«Gadkie lebedlar» — Konstantin Lopuşanskiy rejissyorligidagi rossiya-fransuz qöşma badiiy filmi bölib, aka-uka Strugatskiylarning şu nomdagi fantastik-falsafiy qissasi asosida suratga olingan.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Gregory Hlady, Leonid Mozgovoy, Alexei Kortnev
3Syujet
Film yozuvçi Viktor Banev poyezdda ketayotganidan boşlanadi. Deraza ortida yonayotgan örmon va öt öçirayotgan…
Film yozuvçi Viktor Banev poyezdda ketayotganidan boşlanadi. Deraza ortida yonayotgan örmon va öt öçirayotgan öt öçiruvçilar körsatiladi. Poyezd konduktori avval ingliz, keyin polyak tilida (subtitrsiz) poyezdning bundan keyin yurmasligini tuşuntiradi. Viktor Banev ham ingliz va polyak tillarini bilişini namoyiş etadi, söng uning qişloq joyidagi hovliga yaqinlaşgani körsatiladi. Eşik yopiq, lekin videokamera Banevni kuzatib turadi. Domofon orqali u polyak tilida kiritişni söraydi, eşik oçiladi, u içkariga kiradi va zinapoyada oq kostyumli, qölida miltiği bor mitti odamni köradi. Bu doktor Pilman bölib, Banevni qöllarini kötarib, (polyak tilida) keliş sababini tuşuntirişga majbur qiladi. Keyin qahramonlar rus tiliga ötib, Taşlinsk şahri muammosini muhokama qilişadi. Maʼlum bölişiça, Viktor Banev BMT Taşlinsk komissiyasiga kiradi, ammo uning haqiqiy sababi — taşrif uçun yopiq şaharga kirib, qizini u yerdan olib çiqiş.
Söngra Banev aeroportda sobiq xotini va uning yangi eri bilan uçraşadi. Xotini unga Taşlinskdagi kvartira kalitlarini beradi, uni körib çiqişni söraydi va qizini qimmat turadigan iqtidorli bolalar internatiga berganida unga yaxşilik tilaganini tuşuntiradi. Şuningdek, sirli voqealar röy berib, şahar harbiylar tomonidan karantinga olingan paytda u tasodifan şahar taşqarisida bölganini aytadi.
Banev harbiy nazoratdan, tör pardasini skanerlaş orqali ötadi va BMT komissiyasining aʼzolari bölgan doktor Golemba va doktor Komov bilan uçraşadigan kemaga çiqadi. Doktor Golemba ham Banev qizi uçun kelayotganini biladi. Yomğir yoğmoqda. Ular suv bosgan binolar yonidan suzib ötib, «mokretslar» deb ataluvçilar örnatgan «energetik tösiq» çegarasiga yetib kelişadi. Atrof qizil nur bilan yoritilgan bölib, bu qandaydir «infraqizil nurlaniş»dir. Bir tomondan ötişni harbiylar nazorat qilmoqda. Suhbatdan maʼlum bölişiça, yaqinda kimdir tösiqni buzgan. Qora uzun plaş va kapyuşon kiygan sirli şaxs boşqa tomondan yaqinlaşadi. Golemba Banevga xotirjam bölişni, taşvişlanmaslikni va yoqimli narsalarni öylaşni maslahat beradi. Ular stullarga ötirişadi, plaş va niqob kiygan sirli şaxs ularni közdan keçiradi. Keyin stullardan birida ötirgan jasad körinadi. Mokrets qöli bilan ortidan ergaşişni işora qilib, uzoqlaşadi. Komissiya aʼzolari avtobusga ötirib, şaharga yöl olişadi.
Taşlinsk şahri böm-böş, aholi körinmaydi, köçalarda çiqindilar, uy-rözğor buyumlari va kvartiralardan olib çiqilgan mebellar yotibdi, yomğir uzluksiz yoğadi va hamma narsa qizil nur bilan yoritilgan. Militsiya maşinalari körinadi. Golemba Banevni mehmonxonada emas, balki bir vaqtlar kutubxona bölgan arxivda joylaştirişni talab qiladi. Banev va Golemba tuşlik qilişadi, söng komissiya majlisida qatnaşadilar. Majlisda komissiya aʼzosi Sumak mokretslarga va ularning tarbiyalanuvçilariga — internat bolalariga nisbatan qatʼiy harakatlar qilişni talab qiladi. Uning fikriça, ular zamonaviy sivilizatsiya uçun xavf tuğdiradi. U ularni mutantlar deb ataydi, ammo ularning ajoyib aqliy qobiliyatlari sababli laboratoriya tadqiqotlari ötkazişga ruxsat olişni xohlaydi.
