol öt oçadi va Angliya Turkiya tomonida uruşga kirişadi. Fandorin Anvar-efendi boşidanoq rus ştabida bölganini va Vidin hokimi öşa suratni blef qilib, josusni tutiş uçun saqlab qöyganini aytadi. Foş bölgan Anvar (Perepyolkin) Varyani garovga oladi, otilgan piçoq bilan jurnalist dʼEvreni harakatsiz qiladi va revolver öqi bilan Mitya (Dmitriy)ni yiqitadi. U Varya bilan birga bronali bank omboriga qamalib oladi.

Anvar aytadi, tez orada şaharga Sulton gvardiyasi polki kirib, Mixail Soboyevni «siçqonçadek» qölga oladi. Varya öz odamlarini ogohlantirişga ulgurmaydi. Sulton gvardiyasi Mixail Soboyevning otryadi bilan jangga kirişadi. «Harakatsizlikdan nafratlanuvçi» Anvar derazadan zobitlarga öq uzadi va Mixail Soboyevni yaralaydi, lekin Fandorin devor böylab yuqoriga çiqib, sakrab tuşadi va Anvarga osilib qoladi. Anvar Fandorinni xonaga sudrab kiradi va dueldа yengadi, ammo Varya unning boşiga oltin quyma bilan uradi va josusni joyida öldiradi. Şahar köçalarida ruslar duşmanni yengib çiqadi.

Tinçlik tuzilgandan keyin Fandorin unvoni oşirilganiga qaramay ozod qilingan Konstantinopoldan Yaponiyaga jönab ketadi va Varya bilan munosabatlari uzilib qoladi. Varya Petya Yablokov bilan poyezdda Peterburgga jönab ketadi.