Banevni «Qunduz» laqabli Bori ismli bola köçaga çiqarib, qizi öqiydigan internat-maktabga kelişga taklif qiladi. Banev rozi böladi. Söng Banev doktor Golembaning yordamçisi Diana bilan tanişadi. Unga uçraşuvdan oldin bolalar taşkil etgan radiostansiyani tinglaşni maslahat berişadi. Banev sobiq xotinining uyiga boradi. Köçada çiqindilar, taşlab ketilgan maşinalar bor. Uni militsiya patruli töxtatadi, lekin u fotosuratli belgisini körsatib («mening ay-di bor» deb) ularning qiziqişini darhol söndiradi va maşina ketib qoladi. Banev kvartiraga kiradi. Qoldirgan xatini yozadi va şu zahoti nomaʼlum joydan paydo bölgan qizini köradi. Ular qisqa suhbatlaşadi, söng qizi unga «endi ket, sen mening ovozimni eşityapsan, ket» deydi va Banevni gipnoz qiladi. Banev yuz ögiradi va qizi yöqoladi. Banev yomğir ostida kutubxona-arxivga qaytadi. U yerda radio eşitadi, unda bolalar mavjudlik va inson hayotining falsafiy masalalarini muhokama qilişmoqda. Banev uxlab qoladi.
Banev maktab koridori böylab yuradi. Atrofdagi barça bolalar maktabliklar uçun ğayritabiiy kiyingan — böyniga qadar yopiq, polgaça yetadigan qora syurtuklarda. Devorlar matematik formulalar bilan qoplangan. Auditoriyada öz darajasi va aqli bilan nafaqat tengdoşlaridan, balki köplab kattalardan ham ança ustun bölgan bolalar Banevga kelajak, hayotning maʼnosi, yomonlik qiladigan odamlarni qanday seviş mumkinligi haqida savollar berişadi. Banev gumanizm haqida monolog sözlaydi. Bolalar kattalar dunyosi ölganiga işonişadi. Banev ularni şafqatsizlikda ayblaydi va eski dunyo suyagi ustiga yangi dunyo qurmoqçi bölgan birinçi odamlar ular emasligini aytadi. Xonaga mokrets kirib, ismi Zinoviy ekanini va Banev bilan tanişişni juda istaganini aytadi. Bolalar dunyo keskin axloqiy özgarişlarni talab qilişini taʼkidlaydi. Uçraşuvdan keyin Banev qizi bilan gaplaşmoqçi böladi, lekin qizi band ekanini aytib, kutişni söraydi. Banev koridorda yurib, mokretsning tuşunarsiz tilda gapirayotganini va bolalarning havoda uçayotganini köradi. Keyin Banev qizini u bilan birga ketişga köndirmoqçi böladi, lekin qizi rad etadi. Qizi yana gipnotik ovozi bilan otasiga ketişni buyuradi va u ketib qoladi.
Kutubxonada Banev keçki ovqat yeydi. Sumak keladi. U xursand, özidan mamnun, Banevning bolalar bilan uçraşganini biladi va uni bolalar mokretslarning taʼsiri ostida ekaniga işontirişga urinadi. U mokretslar irsiy kasallikka çalingan, soçlari tökilib, terisi qotib qolayotganini aytadi. Uning fikriça, bular endi odam emas, va u Banevdan insoniyatga xoin bölmaslikni söraydi. Ketayotib, Banevni qidirib Diana kelganini aytadi.
Banev Diana bilan biror podvalga boradi va u yerda ölik mokretsni topişadi. Ularni qöriqçilar öq uzib quvib kelganda, ular jasadni Diana körsatgan eski vokzal yonidagi joyga olib borişadi. U yerda, qandaydir binoda Diana qulflangan temir eşikni oçadi, undan yorqin oq nur çiqadi. Banev öşa yoruğ teşikda ikki mokretsning Diana bilan gaplaşayotganini köradi, Diana ularga Banevning «döst» ekanini aytadi. Keyinroq u Banevdan körganlarini unutişni va pastda kutişni söraydi. Söng Banev Golemba bilan suv bosgan kafega boradi, uni janob Kvadrigin oçgan. Banev Golembaga qizining ovozi yozilgan kompakt-diskni körsatadi. Kutubxonada Banev diskni tinglab, qizining ovozi bilan aytilayotgan falsafiy mulohazalarni tuşunişga urinadi. Keyin uxlab qoladi va uyquda 50-zabur oyatlaridan parçalar (çerkov slavyan tilida) aytib alahsiraydi. U siren ovozidan uyğonadi — şaharni evakuatsiya qiliş boşlangan.
Banev bolalarning ahvolini bilmoqçi böladi. Golemba va Komov harbiylar orqali Diananing qayerda ekanini aniqlaşga urinişadi. Maʼlum bölişiça, Diana va bolalar maktabda qolib ketişgan. Banev maşina olib maktabga boradi. Komov harbiylarning şahar ustidagi iqlim anomaliyasini yöq qiliş uçun rejalaştirgan kimyoviy hujumi hamma tirik mavjudotni yöq qilişini aytadi. Golemba Banevga radio orqali faqat boşpana töliq germetiklaştirilgandagina omon qoliş mumkinligini xabar qiladi. Banev maktabga yetib boradi, u yerda mokretslar va bolalar bor. U mokretslarni bolalarni qurbon qilmaslikka köndiradi. Uning sözlari mokretslarga taʼsir qiladi va bolalar boşpanaga köçiriladi. Kimyoviy hujum boşlanadi. Boşpanada havo yetişmaydi, ammo Banev filtrlarni yoqişga ruxsat bermaydi. Qizi undan sheʼr öqib berişni söraydi. Banev B. Pasternakning «Orman jarligi çuqurligida» sheʼrini öqiydi.
Banev ruhiy kasalxona koridori böylab yuradi. Şifokor libosidagi harbiylar uni qizining oldiga ötkazişadi. Qizi yomon körinadi, faqat hamşiralarning buyruğiga javob beradi, ammo otasining podvalda sheʼr öqiganini eslaydi. Hamşiralar qizga nima haqida gapirişni maslahat berişadi, telekörsatuvdagi şouni eslaşni, qöşiq aytişni söraşadi. Qiz ularni hammadek bölişga, hammaga yoqadigan narsani sevişga örgatişganini aytadi. Hamşiralar uning soğayib ketayotganini, tuzalayotganini aytişadi. Banev qizining qöllarida ukol izlarini köradi. Ğazablangan Banev boş şifokorga şikoyat qiliş uçun boradi, kabinetda bolalar kallasini va odam embrionlarini banklarda köradi. Boş şifokor bilan tuşunarsiz suhbatdan söng u jahli çiqib, qizini olib çiqiş uçun palataga kirmoqçi böladi. Uni qöriqçilar uşlaydi, ammo unga şifokor bilan gaplaşişga ruxsat berişadi. Şifokor davolaşlariga qaramay bolalarning, boşqa tuproqqa köçirilgan gullar kabi, sölib borayotganini tuşuntiradi. Keyin unga qizining palatasiga kirişga ruxsat berişadi. U yerda ular jim ötirişadi, qizi kaftini terlagan oynaga qöyadi va yomğir oqimi va oynaning xiraligi orqali yulduzlar körinadi.
4Namoyişlar
Filmning Rossiyadagi festival premyerasi 2006-yil 11-iyunda 17-Oçiq Rossiya kinofestivali «Kinotavr»ning…
Filmning Rossiyadagi festival premyerasi 2006-yil 11-iyunda 17-Oçiq Rossiya kinofestivali «Kinotavr»ning tanlov dasturida bölib ötdi.
Film 2006-yil 19-oktabrda çeklangan prokatga çiqdi.
Rossiya televideniyesida film 2008-yil 5-aprel keçasi Birinçi kanalda, şuningdek 2012-yil may oxiri — iyun boşida körsatildi.
5Tanqid
Filmda nafaqat «Gadkie lebedlar» qissasidan, balki Strugatskiylarning boşqa asarlaridan ham ismlar va nomlar…
Filmda nafaqat «Gadkie lebedlar» qissasidan, balki Strugatskiylarning boşqa asarlaridan ham ismlar va nomlar işlatilgan: Taşlinsk («Zulm bilan oğirlaşgan, yoki qirq yildan keyin» va «Odamlar orasidagi iblis»), Gennadiy Komov («Peşin, XXII asr»), Valentin Pilman («Yöl çetidagi piknik») va boşqalar. Şuningdek, personajlar nutqida haqiqiy falsafiy traktatlardan iqtiboslar keltiriladi. Strugatskiylar asarining qahramonlari ismlari rus tiliga moslaştirilgan: Irma — Ira, Lola — Lyuda, Bol Kunats — Bori Qunduz, Kvadriga — Kvadrigin. Filmda Viktor Banev Boris Pasternakning «Orman jarligi çuqurligida» sheʼrini öqiydi. Bu sheʼrning birinçi törtlik misrasi Strugatskiylar tomonidan «Sekin yonbağirdagi salyangoz» qissasiga epigraf sifatida işlatilgan.
A. A. Ognev (Media sanoat akademiyasi) taʼkidlaşiça, film köp jihatdan şu rejissyor va ssenariy muallifining «Ölik odamning xatlari» filmini takrorlaydi. Syujet tuzilişi va urğularning joylaşuvi keskin özgartirilgan, kinotanqidçi Valeriy Parşin hatto «filmning boşidayoq bu „Gadkie lebedlar“ emas, balki… „Yöl çetidagi piknik“ ekranizatsiyasi, degan noaniq şubha paydo böladi» deb daʼvo qilgan. Filmning ikkinçi darajaliligi va Tarkovskiy kinotiliga boğliqligi haqida kritik Roman Korneev yozgan va filmning asosiy kamçiliklari Tarkovskiy ijodidan kelib çiqadi, deb taʼkidlagan: «Heç qayerga olib bormaydigan ssenariy — u aynan „Stalker“dan kelgan, şu yerdan ham tuyuliş paydo böladi: film aniq yarim soatga uzunroq bölişi kerak edi, çözilgan kadrlar rivojlanişi, harakatni sukunat bilan töldiriş va tomoşabinga bir kayfiyatdan boşqasiga ötişga imkon beriş uçun».
Adabiy tanqidçi Aleksandr Royfe har qanday mukammal ekranizatsiya yöqligini, çunki adabiy va kino tillari örtasida jiddiy farqlar borligini taʼkidlagan. «Gadkie lebedlar» qissasining ekranizatsiyasi şunga qaramay «jozibali», çunki «davr uslubi yozuvçi tasavvurining mevasi bilan deyarli töliq mos tuşgan». Biroq ssenariy muallifi va rejissyor oson yöllarni izlamagan, şuning uçun Vyaçeslav Rybakov mokretslarning «progressivligi»ni şubha ostiga qöyişga va avlodlar örtasidagi fojiali nizoni bartaraf etiş yölini topişga urinib körgan. Filmning doirasida bu rejissyor va ssenariy muallifi örtasidagi bahsga ham olib kelgan, bu A. Royfening fikriça, finalidagi sahnada eng yorqin namoyon bölgan: «Ammo yozuvçining qizi chang bosgan derazaga yulduzli osmonni çiziş uçun intildi — va biz tuşunamiz: u otasi haqida hamon heç narsa öylamaydi, demak, hamma narsa avvalgidek umidsiz». Asosiy ğoyani na Lopuşanskiy, na Rybakov buzmagan: «„Kelajak sen tomoningdan yaratiladi, lekin sen uçun emas“ va bundan taşqari u kutilmaganda keladi».
…Banev (va u bilan birga mualliflar) bu vaziyatning fojiasini aʼlo darajada köradi, hayotini şu qadar tubdan özgartirgan odam endi töliq inson emasligini tuşunadi — köradi va tuşunadi, lekin «taraqqiyot» yölida turişga jurʼat etolmaydi! Strugatskiylar ataylab uning tanlovini qiyinlaştiradi, çunki ularning mokretslari tajovuzkor emas, doimo yangisini quriş istagini eʼlon qiladi, eskisini buzmasdan. Filmda hamma narsa soddaroq: mokretslar boşidanoq maktab öquvçilarini «qayta tarbiyalaydigan» xavfli sektaga öxşab körinadi… <…> Bu tomoşabinni darhol maʼlum bir kayfiyatga soladi: ULAR bizdan heç qanday yaxşiroq emas, garçi köproq bilsalar va köproq qila olsalar ham. Yaxşiroq emas — çunki mehribonroq emas…
Filmning finalida mokretslar şunçaki halok bölişni emas (armiya ularga qarşi kimyoviy qurol qöllamoqçi), balki tarbiyalanuvçilari bilan birga halok bölişni hal qilişadi. Şu bilan birga, rejissyorga «nisbatan baxtli final kerak emas edi — u bunga bir neça odatiy hujumlarni kuçli dunyo vakillariga qarata qöyişni afzal kördi». Bu K. Lopuşanskiy samarali kinematografik qatorni qurgani sababli sodir böladi, şu sababli ssenariy nuanslari aniq zaiflaşadi va «otmaydigan miltiqlar» paydo böladi, masalan, boş qahramonning «Yöl çetidagi piknik»dagi professor Pilmanga taşrifi, uning tasvirida sirli mitti sifatida. «Boşqa tomondan, ayrim kadrlar haqiqatan ham juda gözal», operator, rassomlar, aktyorlar, jumladan boş rol ijroçisining ishi esa işonarli va professional deb eʼtirof etiladi.
6Kadrlar
2
1 · TMDB
2 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Гадкие лебеди (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.